તત ઊર્મિગિરિવ્રાતવેગૈર્ આવલિતાખિલૈઃ । વિચ્છિન્નાẖ કલ્પજલદા જલ એવ વિલિલ્યિરે
પછી, પહાડ જેવા મોજાંની જોરદાર લહેરોથી બધું જ વહી ગયું અને કલ્પના વાદળો ફાટી પડ્યા અને પાણીમાં જ ઓગળી ગયા.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર દૃષ્ટવાન્ અહમ્ અમ્બરાત્ । યાવદ્ અભ્યુત્થિતં ભીમં ભૂતં કિઞ્ચિન્ નભોઽન્તરાત્
એ વચ્ચે, ત્યાં મેં આકાશમાંથી જોયું કે વાતાવરણની અંદરથી કંઈક વિશાળ અને ભયાનક વસ્તુ ઊભી થઈ રહી હતી.
કલ્પાન્તજલદાકારં કૃષ્ણમ્ આપૂરિતામ્બરમ્ । આકલ્પં સમ્ભૃતં નૈશં દેહેનેવોત્થિતં તમઃ
એ કલ્પના અંતના વાદળ જેવું, કાળાં રંગનું અને આખું આકાશ ભરાઈ ગયેલું લાગતું હતું, જાણે અનેક યુગોથી ભેગું થયેલું હોય, અને રાત જેવી ઘેરી અંધકારરૂપ દેહ લઈને ઊભું થયું હતું.
તરુણાદિત્યલક્ષાણાં તેજ આભાસુરં દધત્ । આદિત્યત્રયસઙ્કાશૈસ્ સ્થિરવિદ્યુત્ત્રયોલ્બણૈઃ
એમાં લાખો યુવાન સૂર્ય જેટલું તેજ હતું, ત્રણ સૂર્ય જેટલી તેજસ્વિતા અને ત્રણ ભયાનક, અડગ વીજળી જેવી ઝાંખી હતી.
નેત્રૈર્ આભાસુરમુખં જ્વાલાપુઞ્જાન્ સમુદ્ગિરત્ । પઞ્ચાનનં દશભુજં ત્રિનેત્રં શૂલપાણિકમ્
આ આંખો ધરાવતું, તેજસ્વી ચહેરાવાળું, અગ્નિની જ્વાળાઓ ઉગાળતું, પાંચ મુખવાળું, દસ હાથવાળું, ત્રણ આંખવાળું અને ત્રિશૂલ પકડીને ઉભેલું હતું.
અમાન્તમ્ અન્તમુક્તે ઽપિ વ્યોમ્નીવ વિતતાકૃતિમ્ । ખમ્ ઇવાસિવરશ્યામં દેહમ્ આદાય સંસ્થિતમ્
જેનું neither આરંભ છે કે અંત છે, પણ જેનું સ્વરૂપ આકાશ જેટલું વિસ્તૃત છે; મેઘ જેવું કાળાંગોરું શરીર ધારણ કરીને ત્યાં સ્થિર થયું હતું.
સ્થિતમ્ એકાર્ણવાપૂર્ણાદ્ બ્રહ્માણ્ડાદ્ બહિર્ અમ્બરે । વ્યોમેવ હસ્તપાદાદિસન્નિવેશેન લક્ષિતમ્
એકમાત્ર મહાસાગરથી ભરાયેલા બ્રહ્માંડની બહાર, આકાશમાં ઊભેલું હતું; હાથ, પગ અને અન્ય અંગોની રચનાથી આકાશમાં સ્પષ્ટ દેખાતું હતું.
ઘોણાનિલપરાવૃત્તિવિધુતૈકમહાર્ણવમ્ । ગોવિન્દમ્ ઇવ દોર્દણ્ડક્ષોભિતક્ષીરસાગરમ્
નાકમાંથી નીકળતી પવનની દિશા બદલવાથી મહાસાગર હલચલમાં આવ્યું હતું; જેમ ગોવિંદે પોતાના શક્તિશાળી હાથોથી ક્ષીરસાગર ઉથલાવી દીધો હોય તેમ.
કલ્પાર્ણવજલાપૂરં પુંસ્ત્વેનેવ સમુત્થિતમ્ । મૂર્તિયુક્તમ્ અહઙ્કારમ્ અકારણકમ્ આગતમ્
સમયના મહાસાગરના પાણીથી ભરાયેલા જેવો, પુરુષત્વથી ઉજાગર થયેલો, સ્વરૂપ ધરાવતો, કારણ વિના ઊભો થયેલો અહંકાર દેખાયો.
કુલાચલબૃહદ્વૃન્દમ્ ઇવોડ્ડયનડમ્બરૈઃ । પક્ષૌઘૈર્ ઉત્થિતં વ્યોમ સમસ્તમ્ અભિપૂરયત્
વિશાળ પર્વતોના જૂથની જેમ, મોટાં પાંખોની ગર્જનાથી ઊભો થયેલો, આખું આકાશ પાંખોના સમૂહથી ભરાઈ ગયું.
તતસ્ ત્રિશૂલનયનૈર્ મયા રુદ્રો ઽયમ્ ઇત્ય્ અસૌ । દૂરાદ્ એવ પરિજ્ઞાય પરમેશો નમસ્કૃતઃ
પછી, ત્રિશૂલ અને ત્રણ આંખો જોઈને, દૂરથી જ ઓળખી લીધું કે 'આ તો રુદ્ર છે' અને પરમેશ્વરને વંદન કર્યું.
કિં સ તાદૃગ્વિધો રુદ્રẖ કિં કૃષ્ણẖ કિં મહાકૃતિઃ । કિં પઞ્ચવદનẖ કસ્માદ્ દશબાહુẖ ક્વ તિષ્ઠતિ
શું રુદ્ર સાચે જ એવો જ દેખાય છે? શું એ કાળો છે? શું એ બહુ મોટો છે? એને પાંચ મુખ કેમ? દસ હાથ કેમ? અને એ ક્યાં રહે છે?
કિં ત્રિનેત્રẖ કિમ્ ઉગ્રાત્મા કિમ્ એકẖ કિંપ્રયોજનઃ । કેનેરિતẖ કિમ્ અકરોત્ ક્વાયાસીદ્ વદ મે મુને
ત્રિનેત્ર કોણ છે? ઉગ્ર સ્વભાવવાળો કોણ છે? એકમાત્ર કોણ છે અને તેનો હેતુ શું છે? તેને કોણે પ્રેર્યો, તેણે શું કર્યું, અને તે ક્યાં હતો? હે મુનિ, મને કહો.
કાકુત્સ્થ રુદ્રનામાસાવ્ અહઙ્કારસ્ તથોત્થિતઃ । વિષમૈકાભિમાનાત્મા મૂર્તિર્ અસ્યામલં નભઃ
હે કાકુત્સ્થ, જેનું નામ રુદ્ર છે, એ આવું ઉદ્ભવેલું અહંકાર છે, જેની સ્વભાવમાં પોતે જ વિશિષ્ટ હોવાનો અભિમાન છે, અને જેનું સ્વરૂપ નિર્મળ આકાશ છે.
વ્યોમાકૃતિસ્ સ ભગવાન્ વ્યોમવર્ણામલો મહાન્ । ચિદ્વ્યોમમાત્રસારત્વાદ્ આકાશાત્મા સ ઉચ્યતે
એ ભગવનનું સ્વરૂપ આકાશ જેવું છે, જે વિશાળ અને શુદ્ધ છે; કારણ કે તેની સાચી અસલ ચેતનાના આકાશથી જ બનેલી છે, તેથી તેને આકાશરૂપ આત્મા કહેવાય છે.
સર્વભૂતાત્મભૂતત્વાત્ સર્વગત્વાન્ મહાકૃતિઃ । યાનિ તસ્યાનુષક્તાનિ પઞ્ચજ્ઞાનેન્દ્રિયાણ્ય્ અલમ્
કેમ કે એ સર્વ જીવોમાં આત્મા છે અને બધામાં વ્યાપક છે, તેથી તેનું સ્વરૂપ મહાન છે; તેની સાથે જોડાયેલા પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો એ જ તેની પાંખીઓ છે.
તાનિ તસ્ય મુખાન્ય્ આહુસ્ તપદ્રૂપાણિ સર્વતઃ । કર્મેન્દ્રિયાણિ વિષયાસ્ તે હિ તસ્ય ભુજા દશ
તેના ચહેરા સર્વ દિશામાં તપસ્વી રૂપે દેખાય છે; કર્મેન્દ્રિયો અને તેમના વિષયો એ તેની દસ ભુજાઓ છે.
સર્વભૂતભરૈસ્ સાર્ધં બ્રહ્મણા પરમ્ એયુષા । યદાસૌ સમ્પરિત્યક્તસ્ તદાસૌ મૂર્તિમ્ આગતઃ
બધા જીવોના ભાર અને પરમ બ્રહ્મ સાથે, જ્યારે એ સંપૂર્ણ રીતે છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે એ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
સ ચાકાશૈકરૂપાત્મા નાસ્તિ તસ્ય હિ સાકૃતિઃ । તથા દૃશ્યત એવાસૌ ભ્રાન્તિમાત્રં ન મૂર્તિમાન્
જેનું સ્વરૂપ માત્ર આકાશ જેવું છે, તેને સાચે કોઈ આકાર નથી; એ માત્ર દેખાય છે, પણ એ માત્ર ભ્રમ છે, સાચું સ્વરૂપ નથી.
ચિદાકાશગતે સ્ફારે ભૂતાકાશે સ તિષ્ઠતિ । દેહે ચ સર્વભૂતાનાં નિત્યં વાયુર્ ઇવેશ્વરઃ
ચેતનાના વિશાળ આકાશમાં રહેનારો એ, ભૂતાકાશમાં અને બધા જીવોના શરીરમાં હંમેશા વાયુ જેવો રહે છે, હે ઈશ્વર.
સર્વભૂતપરિત્યક્તસ્ તસ્મિન્ કાલે ખમૂર્તિમાન્ । ક્ષોભમ્ એત્ય ક્ષણં ક્ષીણḫ પરમાં શાન્તિમ્ એષ્યતિ
જ્યારે બધાં જીવોથી સંપૂર્ણપણે વિમુખ થઈ જાય છે, ત્યારે એ આકાશરૂપ વ્યક્તિ થોડો સમય અશાંતિ અનુભવ્યા પછી, અંતે સર્વોચ્ચ શાંતિને પામે છે.
યે ગુણા યે ત્રયẖ કાલાશ્ ચિત્તાહઙ્કારબુદ્ધયઃ । પ્રણવસ્ય ચ યે વર્ણા યે ચ વેદાસ્ તથા ત્રયઃ
ગુણો, ત્રણ કાળ, મન, અહંકાર, બુદ્ધિ, ઓમના અક્ષરો અને ત્રણેય વેદો—
રુદ્રસ્ય તસ્ય તે નેત્રસન્નિવેશેન સંસ્થિતાઃ । ત્રિશૂલં તેન ત્રૈલોક્યં ગૃહીતં કરકોટરે
આ બધું એ રુદ્રના આંખોની રચનામાં સ્થિત છે; એથી જ, એના હાથની અંદર ત્રિશૂલમાં ત્રણેય લોકો ધરાયાં છે.
યસ્માત્ તદ્વ્યતિરેકેણ સર્વભૂતગણેષ્વ્ અપિ । અન્યન્ ન વિદ્યતે કિઞ્ચિદ્ દેહાત્મૈવ તતસ્ સ્થિતઃ
એ સિવાય, બધા જીવોમાં બીજું કંઈયું નથી; એટલે માત્ર શરીરધારી આત્મા જ રહે છે.
સર્ગસત્તોપલમ્ભાત્મા સ્વભાવો ઽસ્ય પ્રયોજનમ્ । ઈરિતશ્ શિવરૂપેણ ચિન્માત્રાકાશરૂપિણા
આ જગતની રચના અને તેનું અસ્તિત્વ સમજવું એ જ તેનો સ્વભાવ છે અને એ જ તેનો હેતુ છે. એ શિવરૂપે, શુદ્ધ ચેતન્ય અને આકાશ જેવો સ્વરૂપ ધરાવનાર છે.
તેનૈવ ચ નિગીર્ણસ્ સન્ પરમાં શાન્તિમ્ એષ્યતિ । નિર્મલાકાશરૂપાત્મા કૃષ્ણ ઇત્ય્ એષ ઈશ્વરઃ
એમાં લીન થઈને, એ સર્વોચ્ચ શાંતિને પામે છે. એની અંદર શુદ્ધ અને આકાશ જેવું સ્વરૂપ છે—એ જ કૃષ્ણ, ભગવાન છે.
કૃત્વાકલ્પં જગત્ સર્વં તત્ પીત્વૈકાર્ણવં તદા । સમ્પ્રયાતિ પરાં શાન્તિમ્ અભૂયસ્સન્નિવૃત્તયે
જ્યારે એ સમગ્ર જગતને એક જ યુગમાં ફેરવી દે છે અને પછી તેને એક મહાસાગરમાં સમાવી લે છે, ત્યારે એ પરમ શાંતિ તરફ આગળ વધે છે, જ્યાં ફરીથી જન્મ થવાનું રહેતું નથી.
અનન્તરં મયા દૃષ્ટસ્ તત્રાસૌ યાવદ્ ઉદ્યમાત્ । પ્રવૃત્તḫ પ્રાણવેગેન તમ્ આક્રષ્ટું મહાર્ણવમ્
પછી તરત જ મેં તેને ત્યાં જોયો, જ્યાં એ સમગ્ર શક્તિથી મહાસાગરને પોતાની તરફ ખેંચવા માટે પ્રાણશક્તિથી પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો.
અથ તસ્ય મુખં સ્ફારં જ્વાલામાલાકુલાન્તરમ્ । પ્રાણકૃષ્ટો મહામ્ભોધિર્ વાડવાગ્નિમ્ ઇવાવિશત્
પછી, જ્યારે પ્રાણ ખેંચાયો, ત્યારે અગ્નિના જ્વાળાની માળાથી ભરેલું વિશાળ મોઢું મહાસાગરમાં એ રીતે પ્રવેશ્યું જેમ કે અગ્નિની જ્વાળા સમુદ્રમાં ઉતરે છે.
સ એવ વાડવો ભૂત્વા વહ્નિર્ આકલ્પમ્ અર્ણવે । અહઙ્કારḫ પિબત્ય્ અમ્બુ રુદ્રસ્ સર્વં તુ તત્ તદા
એ જ અગ્નિ સમુદ્રની અંદર વાડવાગ્નિ બનીને, એક યુગ સુધી, રુદ્રરૂપે અહંકાર એ બધું જ પાણી પી ગયો.