અધૃતં ધૃતમ્ એવોચ્ચૈર્ અપતચ્ ચૈવ વા પતત્ । અનાકૃત્ય્ એવ સાકારં જગત્ સ્વપ્નપુરં યથા
આ જગત ધારણ વિના પણ ટકેલું છે, પડતું હોય તેમ છતાં પડતું નથી, આકાર વિના પણ આકાર ધરાવે છે—જેમ સ્વપ્નના શહેરમાં બધું દેખાય છે તેમ.
કિમ્ અસ્ય નામ પતતિ કિં વા કેનાસ્ય ધાર્યતે । યથા સંવિત્તિકચનં તથૈતદ્ અવતિષ્ઠતે
શું છે જે પડે છે, અને કોના આધારથી ટકેલું છે? જેમ ચેતનામાં કોઈ વિચાર ઊભો થાય છે, તેમ આ જગત પણ સ્થિર છે.
યથા કેશોણ્ડુકં વ્યોમ્નિ યથા વ્યોમનિ શૂન્યતા । યથા વા પવને સ્પન્દો જગચ્ ચિદ્ગગને તથા
જેમ વાદળીમાં વાળનો ગોળો, જેમ આકાશમાં ખાલીપણું, અથવા જેમ પવનમાં લહેર, એ જ રીતે સમગ્ર જગત ચેતનાના આકાશમાં છે.
ચિતૌ સઙ્કલ્પનગરં બ્રહ્માણ્ડાખ્યં જગદ્ગૃહમ્ । ખે ખમ્ એવાત્યનાકારમ્ અત્યાકારમ્ ઇવ સ્થિતમ્
ચેતનામાં કલ્પનાનું શહેર, જેને બ્રહ્માંડ કહેવાય છે અને જે જગતનું ઘર છે, તે આકાશમાં જ, આકાશ જેવું, સ્વરૂપ વગર હોવા છતાં સ્વરૂપ ધરાવતું જણાય છે.
પાતસંવિત્સમુદ્ભૂતં પતદ્ આસ્તે દિવાનિશમ્ । ઉત્પતન્ત્યા વિદોદ્ભૂતમ્ ઉત્પતચ્ ચૈવ તિષ્ઠતિ
પડવાની જાગૃતિમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે દિવસ-રાત પડતું જ રહે છે; ઉડવાની જાગૃતિમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે ઉડતું જ રહે છે.
સ્થિતિસંવિત્સમુદ્ભૂતં સ્થિતમ્ આસ્તે દિવાનિશમ્ । ગચ્છન્ત્યા સંવિદોદ્ભૂતં ગચ્છદ્ આસ્તે દિવાનિશમ્
રહેવાની જાગૃતિમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે દિવસ-રાત સ્થિર જ રહે છે; જવાની જાગૃતિમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે દિવસ-રાત જતું જ રહે છે.
એતિ નાશવિદા નાશં મહાકલ્પાદિવેદનૈઃ । જાયતે જન્મસંવિત્ત્યા વ્યોમ્નિ સર્ગાદિવેદનૈઃ
વિનાશની જાણથી વિનાશ આવે છે, જેમ મહાકાલના અંતે દેખાય છે; જન્મની જાણથી જન્મ થાય છે, જેમ સૃષ્ટિના આરંભે અનુભવાય છે.
આભાતિ મૌક્તિકગણશ્ શરદમ્બરાન્તર્ દૃષ્ટાવ્ અસત્ય ઉદિતો ઽપ્ય્ અતિસત્યરૂપઃ । ભ્રાન્ત્યા યથા નભસિ વિસ્ફુરતાં તથૈષાં સઙ્ખ્યાં વિધાતુમ્ ઇહ કો જગતાં સમર્થઃ
શરદના આકાશમાં દેખાતા મોતીના સમૂહો ખોટા લાગે છે, છતાં ખૂબ સાચા જેવા જણાય છે; ભ્રમના કારણે જેમ તેમની સંખ્યા ગણવી અશક્ય છે, તેમ આ જગતોની ગણતરી કોણ કરી શકે?
અથ રાઘવ રુદ્રં તં તદા તસ્મિન્ મહામ્બરે । પ્રવૃત્તં નર્તિતું મત્તમ્ અપશ્યં વિતતાકૃતિમ્
પછી, હે રાઘવ, મેં એ વિશાળ આકાશમાં રુદ્રને જોયા, જે નૃત્ય કરવા લાગ્યા હતા, આનંદમાં મસ્ત, અને જેમનું સ્વરૂપ ચારે બાજુ વ્યાપી ગયું હતું.
વ્યોમેવાકૃતિમ્ આપન્નમ્ અજહદ્વ્યાપિતાં નિજામ્ । મહાકારં ઘનશ્યામં દશાશાપરિપૂરકમ્
તેમણે પોતે આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું, છતાં પોતાની વ્યાપકતા છોડેલી નહોતી—વિશાળ, ઘનશ્યામ વાદળ જેવા, દશ દિશાઓને ભરપૂર કરતા.
અર્કેન્દુવહ્નિનયનં ચલદ્દશદિગમ્બરમ્ । ઘનદીર્ઘપ્રભાજાલમ્ આલાનં શ્યામલત્વિષામ્
સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ જેવી આંખો ધરાવતો, દસ દિશાઓમાં ફરતો, ઘન અને લાંબી પ્રકાશરેખાનું જાળ વણતો, કાળી કાંતિ ધરાવનારાઓને બાંધી રાખે છે.
વાડવાગ્નિદૃશં લોલભુજોર્મિભરભાસુરમ્ । એકાર્ણવાર્ણો દ્રાગ્ દેહબન્ધેનેવ સમુત્થિતમ્
વાદવાગ્નિ જેવી નજર ધરાવતો, તરંગોની ભારે તેજસ્વી ભુજાઓથી ચમકતો, એક સમુદ્ર જેવા રંગવાળો સ્વરૂપ, શરીરથી બંધાયેલું હોય તેમ તરત ઊભું થયું.
પશ્યામ્ય્ અનન્તરમ્ અહં યાવત્ તસ્ય શરીરતઃ । છાયેવ પરિનિર્યાતિ નર્તનાનુવિધાયિની
પછી હું જોઉં છું કે, તેના શરીરમાંથી એક છાંયા બહાર આવે છે, જે તેના હલનચલનને નૃત્ય કરતા અનુસરે છે.
સૂર્યેષ્વ્ અવિદ્યમાનેષુ મહાતમસિ મન્થરે । સ્થિતે કથમ્ ઇયં છાયા ભવેદ્ ઇતિ મતિર્ મમ
જ્યારે સૂર્યો નથી અને ઘન અંધકાર વ્યાપી ગયો છે, ત્યારે આ છાંયા કેવી રીતે રહી શકે? આવું વિચારું છું.
યાવદ્ વિચારયામ્ય્ આશુ તાવત્ તસ્ય તદા પુરઃ । સા સ્થિતા પરિનૃત્યન્તી વિશીર્ણા સ્ત્રી ત્રિલોચના
જ્યારે હું ઝડપથી વિચારું છું, ત્યારે એ છાયાએ એની સામે ઊભી રહી, બેચેન થઈને નાચતી, વાળ વિખેરેલા, ત્રણ આંખો ધરાવતી સ્ત્રી રૂપે દેખાઈ.
કૃષ્ણા કૃશા સિરાલાઙ્ગી જર્જરા વિકૃતાકૃતિઃ । જ્વાલાકુલાનલાલોલવનસમ્ભારશેખરા
એ કાળી, દુર્બળ, નસો દેખાતી, શરીરે નાજુક અને વિકૃત દેખાવાળી, માથા પર જ્વાળાઓથી ભરેલી અગ્નિ અને જંગલના વનસ્પતિઓનો તાજ પહેરેલી હતી.
ભિન્નાઞ્જનતમશ્શ્યામા યામિનીવાકૃતિં ગતા । તમશ્શ્રીર્ દેહયુક્તેવ સાકારેવામ્બરદ્યુતિઃ
એ તૂટેલા કાજળ જેટલી કાળી, રાત્રિ જેવી આકાર ધરાવતી, અંધકારની મહિમા જેવી, જાણે શરીર સાથે જોડાઈ હોય અને આકાશ જેવી સ્પષ્ટ ઝાંખી ધરાવતી હતી.
અતિદીર્ઘા કરાલાસ્યા નભો માતુમ્ ઇવોદ્યતા । દીર્ઘજાનુભુજભ્રાન્ત્યા માતુકામેવ દિઙ્મુખમ્
એ ખૂબ ઊંચી, ભયાનક મોઢાવાળી, જાણે આકાશને ગળી જવા ઊભી થઈ હોય, લાંબા ઘૂંટણ અને હાથ સાથે હલનચલન કરતી, જાણે બધાં દિશાઓમાં મોઢું ફેરવતી માતા જેવી લાગતી હતી.
કૃશા બહૂપવાસેવ પરિનિમ્નમહાહનુઃ । કજ્જલશ્યામલા મેઘમાલેવ પવનાકુલા
એ સ્ત્રી બહુ ઉપવાસ કરેલી જેવી દુર્બળ અને પાતળી હતી, એની જડબાં ઊંડા પડેલા હતા. એ કાજળ જેવી કાળી હતી, જાણે પવનથી હલનચલન થયેલું વાદળ હોય એમ લાગતી હતી.
કૃશાશક્તા યદોત્થાતું સુદીર્ઘા વિધિના તદા । ગ્રથિતેવ સિરારૂપૈર્ દામભિર્ દૈર્ઘ્યશાલિભિઃ
એ બહુ દુર્બળ અને બળહીન હતી. જ્યારે ઊભી થવાનો પ્રયત્ન કરતી, ત્યારે એની લાંબી આકૃતિ એવી લાગતી કે જાણે લાંબા અને ફૂલેલા રગોથી બાંધેલી હોય.
તથા નામ સુદીર્ઘા સા યથા તસ્યાશ્ શિરẖખુરમ્ । મયા દૃષ્ટં પ્રયત્નેન ચિરોર્ધ્વાધોગમાગમૈઃ
એ સ્ત્રી ખરેખર ખૂબ ઊંચી હતી. એની ખુર જેવી માથું હું ઘણો સમય ઉપર નીચે જોઈને, મહેનતે જોઈ શક્યો હતો.
આર્દ્રાન્ત્રતન્ત્રીગ્રથિતશિરẖખુરકરોત્કરા । અમૂલા સૂત્રવલિતા કણ્ટકાનામ્ ઇવ સ્થલી
એના ભીંજાયેલા આંતરડા અને સ્નાયુઓ એની ખુર જેવી માથું, હાથ અને પગની આસપાસ ગૂંચવાયેલા હતા. એ મૂળ વગરના, દોરાની જેમ વળાંગેલા અને કાંટાવાળી જમીન જેવા લાગતા હતા.
વિશ્વરૂપા યમાર્કાદિશિરẖકમલજાલકૈઃ । કૃતમાલામલાલોકવાન્તવહ્નિમયાચલા
એ સર્વવિશ્વરૂપે દેખાતી હતી, જેમાં યમ, સૂર્ય અને અન્ય દેવતાઓના કમળ જેવા માથાંઓની જાળથી શોભિત હતી; શુદ્ધ પ્રકાશની માળા પહેરેલી, અગ્નિ ઉગાળતી અને પર્વતો જેવા આકાર ધરાવતી હતી.
પ્રલમ્બકર્ણા લુલિતનાસા નૃશિરકુણ્ડલા । શુષ્કતુમ્બીલતાષ્ઠીવા દીર્ઘલોલાસિતસ્તની
એની કાન લટકતી, નાક વળેલી, માનવ ખોપરીના કુંડળ પહેરેલા; સૂકાયેલી તુમ્બડી જેવી હોઠ, લાંબા અને લહેરાતા તથા હસતાં સ્તન હતા.
કુમારબર્હિપિઞ્છૌઘબ્રાહ્મમૂર્ધજમણ્ડલૈઃ । લાઞ્છિતોચ્ચસુરાધીશશિરẖખટ્વાઙ્ગમણ્ડલા
કુમારના મોરપંખના જૂથો અને બ્રહ્માના પવિત્ર વાળથી એનું માથું શોભિત હતું; મહાન અસુરાધિપતિઓના ખોપરીદંડના વર્તુળોથી ચિહ્નિત હતું.
દન્તેન્દુમાલાવિમલોદ્દ્યોતપીતતમોઽર્ણવા । કૃષ્ણોચ્ચૈર્ ધૂમલેખેવ વૃત્તાવર્તવિવર્તિની
દાંત અને ચાંદની માળાથી શોભિત, શુદ્ધ તેજથી ઝગમગતી, એ અંધકારના દરિયાને પી જતી હતી; કાળી, ઊંચી, ધૂમ્ર રેખા જેવી, ગોળ ગોળ ફરતી હતી.
શુષ્કતુમ્બીલતેવોચ્ચૈર્ આકાશતરુસંશ્રિતા । વિલોલાવયવાષ્ઠીવા વાતૈḫ પટપટારવા
સૂકાઈ ગયેલી દુધીની વેલ જેવી, આકાશના વૃક્ષ પર ઊંચે લટકેલી, અંગો હલાવતા અને પવનમાં જોરે ખડખડ અવાજ કરતી.
બૃહત્તરઙ્ગોર્ધ્વભુજા શ્યામલોલ્લાસશાલિની । એકાર્ણવોર્મિમાલેવ નૃત્તાવર્તવિવર્તિની
વિશાળ તરંગ જેવી હાથ ઊંચા કરીને, કાળી તેજસ્વી છટામાં ઝગમગતી, એક સમુદ્રની લહેર જેવી, ઘુમરતી અને નૃત્યના ઘેરામાં ફરતી.
ક્ષણમ્ એકભુજાકારા ક્ષણં બહુભુજાકુલા । અનન્તોગ્રભુજા ક્ષિપ્રં જગન્નર્તનમણ્ડપા
ક્યારેક એક જ હાથવાળી દેખાય છે, તો ક્યારેક અનેક હાથોથી ઘેરાયેલી; તરત જ અનંત અને પ્રચંડ હાથોથી, આખા જગતના નૃત્ય માટે મંડપ બની જાય છે.
ક્ષિપ્રમ્ એકમુખાકારા ક્ષિપ્રં બહુમુખાકૃતિઃ । અનન્તોગ્રમુખી ક્ષિપ્રં નિર્મુખી વાપિ ચ ક્ષણમ્
ક્યારેક એક જ ચહેરાવાળી, તો ક્યારેક અનેક ચહેરાવાળી; તરત જ અનંત અને ભયાનક ચહેરા ધરાવે છે, અને ક્યારેક તો એક ક્ષણ માટે ચહેરા વગર પણ દેખાય છે.