તથા નામ સુદીર્ઘા સા યથા તસ્યાશ્ શિરẖખુરમ્ । મયા દૃષ્ટં પ્રયત્નેન ચિરોર્ધ્વાધોગમાગમૈઃ
એ સ્ત્રી ખરેખર ખૂબ ઊંચી હતી. એની ખુર જેવી માથું હું ઘણો સમય ઉપર નીચે જોઈને, મહેનતે જોઈ શક્યો હતો.
આર્દ્રાન્ત્રતન્ત્રીગ્રથિતશિરẖખુરકરોત્કરા । અમૂલા સૂત્રવલિતા કણ્ટકાનામ્ ઇવ સ્થલી
એના ભીંજાયેલા આંતરડા અને સ્નાયુઓ એની ખુર જેવી માથું, હાથ અને પગની આસપાસ ગૂંચવાયેલા હતા. એ મૂળ વગરના, દોરાની જેમ વળાંગેલા અને કાંટાવાળી જમીન જેવા લાગતા હતા.
વિશ્વરૂપા યમાર્કાદિશિરẖકમલજાલકૈઃ । કૃતમાલામલાલોકવાન્તવહ્નિમયાચલા
એ સર્વવિશ્વરૂપે દેખાતી હતી, જેમાં યમ, સૂર્ય અને અન્ય દેવતાઓના કમળ જેવા માથાંઓની જાળથી શોભિત હતી; શુદ્ધ પ્રકાશની માળા પહેરેલી, અગ્નિ ઉગાળતી અને પર્વતો જેવા આકાર ધરાવતી હતી.
પ્રલમ્બકર્ણા લુલિતનાસા નૃશિરકુણ્ડલા । શુષ્કતુમ્બીલતાષ્ઠીવા દીર્ઘલોલાસિતસ્તની
એની કાન લટકતી, નાક વળેલી, માનવ ખોપરીના કુંડળ પહેરેલા; સૂકાયેલી તુમ્બડી જેવી હોઠ, લાંબા અને લહેરાતા તથા હસતાં સ્તન હતા.
કુમારબર્હિપિઞ્છૌઘબ્રાહ્મમૂર્ધજમણ્ડલૈઃ । લાઞ્છિતોચ્ચસુરાધીશશિરẖખટ્વાઙ્ગમણ્ડલા
કુમારના મોરપંખના જૂથો અને બ્રહ્માના પવિત્ર વાળથી એનું માથું શોભિત હતું; મહાન અસુરાધિપતિઓના ખોપરીદંડના વર્તુળોથી ચિહ્નિત હતું.
દન્તેન્દુમાલાવિમલોદ્દ્યોતપીતતમોઽર્ણવા । કૃષ્ણોચ્ચૈર્ ધૂમલેખેવ વૃત્તાવર્તવિવર્તિની
દાંત અને ચાંદની માળાથી શોભિત, શુદ્ધ તેજથી ઝગમગતી, એ અંધકારના દરિયાને પી જતી હતી; કાળી, ઊંચી, ધૂમ્ર રેખા જેવી, ગોળ ગોળ ફરતી હતી.
શુષ્કતુમ્બીલતેવોચ્ચૈર્ આકાશતરુસંશ્રિતા । વિલોલાવયવાષ્ઠીવા વાતૈḫ પટપટારવા
સૂકાઈ ગયેલી દુધીની વેલ જેવી, આકાશના વૃક્ષ પર ઊંચે લટકેલી, અંગો હલાવતા અને પવનમાં જોરે ખડખડ અવાજ કરતી.
બૃહત્તરઙ્ગોર્ધ્વભુજા શ્યામલોલ્લાસશાલિની । એકાર્ણવોર્મિમાલેવ નૃત્તાવર્તવિવર્તિની
વિશાળ તરંગ જેવી હાથ ઊંચા કરીને, કાળી તેજસ્વી છટામાં ઝગમગતી, એક સમુદ્રની લહેર જેવી, ઘુમરતી અને નૃત્યના ઘેરામાં ફરતી.
ક્ષણમ્ એકભુજાકારા ક્ષણં બહુભુજાકુલા । અનન્તોગ્રભુજા ક્ષિપ્રં જગન્નર્તનમણ્ડપા
ક્યારેક એક જ હાથવાળી દેખાય છે, તો ક્યારેક અનેક હાથોથી ઘેરાયેલી; તરત જ અનંત અને પ્રચંડ હાથોથી, આખા જગતના નૃત્ય માટે મંડપ બની જાય છે.
ક્ષિપ્રમ્ એકમુખાકારા ક્ષિપ્રં બહુમુખાકૃતિઃ । અનન્તોગ્રમુખી ક્ષિપ્રં નિર્મુખી વાપિ ચ ક્ષણમ્
ક્યારેક એક જ ચહેરાવાળી, તો ક્યારેક અનેક ચહેરાવાળી; તરત જ અનંત અને ભયાનક ચહેરા ધરાવે છે, અને ક્યારેક તો એક ક્ષણ માટે ચહેરા વગર પણ દેખાય છે.
એકપાદાન્વિતા ક્ષિપ્રં ક્ષિપ્રં પાદશતાન્વિતા । ક્ષણં ચાનન્તપાદાઢ્યા નિષ્પાદાકારિણી ક્ષણમ્
ક્યારેક એ એક પગથી ઝડપથી ચાલે છે, તો ક્યારેક એના સો પગ થઈ જાય છે; એક પળ માટે એ અનગણિત પગ ધરાવે છે, તો બીજું પળ એના પગ જ નથી રહેતા.
કાલરાત્રિર્ ઇયં સેતિ મયાનુમિતદેહિકા । કાલી ભગવતી સેયમ્ ઇતિ નિર્ણીતસઞ્ચરા
મારે એવું લાગે છે કે આ સમયની રાત્રિનું સ્વરૂપ છે; એ જ મહાદેવી કાળી છે, જેના ગતિઓ હું ઓળખી શક્યો છું.
જ્વાલાપૂર્ણારઘટ્ઠોગ્રખાતાભનયનત્રયા । જ્વલદ્વરેન્દ્રનીલાદ્રિસાનૂપમલલાટભૂઃ
એના ત્રણ નેત્રો ભયાનક અગ્નિથી ભરેલા ભઠ્ઠી જેવા છે; એનું કપાળ ઝગમગતા વરિષ્ઠ નીલા પર્વતોની શિખરો જેવું લાગે છે.
લોકાલોકેન્દ્રનીલાગ્રશ્વભ્રભીમહનુદ્વયા । વાતસ્કન્ધગુણપ્રોતતારામુક્તાકલાપિની
એના બે જડબાં દુનિયાના અંતના કાળા પર્વતો જેવી ભયાનક છે; એ પવનના તાંતણે ગૂંથાયેલી તારાઓ અને મુક્તાની માળાથી શોભાયમાન છે.
ઇન્દ્રનીલાદ્રિતુલ્યોરુતોરણોચ્ચે પ્રભાસુરે । વિશ્રાન્તકાચશૈલાભભગભીષણવાયસા
ઇન્દ્રનીલ પર્વત જેટલા ઊંચા અને તેજસ્વી દરવાજા, અને કાગડાઓ વસતા ભયાનક પર્વત જેવા આરામ લેવા માટેના સ્થળો હતાં.
નૃત્યદ્ભુજલતાપુષ્પૈર્ નખશુભ્રાભ્રમણ્ડલૈઃ । પૂર્ણચન્દ્રશતાનીવ ભ્રમયન્તી નભસ્તલે
ફૂલોથી ભરેલી લતાની જેમ નૃત્ય કરતી બાહુઓ, અને નખો સફેદ વાદળના ગોળાની જેમ ચમકતા, એ આકાશમાં જાણે સૈંકડો પૂર્ણ ચાંદની ફેરવી રહી હતી.
ભ્રમદ્ભિર્ વ્યાપ્તદિક્ચક્રા ભુજૈẖ કલ્પામ્બુદૈર્ ઇવ । વર્ષદ્ભિḫ પાણિજપ્રાન્તતારાલેખાબૃહત્પ્રભાઃ
કામના મેઘ જેવા વિશાળ અને ફરતા હાથોથી, એ દરેક દિશામાં વ્યાપી ગઈ હતી; અને એની આંગળીઓના છેડા પરથી તારાઓની રેખા જેવી વિશાળ કિરણો વરસતી હતી.
નખપુષ્પાઙ્ગુલીવલ્લીજાલૈર્ ભ્રાન્તભુજદ્રુમૈઃ । કૃષ્ણૈẖ કાનનિતાશેષગગનાગ્રોગ્રમૂર્તિભિઃ
નખ-ફૂલોવાળી આંગળીઓના હારથી, અને ફરતા હાથો વૃક્ષો જેવા, કાળાં કાનન જેટલા ઘોર અને આકાશના કિનારે ભયાનક આકાર ધરાવતા હતાં.
તમાલતાલતન્મૂલમ્ અવદગ્ધં મહાનલૈઃ । વિડમ્બયન્તી ચલિતં જઙ્ઘાસઙ્ઘેન ચોપતા
મોટા અગ્નિથી મૂળ સુધી બળી ગયેલા તમાલ અને તાલ વૃક્ષોને, પોતાની અશાંત પગોની ટોળી સાથે આગળ વધતી વખતે, એ સ્ત્રીએ ઉપહાસ કર્યો.
અપ્ય્ અનન્તે મહાવ્યોમ્નિ પારં પ્રાપ્તૈશ્ શિરોરુહૈઃ । કુર્વાણેવાતતં વાસવનં તિમિરદન્તિનઃ
અનંત આકાશમાં પણ, એના વાળ એના અંત સુધી પહોંચતા હોય એમ લાગતા, જાણે રાતના હાથી માટે અનંત અંધારું જંગલ ઉભું કરે છે.
ઉહ્યન્તે મેરવો યેન તેન નિશ્શ્વાસવાયુના । ઘનઘુઙ્ઘુમદિગ્વક્ત્રગગનોગ્રાઙ્ગઘોષિણા
એના ઉગ્ર શ્વાસથી, જે ભયંકર પવન જેવું ગર્જતું હતું, મેરુ પર્વતો પણ હલાઈ ગયા, અને એના ભયાનક મોઢાંઓના ઘેરા ગર્જનથી આકાશ ગુંજી ઉઠ્યું.
ઘનમારુતઘૂત્કારૈẖ ક્ષ્વેડાગેયં પ્રગાયતા । નિયતાનુનયેનેવ વલિતાસ્યાનુવૃત્તિના
ઘન પવનના હૂંકાર સાથે એ ગાતી હતી, એની વાંકી મોઢી સતત દુ:ખભરી ધૂન સાથે ફરી રહી હતી, જાણે હંમેશાં કોઈ વિલાપના ગીતની પ્રતિધ્વનિ કરતી હોય.
તતો નૃત્તવશાવેશાદ્ વર્ધમાનશરીરિણી । મયા દૃષ્ટાવધાનેન ગગનાભોગપૂરિણી
પછી, નૃત્યના જાદૂમાં આવીને, તેનું શરીર સતત વિસ્તરતું ગયું, અને મેં ધ્યાનપૂર્વક જોયું કે તે આખા આકાશને ભરાઈ રહી હતી.
યાવત્ તયા ધૃતા દેહે હેલાવલનસારવા । માલા મલયકૈલાસસહ્યમન્દરમેરુભિઃ
જ્યારે સુધી તેણે પોતાનું રૂપ રાખ્યું, રમુજી રીતે હલતી-ડોલતી રહી, ત્યારે તેની માળા મલય, કૈલાસ, સહ્ય, મંદર અને મેરુ પર્વતોમાંથી ગૂંથાઈ હતી.
આસંસ્ તસ્યા યુગાન્તાભ્રમાલિકાḫ પટ્ટપટ્ટિકાઃ । આદર્શમણ્ડલાન્ય્ અગ્રે ત્રીણિ લોકાન્તરાણિ ચ
તેના વસ્ત્રના છેડા યુગના અંતે આવતા વાદળોની પંક્તિઓ જેવા લાગતા હતા; તેના આગળ અરીસાની જેમ ગોળાકાર પરિધિઓ અને તેમાં ત્રણેય લોકો દેખાતા હતા.
કર્ણયોર્ હિમવન્મેરૂ રુપ્યકાઞ્ચનપુત્રિકે । બ્રહ્માણ્ડઘુર્ઘુરૈર્ માલા મહતી કટિમેખલા
તેના કાનમાં ચાંદી અને સોનાથી બનેલા નાના હિમાલય અને મેરુ પર્વત ઝૂલતા હતા; કમરે વિશાળ બ્રહ્માંડોની માળા જેવી ઘૂઘરાવાળી કમરપટ્ટી હતી.
સ્રજẖ કુલાચલૈશ્ શૃઙ્ગવનપત્તનગુચ્છકાઃ । તરત્પુરવરદ્વીપગ્રામપેલવપલ્લવાઃ
એના હાર પર્વતોના શિખરો, જંગલો અને શહેરોના જૂથ જેવા હતાં; નાજુક પાંદડા જેવાં ગામડાં, ટાપુઓ અને ભવ્ય શહેરોના નગર હતાં.
અસ્યા અઙ્ગેષુ દૃષ્ટાનિ પુરાણિ નગરાણિ ચ । ઋતવશ્ ચ ત્રયો લોકા માસાહોરાત્રમાલિકાઃ
એના અંગો પર જૂના શહેરો અને નગરો દેખાતા હતાં; ત્રણ ઋતુઓ, ત્રણેય લોક અને મહિનાં, દિવસ-રાતની માળાઓ પણ એના શરીરે શોભતી હતી.
મુક્તાલતાદિકં નદ્યẖ કાલિન્દીત્રિપથાદિકાઃ । ધર્માધર્માવ્ ઉભૌ કર્ણભૂષણે ચાન્યકર્ણયોઃ
મોતીની માળા જેવી નદીઓ—યમુના, ગંગા અને બીજી નદીઓ—એના ગળામાં હતી; ધર્મ અને અધર્મ બંને એના બંને કાનમાં કાનના આભૂષણ તરીકે શોભતા હતાં.
સ્તનાસ્ તસ્યાસ્ તુ ચત્વારસ્ સ્રવદ્ધર્મપયોલવાઃ । વેદાસ્ સકલશાસ્ત્રાર્થચતુસ્સંસ્થાનચૂચુકાઃ
એને ચાર સ્તન હતાં, જેમાંથી ધર્મનું દૂધ ટપકતું હતું; ચાર પ્રકારના અર્થ ધરાવતા વેદો એના સ્તનોના સ્તનમણિ હતાં.