બ્રહ્મેન્દ્રવિષ્ણુહરવહ્નિરવીન્દુપૂર્વા દેવાસુરાḫ પરિવિવૃત્તિભિર્ આપતન્તઃ । અન્યોઽન્યમ્ એવ વિવિધા ઉપયાન્તિ યાન્તિ વાતાવધૂતમષકાશનિવિભ્રમેણ
બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, શિવ, અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, દેવો અને દાનવો—આ બધા સતત ફેરવાતા ચક્રમાં એકબીજાને મળતા અને વિદાય લેતા રહે છે, જેમ પવનથી ઉડતા મચ્છર એકઠા થાય અને છુટા પડે.
સંહારસર્ગસુખદુẖખભવાભવેહાનીહાનિષેધવિધિજન્મમૃતિભ્રમાદ્યાઃ । સાર્ધં પૃથક્ ચ વિલસન્તિ સદૈવ સર્વે વ્યામિશ્રતામ્ ઉપગતા અપિ તત્ર ભાવાઃ
વિનાશ, સર્જન, આનંદ, દુઃખ, હોવું, ન હોવું, પ્રયત્ન, નિષ્ક્રિયતા, મનાઈ, આજ્ઞા, જન્મ, મૃત્યુ અને ભ્રમ—આ બધું એકસાથે અને અલગ-અલગ પણ સતત દેખાય છે; ભલે એ બધું એકમાં મળી જાય, તેમ છતાં દરેકનું સ્વરૂપ અલગ જ રહે છે.
ભાવોદ્ભવસ્થિતિવિપત્કરણભ્રમાણાં સંહારસર્ગભુવનાવનિવિભ્રમાણામ્ । મિથ્યૈવ ખે પ્રકચતાં ખશરીરકાણાં સંલક્ષ્યતે ઽત્ર ન મનાગ્ અપિ નામ સઙ્ખ્યા
સ્થિતિઓનું ઉદ્ભવવું, ટકી રહેવું અને નાશ પામવું, કારણોની ગૂંચવણ, જગતનું સર્જન અને વિનાશ—આ બધું આકાશ જેવી દેહમાં માત્ર દેખાવ પૂરતું જ છે; અહીં તો સાચા અર્થમાં કોઈ ગણતરી કે નામ પણ નથી.
ઉત્પાતશાન્તિમરણોત્સવયુદ્ધસામ્યવિદ્વેષરાગભયવિશ્વસનાદિ તત્ર । એકત્ર કોશ ઇવ રત્નચયો વિભાતિ નાનારસાપ્રતિઘસર્ગપરમ્પરં તત્
આપત્તિ, શાંતિ, મૃત્યુ, ઉત્સવ, યુદ્ધ, સમતા, વૈર, લગાવ, ભય, વિશ્વાસ—આ બધું એક જ જગ્યાએ, રત્નોથી ભરેલી તિજોરી જેવું તેજ પામે છે; વિવિધ સ્વાદોની અવિરત શૃંખલા અહીં અવરોધ વિના વહે છે.
તસ્યાશ્ ચિદમ્બરમયે વપુષિ સ્વભાવભૂતાસ્ સ્ફુટાનુભવભાવજગદ્વ્યવસ્થાઃ । સર્ગક્ષયા મલિનદૃક્કલિતામ્બરસ્થકેશોણ્ડુકસ્ફુરણવત્ પરિતસ્ સ્ફુરન્તિ
તે ચેતનાના આકાશથી બનેલા સ્વરૂપમાં, જગતની અનુભૂતિઓ અને વ્યવસ્થાઓ, જે એની સ્વભાવરૂપ છે, સર્વત્ર ઝળહળે છે. જેમ સૂર્યકિરણમાં ધૂળના કણો સર્જન અને વિનાશથી રંગાઈને ચમકે છે, તેમ એ બધું ચારે બાજુ ઝળકે છે.
જગત્ સઙ્ક્સુબ્ધમ્ અક્ષુબ્ધં દૃશ્યતે ઽસ્થિતિસંસ્થિતિ । સઞ્ચાલ્યમાનમકુરપ્રતિબિમ્બ ઇવ સ્થિતમ્
આ જગત ક્યારેક ઉથલપાથલ અને ક્યારેક શાંત દેખાય છે, જેમ દર્પણમાં દોડતા વાંદરના પ્રતિબિંબમાં ગતિ અને સ્થિરતા બંને હોય, પણ દર્પણ તો અડગ જ રહે છે.
નૃત્તસ્થપૂતા અપ્ય્ અન્તર્ જગદર્થાḫ પ્રતિક્ષણમ્ । સ્થિતિં ત્યજન્તિ ગૃહ્ણન્તિ બાલસઙ્કલ્પસર્ગવત્
આ જગતમાં જે વસ્તુઓ નૃત્ય કરે છે, ઊભી રહે છે કે અંદરથી શુદ્ધ લાગે છે, એ પણ પળે પળે પોતાનું સ્વરૂપ છોડે છે અને નવું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જેમ બાળકના કલ્પનામાં નવી નવી રચનાઓ થતી રહે છે.
ક્રિયાશક્તિશરીરે ઽન્તḫ પૂયમાના અનારતમ્ । રાશીભૂય વિશીર્યન્તે જગન્મુદ્ગકણોત્કરાઃ
ક્રિયા અને શક્તિના શરીરમાં, સતત શુદ્ધ થતું, જગતના સમૂહો ધાનના ઢગલા જેવું બને છે અને ફરી ફરી વિખેરાઈ જાય છે.
ક્ષણમ્ આલક્ષ્યતે કિઞ્ચિન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સા ક્ષણમ્ । ક્ષણમ્ અઙ્ગુષ્ઠમાત્રૈવ ક્ષણમ્ આકાશપૂરિણી
એક ક્ષણ માટે એ કંઈક રૂપે દેખાય છે, પછી બીજી ક્ષણે એ કંઈ પણ દેખાતું નથી; ક્યારેક એ અંગૂઠા જેટલી નાની લાગે છે, તો ક્યારેક આખા આકાશને વ્યાપી જાય છે.
યસ્માત્ સા કલના દેવી સંવિચ્છક્તિર્ જગન્મયી । અનન્તા પરમાકાશકોશશુદ્ધશરીરિણી
કારણ કે એ કલ્પનાની શક્તિ, એ જ દેવીઓ, એ જ ચેતનાની શક્તિ છે, જે આખા જગતને વ્યાપે છે—અનંત, અને સર્વોત્તમ આકાશ જેવી શુદ્ધ કાયાવાળી.
કાલત્રયસ્થિતજગત્ત્રિતયામ્બરાઙ્ગી ચિત્ સા તથા કચતિ તેન તથાસ્થિતેન । રૂપેણ ચિત્રકૃદુદારમનસ્સ્થચિત્રસંસારજાલસદૃશેન કચજ્જવેન
એ ચેતના ત્રણ કાળમાં રહેલા ત્રણ લોકમાં આકાશવસ્ત્ર ધારણ કરી રહી છે; એ રીતે એ વર્તે છે, એની કાયાં ચિત્રકારના મનની અદભુત કલ્પનાઓ જેવી છે, અને સંસારના જાળાની ઝડપી રમતમાં જેવી છે.
સર્ગાત્મકં વપુર્ અનેકચિદાત્મકત્વાત્ સંશાન્તખૈકવપુર્ એકવિદાત્મકત્વાત્ । એકં નિમેષણસમુન્મિષિતૈકરૂપં સા બિભ્રતી વપુર્ અનન્તમ્ અનાદિ ભાતિ
એનું સ્વરૂપ સર્જનનું મૂળ છે, કારણ કે એ અનેક ચેતનાઓથી ભરપૂર છે; છતાં, શાંત આકાશ જેવું એનું સ્વરૂપ એકરૂપ છે; એ પળમાં આંખ ઉઘાડે કે મીંચે એવા એકરૂપે દેખાય છે, અનંત અને અનાદિ સ્વરૂપે તેજમાન છે.
તસ્યાં વિભાતિ તદ્ અનન્તશિલાત્મકોશલેખાબ્જચક્રરચનાદિવદ્ એવ દૃશ્યમ્ । વ્યોમાત્મકં ગગનમાત્રશરીરવત્યાં ચિત્ત્વાદ્ દ્રવાજ્ જલધિકોશ ઇવોર્મિલેખાઃ
એમાં એ અનંત અને કાચ જેવી ચમકતી અંદરલી ઝાંખી, જેમ રેખાઓ, કમળ અને ચક્રના આકાર દેખાય છે, એ રીતે દેખાય છે. જેમ આકાશમય શરીરવાળી સ્ત્રીમાં ચેતના માત્ર તરંગોની જેમ દરિયાની સપાટી પર દેખાય છે, અથવા આકાશમાં આકારો દેખાય છે, એમ.
મહતી ભૈરવી દેવી નૃત્યતḫ પૂરિતામ્બરા । તસ્ય કલ્પાન્તરુદ્રસ્ય સા પુરો ભૈરવાકૃતેઃ
મહાન અને ભયાનક દેવી આકાશથી ભરાઈને નૃત્ય કરે છે; અને એ યુગના અંતે આવેલા રુદ્રની સામે, ભયજનક રૂપે ઊભી રહે છે.
સિરામર્માશ્રિતોગ્રાગ્નિદગ્ધસ્થાણુવનાવનિઃ । કલ્પાન્તવાતવ્યાધૂતા વનમાલેવ નૃત્યતિ
જેણીનું નસ-નસ અને મર્મસ્થળો પ્રખર અગ્નિથી દાઝી ગયાં છે, એવી દેવી યુગના અંતે પવનથી ધ્રુજતી, વૃક્ષો અને જમીન ફક્ત બાંસની જેમ બળી ગયેલા જંગલની જેમ નૃત્ય કરે છે.
કુણાલોલૂખલબૃસીહલશૂર્પકરણ્ડકૈઃ । મુસુલોદઞ્ચનસ્થાલીકુમ્ભસ્રગ્દામધારિણી
એ તૂટેલા ઓખળ, મસલવા, હળ, સુપી, થાળી અને વાસણો ધારણ કરે છે; હાથમાં મસલવું, વાટકી, ઘડો અને વાસણોની માળા પધરાવે છે.
એવંવિધાનાં સ્રગ્દામજાલાનાં કુસુમોત્કરમ્ । કિરન્તી સંસૃજન્તી ચ નૃત્તક્ષુબ્ધાક્ષયં તતમ્
આવી ફૂલમાળાઓ અને ફૂલનાં હાર, જે ફૂલોની ગૂંચવણ છાંટે છે અને ગૂંથાય છે, નૃત્યના ઉલ્લાસમાં ચારે બાજુ ફેલાય છે.
વન્દ્યમાનસ્ તયા સો ઽપિ તથૈવાકાશભૈરવઃ । તથૈવ વિતતાકારસ્ તદોચ્ચૈḫ પરિનૃત્યતિ
જેમ તે પૂજાય છે, તેમ આકાશના ભૈરવ પણ પૂજાય છે; તેમ જ, પોતાનું રૂપ વિસ્તારીને, તે ઊંચા ઉત્સાહથી નૃત્ય કરે છે.
ડિમ્બં ડિમ્બં કુડિમ્બં પચ મન ડુહ મા ઝમ્ પ્રઝમ્ પ્રં પ્રઝમ્ પ્રં તૃલ્લં તૃલ્લં તૃતૃલ્લં તૃખલુ ખલુમયં ખઙ્ખમં ખઙ્ખમઙ્ખમ્ । ગું હં ગું હં તુ ગું હં ગુડુલડુડુમુડં ડાડિમાડિં ડુડેતિ નૃત્યન્તી શબ્દવાદ્યૈḫ પ્રલયપિતૃવને શ્રેયસે વો ઽસ્તુ કાલી
ડિમ્બ ડિમ્બ કુડિમ્બ, પકાવ મન, દુહા, ઝમ ન કર, પ્રઝમ પ્રમ પ્રઝમ પ્રમ, ત્રિલ્લ ત્રિલ્લ ત્રિત્રિલ્લ, ત્રખલુ ખલુમય, ખંખમં ખંખમંખમ; ગું હં ગું હં, ગું હં ગુડુલડુડુમુડ, ડાડિમાડિ ડુડેટી—આવા અવાજો અને વાદ્યો સાથે, પ્રલય અને પિતૃઓના વનમાં કાળી નૃત્ય કરે છે; તે તમારી કલ્યાણ કરે.
બદ્ધ્વા ખટ્વાઙ્ગશૃઙ્ગે કપિલમ્ ઉરુજટામણ્ડલં પદ્મયોનેẖ કૃત્વા દૈત્યોત્તમાઙ્ગૈસ્ સ્રજમ્ ઉરસિ શિરશ્શેખરં તાર્ક્ષ્યપક્ષૈઃ । પૂર્ણં રક્તાસવાનાં યમમહિષમહાશૃઙ્ગમ્ આદાય પાણૌ પાયાદ્ વો વન્દ્યમાનḫ પ્રલયમુદિતયા ભૈરવẖ કાલરાત્ર્યા
કપિલ જટાનો ગોઠવો ખટ્વાંગના શિખરે બાંધીને, દૈત્યોના મથાથી છાતી પર માળા અને તાડકષના પાંખોથી શિરોમણિ બનાવી, યમના મહિષના શિંગમાં ભરેલું લોહીનું દ્રાક્ષરસ હાથમાં લઈને, પ્રલયમાં આનંદિત કાળરાત્રિ સાથે પૂજાતા ભૈરવ તમને રક્ષા કરે.
કિમ્ એતદ્ ભગવન્ સર્વનાશે નૃત્યતિ કેવ સા । કિં શૂર્પહલકુમ્ભાદ્યૈસ્ તસ્યાસ્ સ્રગ્દામધારણમ્
હે ભગવાન, આ કોણ છે જે સર્વનાશ સમયે નૃત્ય કરે છે? એ સ્ત્રી કોણ છે? એ શૂંપણ, ઢાલ, માટલા જેવી વસ્તુઓની માળા શા માટે પહેરે છે?
કિં નષ્ટં ત્રિજગદ્ ભૂયẖ કિં કાલ્યા દેહસંસ્થિતમ્ । પરિનૃત્યતિ નિર્વાણં કથં પુનર્ ઉપાગતમ્
શું ત્રણેય લોક ફરીથી નાશ પામ્યા છે? શું કળિ શરીરમાં સ્થિર થઈ છે? એ કેવી રીતે નાચે છે અને મુક્તિ ફરીથી કેવી રીતે આવી છે?
નાસૌ પુમાન્ ન ચાસૌ સ્ત્રી ન તન્ નૃત્તં ન તાવ્ ઉભૌ । તથાભૂતે તથાચારે આકૃતી ન ચ તે તયોઃ
એ ન તો પુરુષ છે, ન સ્ત્રી છે, એ નૃત્ય પણ નથી અને એ બંને પણ નથી; એવી સ્થિતિ અને વ્યવહારમાં, એ બંનેમાંથી કોઈનું સ્વરૂપ નથી.
અનાદિ ચિન્માત્રનભો યત્ તત્ કારણકારણમ્ । અનન્તં શાન્તમ્ આભાસમાત્રમ્ આતતમ્ અવ્યયમ્
જે અનાદિ, શુદ્ધ ચૈતન્યરૂપ આકાશ છે, જે સર્વ કારણોનું કારણ છે, અનંત છે, શાંત છે, માત્ર દેખાવ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને અવિનાશી છે.
શિવં તત્ સ શિવસ્ સાક્ષાલ્ લક્ષ્યતે ભૈરવાકૃતિઃ । તથાસ્થિતો જગચ્છાન્તૌ પરમાકાશ એવ સઃ
જેthing શુભ છે, એ જ શિવ છે, જે ભૈરવ રૂપે સ્પષ્ટ દેખાય છે; એ રીતે, સમગ્ર જગતની શાંતિમાં સ્થિર રહી, એ જ પરમ આકાશ છે.
ચેતનત્વાત્ તથાભૂતસ્ સ્વભાવવિભવાદ્ ઋતે । સ્થાતું ન યુજ્યતે તસ્ય યથા હેમ્નો નિરાકૃતેઃ
શુદ્ધ ચેતન સ્વરૂપ અને પોતાની શક્તિ સિવાય, એ શિવ માટે રહેવું શક્ય નથી, જેમ કે સોનુ પોતાની આકાર વિના રહી શકે તેમ નથી.
કથમ્ આસ્તાં વદ પ્રાજ્ઞ ચિન્માત્રં ચેતનં વિના । કથમ્ આસ્તાં વદ પ્રાજ્ઞ મરિચં તિક્તતાં વિના
હે વિદ્વાન, શુદ્ધ ચેતના ચેતનતા વિના કેવી રીતે રહી શકે? કહો તો. જેમ મરચાંમાં તેની તીખાશ વિના તીખાશ રહી શકે તેમ નથી.
કટકાદિ વિના હેમ કથમ્ આસ્તાં વિલોક્યતામ્ । કથં સ્વભાવેન વિના પદાર્થસ્ય ભવેત્ સ્થિતિઃ
કંગન વગેરે વિના સોનુ કેવી રીતે દેખાય? જોવું જોઈએ. એ જ રીતે, કોઈ વસ્તુ પોતાની સ્વભાવ વિના કેવી રીતે ટકી શકે?
વિના તિષ્ઠતિ માધુર્યં કથયેક્ષુરસẖ કથમ્ । નિર્માધુર્યશ્ ચ યશ્ ચેક્ષુરસો ન હિ સ તદ્રસઃ
મને કહો, શેરડીના રસ વિના મીઠાસ કેવી રીતે રહી શકે? અને જે રસમાં મીઠાશ જ નથી, એ તો સાચો શેરડીનો રસ જ નથી.
અચેતનં યચ્ ચિન્માત્રં ન તચ્ ચિન્માત્રમ્ ઉચ્યતે । ન ચ ચિન્માત્રનભસો નષ્ટં ક્વચન યુજ્યતે
જે શુદ્ધ ચેતન છે પણ જડ છે, એને શુદ્ધ ચેતન કહેવાતું નથી; અને શુદ્ધ ચેતનનું આકાશ ક્યારેય નાશ પામે એ શક્ય જ નથી.