પાતાલમ્ ઇવ પાનીયં સર્પો બિલમ્ ઇવ ક્ષણાત્ । ચણ્ડવાયુર્ ઇવાકાશમ્ અવિશત્ તન્મુખં જવાત્
જેમ પાણી પાતાળમાં જાય છે, કે સાપ પળમાં પોતાના બિલમાં ઘૂસી જાય છે, કે તીવ્ર પવન આકાશમાં વેગથી પ્રવેશે છે, એમ જ એ મોઢામાં ઝડપથી પ્રવેશી ગયું.
સમુદેત્યાપિબદ્ રુદ્રસ્ સ મુહૂર્તેન તત્પયઃ । કૃષ્ણાઙ્ગો ઽર્ક ઇવ ધ્વાન્તં સત્સમ્પર્ક ઇવાગુણમ્
રુદ્ર એ પાણી ક્ષણમાં પી ગઈ, જેમ કાળી કિરણોવાળો સૂર્ય અંધકારને ગળી જાય છે, અથવા સારા લોકોની નજીક સદ્ગુણ દુર્ગુણને શોષી લે છે.
આબ્રહ્મલોકપાતાલં શાન્તં શૂન્યમ્ અથાભવત્ । રજોધૂમાનિલામ્ભોદભૂતમુક્તં સમં નભઃ
બ્રહ્મલોકથી પાતાળ સુધી બધું શાંત અને ખાલી થઈ ગયું; આકાશ પણ સર્વત્ર સરખું, ધૂળ, ધૂમાડો, પવન, પાણી અને અન્ય તત્વોથી મુક્ત હતું.
કેવલં તત્ર દૃશ્યન્તે ચત્વારો વ્યોમનિર્મલાઃ । ઇમે પદાર્થા નિસ્સ્પન્દાશ્ શૃણુ તાન્ રઘુનન્દન
ત્યાં માત્ર ચાર શુદ્ધ સ્વરૂપો આકાશમાં દેખાય છે; આ બધાં વસ્તુઓ નિર્જીવ છે—રઘુનંદન, હવે એ બધાંને સાંભળ.
એકસ્ તાવદ્ અસૌ મધ્યે રુદ્રẖ કૃષ્ણામ્બરાકૃતિઃ । નિરાધારસ્ સ્થિતો વ્યોમ્નિ નિસ્સ્પન્દો ઽમ્ભોધિબિમ્બવત્
પહેલું સ્વરૂપ મધ્યમાં છે—રુદ્ર, વરસાદના વાદળ જેવો કાળો, આધાર વિના, આકાશમાં સ્થિર, જેમ કે દરિયાની પ્રતિબિંબ હોય એમ.
દ્વિતીયો ઽવસ્થિતો દૂરે પૃથ્વ્યાકાશતલોપમઃ । ભાગો બ્રહ્માણ્ડસદનસ્યાધḫ પાતાલસપ્તકાત્
બીજું સ્વરૂપ દૂર છે, પૃથ્વી અને આકાશના સપાટી જેવું લાગે છે—બ્રહ્માંડના નિવાસસ્થાનનો એક ભાગ, સાત પાતાળથી નીચે આવેલો.
પાતાલભૂતલદિવાં સશૈલેન્દ્રદિવૌકસામ્ । વ્યાપ્તિḫ પાર્થિવભાગેન પઙ્કમાત્રાત્મના મનાક્
પાતાળ, ભૂમિ અને આકાશ, સાથે સાથે પહાડો અને આકાશવાસીઓ—આ બધું જ પૃથ્વી તત્વથી વ્યાપ્ત છે, જે કાદવના નાનામાં નાના કણમાં પણ હાજર છે.
તૃતીયો ઽત્ર પદાર્થો ઽભૂદ્ ઊર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડભાગભૂઃ । દૃષ્ટિક્ષયાત્ સ દૂરત્વાલ્ લક્ષ્યતે ગગનાસિતઃ
અહીં ત્રીજું તત્વ ઉપરનું છે, જે બ્રહ્માંડના ભાગનું ક્ષેત્ર છે; દૃષ્ટિની મર્યાદા અને તેની દૂરાવટને કારણે, તે આકાશની કાળી વિશાળતા તરીકે દેખાય છે.
દૂરવિશ્લિષ્ટયોર્ મધ્યં યત્ તદ્ બ્રહ્માણ્ડખણ્ડયોઃ । તદ્ આકાશમ્ અનાદ્યન્તં બ્રહ્મ નિર્મલમ્ આતતમ્
બ્રહ્માંડના બે દૂર દૂરના ભાગો વચ્ચે જે જગ્યા છે, એ જ આકાશ છે—જેનું neither આરંભ છે, neither અંત છે, શુદ્ધ છે અને સર્વત્ર વ્યાપેલું બ્રહ્મ છે.
ચતુર્થો ઽસૌ પદાર્થસ્ તુ તદા સંલક્ષિતો મયા । ચતુષ્ટયાદ્ ઋતે નાન્યદ્ એતસ્માદ્ એવ કિઞ્ચન
એ ચોથું તત્વ ત્યારે મેં ઓળખ્યું; આ ચાર સિવાય બીજું કંઈ જ નથી.
બહિẖ કિં વિદ્યતે બ્રહ્મન્ બ્રહ્મસદ્મકવાટતઃ । કાસ્ તત્રાવરણા બ્રૂહિ કિયત્યસ્ સંસ્થિતાẖ કથમ્
હે બ્રહ્મણ, બ્રહ્માના નિવાસસ્થાનની બહાર શું છે? ત્યાં કયા આવરણો છે? એ કેટલાં છે અને કેવી રીતે સ્થિર છે, એ મને કહો.
બ્રહ્માણ્ડખણ્ડયોḫ પારે તતો દશગુણં જલમ્ । સન્ધ્યાકાશમ્ અનન્તં તં વર્જયિત્વાતતં સ્થિતમ્
બ્રહ્માંડના ભાગો પછી, એથી દસગણું જળનું આવરણ છે, અને અનંત સંધ્યાકાશ છે, જે સિવાય બધું વ્યાપેલું અને સ્થિર છે.
તતસ્ તથૈવ જ્વાલાત્મ તેજો દશગુણં સ્થિતમ્ । તતસ્ તથૈવ પવનḫ પાવનો નિર્મલસ્ સ્થિતઃ
પછી એ જ રીતે, દસગણું જ્વાળારૂપ તેજ છે; ત્યારબાદ એ જ રીતે, શુદ્ધ અને પવિત્ર પવનનું આવરણ સ્થિર છે.
તતસ્ તથૈવ વિમલં નભો દશગુણં સ્થિતમ્ । તતḫ પરમમ્ અત્યચ્છં બ્રહ્માકાશમ્ અનન્તકમ્
પછી એ જ રીતે, દસગણું નિર્મળ આકાશ છે; ત્યારબાદ, સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ, અતિ સ્પષ્ટ અને અનંત બ્રહ્માકાશ છે.
અન્યત્રાન્યત્ર તસ્યાથ દૃષ્ટયો ઽન્યાસ્ તથૈવ ખે । કચન્ત્ય્ અસઙ્ખ્યા દૂરસ્થા મિથોઽદૃષ્ટાત્મસૃષ્ટયઃ
બીજા અનેક સ્થળોએ પણ, આ આત્માની દૃશ્યાઓ આકાશમાં જ દેખાય છે; એ અનગણિત છે, દૂર દૂર છે, અને એકબીજાને દેખાતી નથી, દરેક પોતે જ સર્જાયેલી છે.
ઊર્ધ્વે બ્રહ્માણ્ડખણ્ડસ્ય તસ્યાધસ્તાન્ મુનીશ્વર । તજ્ જલાદિ મહાકારં ક્વ કથં કેન ધાર્યતે
હે મહાન ઋષિ, ઉપર બ્રહ્માંડનો ભાગ છે અને નીચે પાણી તથા અન્ય મહત્ત્વના તત્વો છે; તો કહો, આ બધું ક્યાં, કેમ અને કોના આધારથી ટકી રહ્યું છે?
સ પાર્થિવḫ પદાર્થાનાં સ્થિતẖ કડ્ઢકરત્નવત્ । ભાગાસ્ તમ્ એવ ધાવન્તિ તે સુતા માતરં યથા
પૃથ્વી તત્વ વસ્તુઓમાં રત્ન જેવું સ્થિર છે; તેના ભાગો તેની તરફ દોડી આવે છે, જેમ સંતાન પોતાની માતા પાસે દોડી જાય છે.
અતો યદ્ એવ નેદીયો બ્રહ્માણ્ડાખ્યં મહીવપુઃ । તત્ પદાર્થાḫ પ્રધાવન્તિ તૃષિતાસ્ સલિલં યથા
આથી, જે કંઈ પણ બ્રહ્માંડ નામના મહા સ્વરૂપની નજીક છે, એ વસ્તુઓ તેની તરફ દોડી જાય છે, જેમ તરસેલા લોકો પાણી તરફ દોડે છે.
અવલમ્બ્ય તદ્ એવાતસ્ સંસ્થિતાસ્ તે જલાદયઃ । ન સ્થિતિં પ્રવિમુઞ્ચન્તિ સ્વાં યથાવયવા ઇવ
પાણી અને બીજા તત્વો માત્ર એ આધાર પર જ સ્થિર રહે છે; જેમ અંગો પોતાનું સ્થાન છોડતા નથી, તેમ એ પણ પોતાની સ્થિતિ છોડતા નથી.
બ્રહ્મન્ બ્રહ્માણ્ડખણ્ડે તે તિષ્ઠતẖ કથમ્ ઉચ્યતામ્ । કિમાકૃતી ધૃતે કેન કથં વા પરિનશ્યતઃ
હે બ્રહ્મન, કહો કે એ તત્વો બ્રહ્માંડના ભાગમાં કેવી રીતે ટકેલા છે? તેમને કઈ આકાર છે, કોના આધારથી રહે છે અને કેવી રીતે નાશ પામે છે?
અધૃતં ધૃતમ્ એવોચ્ચૈર્ અપતચ્ ચૈવ વા પતત્ । અનાકૃત્ય્ એવ સાકારં જગત્ સ્વપ્નપુરં યથા
આ જગત ધારણ વિના પણ ટકેલું છે, પડતું હોય તેમ છતાં પડતું નથી, આકાર વિના પણ આકાર ધરાવે છે—જેમ સ્વપ્નના શહેરમાં બધું દેખાય છે તેમ.
કિમ્ અસ્ય નામ પતતિ કિં વા કેનાસ્ય ધાર્યતે । યથા સંવિત્તિકચનં તથૈતદ્ અવતિષ્ઠતે
શું છે જે પડે છે, અને કોના આધારથી ટકેલું છે? જેમ ચેતનામાં કોઈ વિચાર ઊભો થાય છે, તેમ આ જગત પણ સ્થિર છે.
યથા કેશોણ્ડુકં વ્યોમ્નિ યથા વ્યોમનિ શૂન્યતા । યથા વા પવને સ્પન્દો જગચ્ ચિદ્ગગને તથા
જેમ વાદળીમાં વાળનો ગોળો, જેમ આકાશમાં ખાલીપણું, અથવા જેમ પવનમાં લહેર, એ જ રીતે સમગ્ર જગત ચેતનાના આકાશમાં છે.
ચિતૌ સઙ્કલ્પનગરં બ્રહ્માણ્ડાખ્યં જગદ્ગૃહમ્ । ખે ખમ્ એવાત્યનાકારમ્ અત્યાકારમ્ ઇવ સ્થિતમ્
ચેતનામાં કલ્પનાનું શહેર, જેને બ્રહ્માંડ કહેવાય છે અને જે જગતનું ઘર છે, તે આકાશમાં જ, આકાશ જેવું, સ્વરૂપ વગર હોવા છતાં સ્વરૂપ ધરાવતું જણાય છે.
પાતસંવિત્સમુદ્ભૂતં પતદ્ આસ્તે દિવાનિશમ્ । ઉત્પતન્ત્યા વિદોદ્ભૂતમ્ ઉત્પતચ્ ચૈવ તિષ્ઠતિ
પડવાની જાગૃતિમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે દિવસ-રાત પડતું જ રહે છે; ઉડવાની જાગૃતિમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે ઉડતું જ રહે છે.
સ્થિતિસંવિત્સમુદ્ભૂતં સ્થિતમ્ આસ્તે દિવાનિશમ્ । ગચ્છન્ત્યા સંવિદોદ્ભૂતં ગચ્છદ્ આસ્તે દિવાનિશમ્
રહેવાની જાગૃતિમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે દિવસ-રાત સ્થિર જ રહે છે; જવાની જાગૃતિમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે દિવસ-રાત જતું જ રહે છે.
એતિ નાશવિદા નાશં મહાકલ્પાદિવેદનૈઃ । જાયતે જન્મસંવિત્ત્યા વ્યોમ્નિ સર્ગાદિવેદનૈઃ
વિનાશની જાણથી વિનાશ આવે છે, જેમ મહાકાલના અંતે દેખાય છે; જન્મની જાણથી જન્મ થાય છે, જેમ સૃષ્ટિના આરંભે અનુભવાય છે.
આભાતિ મૌક્તિકગણશ્ શરદમ્બરાન્તર્ દૃષ્ટાવ્ અસત્ય ઉદિતો ઽપ્ય્ અતિસત્યરૂપઃ । ભ્રાન્ત્યા યથા નભસિ વિસ્ફુરતાં તથૈષાં સઙ્ખ્યાં વિધાતુમ્ ઇહ કો જગતાં સમર્થઃ
શરદના આકાશમાં દેખાતા મોતીના સમૂહો ખોટા લાગે છે, છતાં ખૂબ સાચા જેવા જણાય છે; ભ્રમના કારણે જેમ તેમની સંખ્યા ગણવી અશક્ય છે, તેમ આ જગતોની ગણતરી કોણ કરી શકે?
અથ રાઘવ રુદ્રં તં તદા તસ્મિન્ મહામ્બરે । પ્રવૃત્તં નર્તિતું મત્તમ્ અપશ્યં વિતતાકૃતિમ્
પછી, હે રાઘવ, મેં એ વિશાળ આકાશમાં રુદ્રને જોયા, જે નૃત્ય કરવા લાગ્યા હતા, આનંદમાં મસ્ત, અને જેમનું સ્વરૂપ ચારે બાજુ વ્યાપી ગયું હતું.
વ્યોમેવાકૃતિમ્ આપન્નમ્ અજહદ્વ્યાપિતાં નિજામ્ । મહાકારં ઘનશ્યામં દશાશાપરિપૂરકમ્
તેમણે પોતે આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું, છતાં પોતાની વ્યાપકતા છોડેલી નહોતી—વિશાળ, ઘનશ્યામ વાદળ જેવા, દશ દિશાઓને ભરપૂર કરતા.