અર્કેન્દુવહ્નિનયનં ચલદ્દશદિગમ્બરમ્ । ઘનદીર્ઘપ્રભાજાલમ્ આલાનં શ્યામલત્વિષામ્
સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ જેવી આંખો ધરાવતો, દસ દિશાઓમાં ફરતો, ઘન અને લાંબી પ્રકાશરેખાનું જાળ વણતો, કાળી કાંતિ ધરાવનારાઓને બાંધી રાખે છે.
વાડવાગ્નિદૃશં લોલભુજોર્મિભરભાસુરમ્ । એકાર્ણવાર્ણો દ્રાગ્ દેહબન્ધેનેવ સમુત્થિતમ્
વાદવાગ્નિ જેવી નજર ધરાવતો, તરંગોની ભારે તેજસ્વી ભુજાઓથી ચમકતો, એક સમુદ્ર જેવા રંગવાળો સ્વરૂપ, શરીરથી બંધાયેલું હોય તેમ તરત ઊભું થયું.
પશ્યામ્ય્ અનન્તરમ્ અહં યાવત્ તસ્ય શરીરતઃ । છાયેવ પરિનિર્યાતિ નર્તનાનુવિધાયિની
પછી હું જોઉં છું કે, તેના શરીરમાંથી એક છાંયા બહાર આવે છે, જે તેના હલનચલનને નૃત્ય કરતા અનુસરે છે.
સૂર્યેષ્વ્ અવિદ્યમાનેષુ મહાતમસિ મન્થરે । સ્થિતે કથમ્ ઇયં છાયા ભવેદ્ ઇતિ મતિર્ મમ
જ્યારે સૂર્યો નથી અને ઘન અંધકાર વ્યાપી ગયો છે, ત્યારે આ છાંયા કેવી રીતે રહી શકે? આવું વિચારું છું.
યાવદ્ વિચારયામ્ય્ આશુ તાવત્ તસ્ય તદા પુરઃ । સા સ્થિતા પરિનૃત્યન્તી વિશીર્ણા સ્ત્રી ત્રિલોચના
જ્યારે હું ઝડપથી વિચારું છું, ત્યારે એ છાયાએ એની સામે ઊભી રહી, બેચેન થઈને નાચતી, વાળ વિખેરેલા, ત્રણ આંખો ધરાવતી સ્ત્રી રૂપે દેખાઈ.
કૃષ્ણા કૃશા સિરાલાઙ્ગી જર્જરા વિકૃતાકૃતિઃ । જ્વાલાકુલાનલાલોલવનસમ્ભારશેખરા
એ કાળી, દુર્બળ, નસો દેખાતી, શરીરે નાજુક અને વિકૃત દેખાવાળી, માથા પર જ્વાળાઓથી ભરેલી અગ્નિ અને જંગલના વનસ્પતિઓનો તાજ પહેરેલી હતી.
ભિન્નાઞ્જનતમશ્શ્યામા યામિનીવાકૃતિં ગતા । તમશ્શ્રીર્ દેહયુક્તેવ સાકારેવામ્બરદ્યુતિઃ
એ તૂટેલા કાજળ જેટલી કાળી, રાત્રિ જેવી આકાર ધરાવતી, અંધકારની મહિમા જેવી, જાણે શરીર સાથે જોડાઈ હોય અને આકાશ જેવી સ્પષ્ટ ઝાંખી ધરાવતી હતી.
અતિદીર્ઘા કરાલાસ્યા નભો માતુમ્ ઇવોદ્યતા । દીર્ઘજાનુભુજભ્રાન્ત્યા માતુકામેવ દિઙ્મુખમ્
એ ખૂબ ઊંચી, ભયાનક મોઢાવાળી, જાણે આકાશને ગળી જવા ઊભી થઈ હોય, લાંબા ઘૂંટણ અને હાથ સાથે હલનચલન કરતી, જાણે બધાં દિશાઓમાં મોઢું ફેરવતી માતા જેવી લાગતી હતી.
કૃશા બહૂપવાસેવ પરિનિમ્નમહાહનુઃ । કજ્જલશ્યામલા મેઘમાલેવ પવનાકુલા
એ સ્ત્રી બહુ ઉપવાસ કરેલી જેવી દુર્બળ અને પાતળી હતી, એની જડબાં ઊંડા પડેલા હતા. એ કાજળ જેવી કાળી હતી, જાણે પવનથી હલનચલન થયેલું વાદળ હોય એમ લાગતી હતી.
કૃશાશક્તા યદોત્થાતું સુદીર્ઘા વિધિના તદા । ગ્રથિતેવ સિરારૂપૈર્ દામભિર્ દૈર્ઘ્યશાલિભિઃ
એ બહુ દુર્બળ અને બળહીન હતી. જ્યારે ઊભી થવાનો પ્રયત્ન કરતી, ત્યારે એની લાંબી આકૃતિ એવી લાગતી કે જાણે લાંબા અને ફૂલેલા રગોથી બાંધેલી હોય.
તથા નામ સુદીર્ઘા સા યથા તસ્યાશ્ શિરẖખુરમ્ । મયા દૃષ્ટં પ્રયત્નેન ચિરોર્ધ્વાધોગમાગમૈઃ
એ સ્ત્રી ખરેખર ખૂબ ઊંચી હતી. એની ખુર જેવી માથું હું ઘણો સમય ઉપર નીચે જોઈને, મહેનતે જોઈ શક્યો હતો.
આર્દ્રાન્ત્રતન્ત્રીગ્રથિતશિરẖખુરકરોત્કરા । અમૂલા સૂત્રવલિતા કણ્ટકાનામ્ ઇવ સ્થલી
એના ભીંજાયેલા આંતરડા અને સ્નાયુઓ એની ખુર જેવી માથું, હાથ અને પગની આસપાસ ગૂંચવાયેલા હતા. એ મૂળ વગરના, દોરાની જેમ વળાંગેલા અને કાંટાવાળી જમીન જેવા લાગતા હતા.
વિશ્વરૂપા યમાર્કાદિશિરẖકમલજાલકૈઃ । કૃતમાલામલાલોકવાન્તવહ્નિમયાચલા
એ સર્વવિશ્વરૂપે દેખાતી હતી, જેમાં યમ, સૂર્ય અને અન્ય દેવતાઓના કમળ જેવા માથાંઓની જાળથી શોભિત હતી; શુદ્ધ પ્રકાશની માળા પહેરેલી, અગ્નિ ઉગાળતી અને પર્વતો જેવા આકાર ધરાવતી હતી.
પ્રલમ્બકર્ણા લુલિતનાસા નૃશિરકુણ્ડલા । શુષ્કતુમ્બીલતાષ્ઠીવા દીર્ઘલોલાસિતસ્તની
એની કાન લટકતી, નાક વળેલી, માનવ ખોપરીના કુંડળ પહેરેલા; સૂકાયેલી તુમ્બડી જેવી હોઠ, લાંબા અને લહેરાતા તથા હસતાં સ્તન હતા.
કુમારબર્હિપિઞ્છૌઘબ્રાહ્મમૂર્ધજમણ્ડલૈઃ । લાઞ્છિતોચ્ચસુરાધીશશિરẖખટ્વાઙ્ગમણ્ડલા
કુમારના મોરપંખના જૂથો અને બ્રહ્માના પવિત્ર વાળથી એનું માથું શોભિત હતું; મહાન અસુરાધિપતિઓના ખોપરીદંડના વર્તુળોથી ચિહ્નિત હતું.
દન્તેન્દુમાલાવિમલોદ્દ્યોતપીતતમોઽર્ણવા । કૃષ્ણોચ્ચૈર્ ધૂમલેખેવ વૃત્તાવર્તવિવર્તિની
દાંત અને ચાંદની માળાથી શોભિત, શુદ્ધ તેજથી ઝગમગતી, એ અંધકારના દરિયાને પી જતી હતી; કાળી, ઊંચી, ધૂમ્ર રેખા જેવી, ગોળ ગોળ ફરતી હતી.
શુષ્કતુમ્બીલતેવોચ્ચૈર્ આકાશતરુસંશ્રિતા । વિલોલાવયવાષ્ઠીવા વાતૈḫ પટપટારવા
સૂકાઈ ગયેલી દુધીની વેલ જેવી, આકાશના વૃક્ષ પર ઊંચે લટકેલી, અંગો હલાવતા અને પવનમાં જોરે ખડખડ અવાજ કરતી.
બૃહત્તરઙ્ગોર્ધ્વભુજા શ્યામલોલ્લાસશાલિની । એકાર્ણવોર્મિમાલેવ નૃત્તાવર્તવિવર્તિની
વિશાળ તરંગ જેવી હાથ ઊંચા કરીને, કાળી તેજસ્વી છટામાં ઝગમગતી, એક સમુદ્રની લહેર જેવી, ઘુમરતી અને નૃત્યના ઘેરામાં ફરતી.
ક્ષણમ્ એકભુજાકારા ક્ષણં બહુભુજાકુલા । અનન્તોગ્રભુજા ક્ષિપ્રં જગન્નર્તનમણ્ડપા
ક્યારેક એક જ હાથવાળી દેખાય છે, તો ક્યારેક અનેક હાથોથી ઘેરાયેલી; તરત જ અનંત અને પ્રચંડ હાથોથી, આખા જગતના નૃત્ય માટે મંડપ બની જાય છે.
ક્ષિપ્રમ્ એકમુખાકારા ક્ષિપ્રં બહુમુખાકૃતિઃ । અનન્તોગ્રમુખી ક્ષિપ્રં નિર્મુખી વાપિ ચ ક્ષણમ્
ક્યારેક એક જ ચહેરાવાળી, તો ક્યારેક અનેક ચહેરાવાળી; તરત જ અનંત અને ભયાનક ચહેરા ધરાવે છે, અને ક્યારેક તો એક ક્ષણ માટે ચહેરા વગર પણ દેખાય છે.
એકપાદાન્વિતા ક્ષિપ્રં ક્ષિપ્રં પાદશતાન્વિતા । ક્ષણં ચાનન્તપાદાઢ્યા નિષ્પાદાકારિણી ક્ષણમ્
ક્યારેક એ એક પગથી ઝડપથી ચાલે છે, તો ક્યારેક એના સો પગ થઈ જાય છે; એક પળ માટે એ અનગણિત પગ ધરાવે છે, તો બીજું પળ એના પગ જ નથી રહેતા.
કાલરાત્રિર્ ઇયં સેતિ મયાનુમિતદેહિકા । કાલી ભગવતી સેયમ્ ઇતિ નિર્ણીતસઞ્ચરા
મારે એવું લાગે છે કે આ સમયની રાત્રિનું સ્વરૂપ છે; એ જ મહાદેવી કાળી છે, જેના ગતિઓ હું ઓળખી શક્યો છું.
જ્વાલાપૂર્ણારઘટ્ઠોગ્રખાતાભનયનત્રયા । જ્વલદ્વરેન્દ્રનીલાદ્રિસાનૂપમલલાટભૂઃ
એના ત્રણ નેત્રો ભયાનક અગ્નિથી ભરેલા ભઠ્ઠી જેવા છે; એનું કપાળ ઝગમગતા વરિષ્ઠ નીલા પર્વતોની શિખરો જેવું લાગે છે.
લોકાલોકેન્દ્રનીલાગ્રશ્વભ્રભીમહનુદ્વયા । વાતસ્કન્ધગુણપ્રોતતારામુક્તાકલાપિની
એના બે જડબાં દુનિયાના અંતના કાળા પર્વતો જેવી ભયાનક છે; એ પવનના તાંતણે ગૂંથાયેલી તારાઓ અને મુક્તાની માળાથી શોભાયમાન છે.
ઇન્દ્રનીલાદ્રિતુલ્યોરુતોરણોચ્ચે પ્રભાસુરે । વિશ્રાન્તકાચશૈલાભભગભીષણવાયસા
ઇન્દ્રનીલ પર્વત જેટલા ઊંચા અને તેજસ્વી દરવાજા, અને કાગડાઓ વસતા ભયાનક પર્વત જેવા આરામ લેવા માટેના સ્થળો હતાં.
નૃત્યદ્ભુજલતાપુષ્પૈર્ નખશુભ્રાભ્રમણ્ડલૈઃ । પૂર્ણચન્દ્રશતાનીવ ભ્રમયન્તી નભસ્તલે
ફૂલોથી ભરેલી લતાની જેમ નૃત્ય કરતી બાહુઓ, અને નખો સફેદ વાદળના ગોળાની જેમ ચમકતા, એ આકાશમાં જાણે સૈંકડો પૂર્ણ ચાંદની ફેરવી રહી હતી.
ભ્રમદ્ભિર્ વ્યાપ્તદિક્ચક્રા ભુજૈẖ કલ્પામ્બુદૈર્ ઇવ । વર્ષદ્ભિḫ પાણિજપ્રાન્તતારાલેખાબૃહત્પ્રભાઃ
કામના મેઘ જેવા વિશાળ અને ફરતા હાથોથી, એ દરેક દિશામાં વ્યાપી ગઈ હતી; અને એની આંગળીઓના છેડા પરથી તારાઓની રેખા જેવી વિશાળ કિરણો વરસતી હતી.
નખપુષ્પાઙ્ગુલીવલ્લીજાલૈર્ ભ્રાન્તભુજદ્રુમૈઃ । કૃષ્ણૈẖ કાનનિતાશેષગગનાગ્રોગ્રમૂર્તિભિઃ
નખ-ફૂલોવાળી આંગળીઓના હારથી, અને ફરતા હાથો વૃક્ષો જેવા, કાળાં કાનન જેટલા ઘોર અને આકાશના કિનારે ભયાનક આકાર ધરાવતા હતાં.
તમાલતાલતન્મૂલમ્ અવદગ્ધં મહાનલૈઃ । વિડમ્બયન્તી ચલિતં જઙ્ઘાસઙ્ઘેન ચોપતા
મોટા અગ્નિથી મૂળ સુધી બળી ગયેલા તમાલ અને તાલ વૃક્ષોને, પોતાની અશાંત પગોની ટોળી સાથે આગળ વધતી વખતે, એ સ્ત્રીએ ઉપહાસ કર્યો.
અપ્ય્ અનન્તે મહાવ્યોમ્નિ પારં પ્રાપ્તૈશ્ શિરોરુહૈઃ । કુર્વાણેવાતતં વાસવનં તિમિરદન્તિનઃ
અનંત આકાશમાં પણ, એના વાળ એના અંત સુધી પહોંચતા હોય એમ લાગતા, જાણે રાતના હાથી માટે અનંત અંધારું જંગલ ઉભું કરે છે.