જગત્પદાર્થૈર્ વ્યામિશ્રૈર્ અમિશ્રૈર્ મકુરે યથા । વ્યાપ્તમ્ આભોગિભાઙ્કરૈર્ અઙ્ગૈ રઙ્ગભ્રમૈસ્ તથા
જગત વિવિધ અને અલગ અલગ વસ્તુઓથી ભરેલું છે, જેમ કે કાચમાં પ્રતિબિંબ દેખાય છે તેમ; તેમાં આનંદદાયક અને ભયાનક બંને પ્રકારના અંગો રંગબેરંગી નૃત્ય કરતાં ફરે છે.
મેરુર્ નૃત્યતિ લોલોચ્ચકુલાચલબૃહદ્ભુજઃ । ભ્રમદભ્રપટાટોપો નમત્તરુતનૂરુહઃ
મેરુ પર્વત ઝૂલતાં શિખરો જેવી મોટી બાહુઓ સાથે નૃત્ય કરે છે; વાદળોની પટ્ટીઓ ફરતી ફરતી ઝૂલતી જાય છે, અને પક્ષીઓના અવાજ તથા ઘાસના હલનચલન સાથે એ દૃશ્ય જીવંત બને છે.
અત્યજન્તસ્ સમુદ્રાસ્ સ્વં મર્યાદામુદ્રણં દ્રુતાઃ । ભૂમેર્ નભસ્તલં યાન્તિ નભસો યાન્તિ ભૂતલમ્
સમુદ્રો ઝડપથી પોતાની હદો છોડે છે; ધરતી આકાશ તરફ ઊંચાઈ જાય છે અને આકાશ ધરતી પર આવી પડે છે.
પુરાણિ ઘર્ઘરારાવૈર્ દૃશ્યન્તે લુઠિતાન્ય્ અધઃ । સગૃહાટ્ટાલવાસ્તવ્યં ન ચ કિઞ્ચિલ્ લુઠત્ય્ અધઃ
પુરાતન મકાનો ઘોંઘાટ સાથે નીચે લૂંટાઈ રહ્યા છે; ઘરો, મહેલો અને તેમાં રહેતા લોકો બધું ઉથલપાથલ થાય છે, પણ ખરેખર કંઈ પણ નીચે પડતું નથી.
તસ્યાં ભ્રમન્ત્યાં ચતુરં ચન્દ્રાર્કા દિનરાત્રયઃ । નખાગ્રલેખાલોકાન્તર્ ભાન્તિ કાઞ્ચનસૂત્રવત્
જ્યારે એ બધું ફરતું રહે છે, ત્યારે ચાંદો, સૂર્ય, દિવસ અને રાત—all નખના ટોચે પડેલી રેખાઓ વચ્ચે સુવર્ણ તાંતણીઓ જેવી ઝગમગે છે.
વિભાન્તિ વૃષ્ટયસ્ તસ્યા ઘર્માર્તિજલજાલિકાઃ । ઇવ નીહારહારિણ્યો લીલાવારિદવાસસઃ
ત્યાંની વરસાદી ધારો એવું લાગે છે કે જાણે પાણીના રમૂજી વસ્ત્રો હોય; ગરમી અને પાણીની ધારા એકબીજામાં ભળી જાય છે, જેમ કે ધૂંધ દૂર કરતી નદીઓ.
ખમ્ એવ તસ્યાસ્ સમ્પન્નં કવરીમણ્ડલં બૃહત્ । પાતાલં ચરણા ભૂમિર્ ઉદરં બાહવો દિશઃ
એના માટે આકાશનું વિશાળ ગોળાકાર તેના વાળ જેવું બની ગયું, પાતાળ તેના પગ, ધરતી તેનો પેટ અને દિશાઓ તેના હાથ થઈ ગઈ.
દ્વીપાબ્ધયો ઽન્ત્રાવલયḫ પાર્શુકાસ્ સર્વપર્વતાઃ । પ્રાણાપાનાવલીદોલાḫ પવનસ્કન્ધશાલિકાઃ
દ્વીપો અને સમુદ્રો તેના આંતરડાંની વળાંકો, બધા પર્વતો તેના પાશા, અને શ્વાસના આવેગો પવનથી ભરેલા દાણા જેવી ડોળાઈ બની ગઈ.
તદાનુભૂતં નૃત્યન્ત્યાસ્ તસ્યા વપુષિ વિસ્તૃતે । હિમવન્મેરુસહ્યાદ્યૈર્ દોલાન્દોલનમ્ અદ્રિભિઃ
તે નૃત્ય કરતી હતી ત્યારે તેનું શરીર ફેલાઈ ગયું, અને હિમાલય, મેરુ, સહ્યાદિ પર્વતો તેના પર ઝૂલાની જેમ ડોળાતા હતા.
તરદદ્રિગુણાશ્ છાતા વલયન્ત્યા તયા સ્રજઃ । પુનẖ કલ્પાન્ત આરબ્ધ ઇવ તાણ્ડવહેલયા
ત્રણ ગુણો અને પર્વતોની શોભાથી બનેલી માળા તેના ગળે ફરતી હતી; જાણે કલ્પના અંતે રમતમાં તાંડવ શરૂ થયું હોય એમ લાગતું હતું.
સુરાસુરોરગાનીકરોમશોગ્રશરીરિકા । નિસ્સ્પન્દં સ્થાતુમ્ અશકન્ નાસૌ ભ્રમિતચક્રવત્
દેવો, દાનવો અને સાપોના વાળથી ભરાયેલું, તેનો શરીર ભયાનક અને કાંટાળું હતું; એ ચક્ર જેવું સતત ફરતું રહે છે એમ, એ એક ક્ષણ પણ શાંત રહી શકતી નહોતી.
નાનાવિભવવિજ્ઞાનયજ્ઞયજ્ઞોપવીતિની । સા સરન્તી નભસ્ય્ આસીદ્ ઘનઘૂત્કારઘોષિણી
વિવિધ શક્તિઓ, જ્ઞાન અને યજ્ઞોના પવિત્ર યજ્ઞોપવીતથી સજ્જ, એ આકાશમાં વહેતી હતી અને મેઘના ગર્જનાથી આખું આકાશ ગુંજી ઉઠતું હતું.
તત્ર ભૂતલમ્ આકાશમ્ આકાશમ્ અપિ ભૂતલમ્ । પ્રતિકૃત્ય ભવત્ય્ અન્તર્ ન ચ કિઞ્ચિદ્ વિવર્તતે
ત્યાં ભૂમિ આકાશ બની ગઈ અને આકાશ ભૂમિ બની ગયું; બંને એકબીજાનું પ્રતિબિંબ બની ગયા, છતાં અંદરખાને કશુંય બદલાયું નહીં.
બૃહન્નાસાગુહાગેહનિર્ગતા ઘનઘુઙ્ઘુમાઃ । તત્રોગ્રા વાયવો વાન્તિ ઘનઘૂત્કારકારિણઃ
એની મોટી નાકની ગુફામાંથી ઘેરા અને ગુંજતા અવાજો નીકળતા; ત્યાં જ ભયાનક પવન ફૂંકાતા અને મેઘની ગર્જના જેવી ધ્વનિ ફેલાતી.
નભẖ કરશતૈસ્ તસ્યાશ્ ચતુરાવર્તનર્તિભિઃ । ભાતિ ચણ્ડાનિલોદ્ધૂતૈર્ આકીર્ણમ્ ઇવ પલ્લવૈઃ
આકાશે, એની સૈંકડો હાથોથી, ભયંકર પવનમાં ઉડતા પાંદડાંઓથી ભરાયેલું હોય તેમ ચમકે છે, અને એ પાંદડાં ચાર તરફે ફરતી નૃત્યમાં ગૂંથાયેલી લાગે છે.
તદઙ્ગગજગદ્વસ્તુજાતભ્રમણસમ્ભ્રમાત્ । દૃષ્ટિર્ ધીરાપિ મોહે મે સન્ના સેનેવ સઙ્ગરે
એના અંગો અને જગતની ચળપળથી ઉભેલા ગૂંચવણ અને ગભરાટને કારણે, મારી સ્થિર નજર પણ ધૂંધળી પડી ગઈ, જાણે યુદ્ધમાં સૈનિક અચાનક સ્તબ્ધ થઈ જાય એમ.
પ્રોહ્યન્તે યન્ત્રવચ્ છૈલા નિપતન્તિ નભશ્ચરાઃ । લુઠન્ત્ય્ અમરગેહાનિ ચલે તદ્દેહદર્પણે
પર્વતો યંત્રની જેમ ફેંકાઈ જાય છે અને આકાશમાં પડી જાય છે; દેવલોકો પણ એના શરીરની અશાંતિથી ઉલટી પડે છે અને લથડે છે.
મેરવḫ પર્ણવદ્ વ્યૂઢા મલયાḫ પલ્લવા ઇવ । હિમાદ્રયો હિમકણા ઇવોર્વ્યો ઽબ્દલતા ઇવ
મેરુ પર્વતો પાંદડાંની જેમ ગોઠવાયેલા છે, મલય પર્વતો તાજા કૂંપળો જેવા લાગે છે, હિમાલયો બરફના ગોઠડા જેવા છે અને ધરાની સપાટી દરિયાની લટમાં જેવી દેખાય છે.
સહ્યા મહ્યામ્ ઇવ ખગા વિન્ધ્યા વિદ્યાધરા ઇવ । ઋક્ષવન્તો ભ્રમન્તો ઽન્તર્ આસન્ હંસા ઇવામ્બરે
સહ્યાદ્રિ પર્વતો જમીન પર પક્ષીઓની જેમ ફરે છે, વિંધ્યાચલ દેવતાઓના નિવાસસ્થાન જેવું લાગે છે, અને તારાઓથી ભરેલા શિખરો અંદર-અંદર આકાશમાં હંસો જેમ વિહરે છે.
દ્વીપાન્ય્ અપિ તૃણાનીવ સમુદ્રા વલયા ઇવ । સુરલોકાલયાḫ પદ્મા આસંસ્ તદ્દેહવારિણિ
દ્વીપો તો ઘાસના તણકા જેવા દેખાય છે, સમુદ્રો વળય જેવા લાગે છે, અને દેવલોકના ઘરોએ તો એના શરીરના પાણીમાં તરતા કમળો જેવું રૂપ ધારણ કર્યું છે.
વિશદાકાશસઙ્કાશે સ્વપ્નાઞ્જનપુરોપમે । અઙ્ગે તસ્યા બૃહજ્જઙ્ઘે પિણ્ડાદર્શસમત્વિષિ
એના વિશાળ જાંઘો નિર્ભર આકાશ જેવી ચમકતી અને સ્વપ્નના શહેર જેવી કાળી છાયાથી શોભાયમાન છે, એમાં પર્વતોના જૂથો સ્ફટિક જેવી તેજસ્વિતા સાથે ઝગમગે છે.
વિન્ધ્યો નૃત્યતિ કાઞ્ચનાચલવને સહ્યશ્ ચ મહ્યાં ગિરિẖ કૈલાસો મલયો મહેન્દ્રશિખરે ક્રૌઞ્ચાચલે મન્દરઃ । ગોકર્ણો ગગનાઙ્ગને વસુમતી વિદ્યાધરાણાં પુરે સર્વા જઙ્ગમતાં ગતા વનભુવસ્ તસ્યાશ્ શરીરે તદા
વિંધ્યાચલ સોનાના પર્વતોના જંગલોમાં નૃત્ય કરે છે, સહ્યાદ્રિ જમીન પર રમે છે, કૈલાસ, મલય અને મહેન્દ્ર પર્વતોના શિખરો પર છે, ક્રૌંચ અને મન્દર, ગોકર્ણ આકાશના વિશાળ વિસ્તારમાં છે, ધરતી દેવતાઓના શહેરોમાં છે—એ સમયે એના શરીરમાં બધાં જંગલો અને ભૂમિઓ જીવંત થઈ ઉઠ્યાં હતાં.
અબ્ધિર્ નૃત્યતિ પર્વતે ગિરિર્ અપિ પ્રોચ્ચૈર્ નભẖકોટરે વ્યોમાપીન્દુદિવાકરર્ક્ષવલિતં ભૂમેર્ અધસ્તાદ્ ગતમ્ । સદ્વીપાચલપત્તનો વનગણḫ પ્રોત્કીર્ણપુષ્પો દિવિ વ્યાલોલં જગદ્ અમ્બુધાવ્ ઇવ તૃણં દિક્ચક્રકે ભ્રામ્યતિ
સમુદ્ર પર્વત પર નૃત્ય કરે છે, અને પર્વત પણ આકાશમાં ઊંચે ઊંચે ઊઠે છે; આકાશ ચાંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓથી શોભાયમાન છે, જ્યારે ધરતી નીચે છે. દ્વીપો, પર્વતો, શહેરો અને વનરાજી ફૂલોથી શોભાયમાન થઈ આકાશમાં ફરતી રહે છે, અને આખું જગત દિશાઓના ચક્રમાં ઘાસના પાંદાની જેમ સમુદ્રમાં તરતું હોય તેમ ફરતું રહે છે.
વ્યોમ્નિ ભ્રમન્તિ ગિરયો ઽમ્બુધયો દિગન્તલોકાન્તરાણિ પુરપત્તનમણ્ડલાનિ । નદ્યસ્ સરાંસિ મકુરાન્તર્ અશેષબદ્ધવાતાવકીર્ણતૃણપર્ણગણક્રમેણ
આકાશમાં પર્વતો અને સમુદ્રો ફરતા રહે છે, દિશાઓની સીમાઓ અને લોકોની વચ્ચે, શહેરો અને ગામડાંઓના વર્તુળો પણ. નદીઓ, સરોવર અને તળાવ, પવનથી વિખેરાયેલા ઘાસ અને પાંદડાંના જૂથો સાથે, સર્વત્ર ક્રમે ક્રમે ચાલતા રહે છે.
મત્સ્યાશ્ ચરન્તિ ચ મરૌ વરવારિણીવ વ્યોમ્નિ સ્થિરાણિ નગરાણિ ભુવીવ ભાન્તિ । ખે ભૂર્ અધો ગગનમ્ અક્ષયવારિવાહમ્ ઉત્પાતવાતપરિવૃત્તગિરિસ્થિતં તત્
માછલીઓ દરિયામાં એ રીતે તરે છે જેમ સુંદર નદીમાં, અને શહેરો આકાશમાં પણ જમીન પર હોય તેમ સ્થિર દેખાય છે. ધરતી નીચે છે અને આકાશ ઉપર અનંત પાણીથી ભરેલું છે, જ્યારે પર્વતો તોફાની પવનથી ફરતા રહે છે અને તેમાં સ્થિત છે.
ઋક્ષોત્કરો ભ્રમતિ દીપસહસ્રયન્ત્રચક્રભ્રમેણ મણિવર્ષણમેઘચારુઃ । અન્તર્ બહિશ્ ચ ચકિતૈḫ પ્રણયેન મુક્તં વિદ્યાધરામરગણૈર્ ઇવ પુષ્પવર્ષમ્
તારાઓનો જૂથ હજારો દીપકના યંત્રની જેમ ફરતો રહે છે, અને રત્નવર્ષા કરતા મેઘ જેવો સુંદર લાગે છે. અંદર અને બહાર, આશ્ચર્ય અને પ્રેમથી, તે વિદ્યાધર અને દેવતાઓએ ફૂલવર્ષા કરતા હોય તેમ વરસે છે.
સંહારસર્ગનિચયા દિનરાત્રિભાગે બિન્દૂપમા રજનયો દિવસોત્કરાશ્ ચ । કૃષ્ણાસ્ સિતાશ્ ચ પરિતો ઽમલશુક્લકૃષ્ણસ્વાદર્શમણ્ડલવદ્ આકુલમ્ ઉલ્લસન્તિ
વિનાશ અને સર્જનના ચક્રો, દિવસ-રાતના ભાગે વિભાજિત, બિંદુઓ જેવાં ઝળહળે છે; રાતો બિંદુઓ જેવી લાગે છે અને દિવસો કિરણો જેવા. કાળા અને સફેદ, ચારે બાજુ, એ બધાં ગૂંચવણમાં ઝગમગે છે, જાણે નિર્મળ સફેદ અને કાળા કાચના પ્રતિબિંબમાં બધું ભળેલું હોય.
રત્નાનિ ભાસ્કરનિશાકરમણ્ડલાનિ તારોત્કરાસ્ તરલકાન્તિભૃતશ્ ચ હારાઃ । સ્વચ્છામ્બરાણિ વલિતાનિ મહામ્બરાણિ કુર્વન્ત્ય્ અનારતમ્ અનલ્પમ્ અલાતલેખાઃ
મણિઓ, સૂર્ય અને ચંદ્રના વર્તુળો, તારાઓના સમૂહો અને ઝળહળતી કાંતિ ધરાવતા હાર, સાથે પારદર્શક કપડાં અને વિશાળ, વળાંકડાં આકાશ, સતત અગણિત અગ્નિની રેખાઓ જેવી લાઈનો ઊભી કરે છે.
કલ્પાન્તકાલવિલુઠત્ત્રિજગન્મણીનિ વ્યાવર્તનૈર્ ઝગિતિજાતઝણજ્ઝણાનિ । તેજાંસિ સન્તતતયોર્ધ્વમ્ અધશ્ ચ યાન્તિ નાનાવિધાનિ ગુણવન્તિ વિભૂષણાનિ
ત્રણે લોકનાં મણિ, યુગના અંતના સમયથી ધકેલાતા, ફરતાં ફરતાં સતત ઝણઝણાટ કરે છે. તેજસ્વી શક્તિઓ સતત ઉપર-નીચે ચાલે છે, અનેક પ્રકારની રૂપો ધારણ કરે છે અને ગુણોથી યુક્ત ભૂષણ બની રહે છે.
સઙ્ગ્રામમત્તભટખડ્ગમરીચિવીચિશ્યામાયમાનસકલાતપવાસરાણામ્ । વ્યાવૃત્તિભિર્ વિલુઠતામ્ અપિ સુસ્થિરાણામ્ આકર્ણ્યતે કલકલો જનમણ્ડલાનામ્
યુદ્ધમાં મસ્ત થયેલા વીરોના તલવારની તરંગો અંધારું પાથરે છે, અને લોકોના ટોળાંની ગતિથી ઊભેલો ગજબનો અવાજ, સૌથી સ્થિર જણાતા લોકોમાં પણ સંભળાય છે.