વિજ્ઞાનઘન એવાયં કચનાકચનાત્મકઃ । સ્વયમ્ એવ કચત્ય્ અન્તર્ ન કચત્ય્ એવ વા સ્વયમ્
આ તો શુદ્ધ ચેતનાનો જ ઘનરૂપ છે, જે ચલ અને અચલ બંને રૂપે દેખાય છે; એ પોતે અંદર ચાલે છે, અથવા પોતે જ બિલકુલ ન ચાલે.
સંવિદંશપરાવૃત્તિમાત્રપેલવરૂપિણી । બન્ધદૃઙ્ મોક્ષદૃક્ ચેતિ ક્લેશસ્ તત્સાધને કિયાન્
જ્ઞાન માત્ર થોડું વળે એટલે જ એ બંધન કે મુક્તિ રૂપે દેખાય છે; તો એ માટે પ્રયત્ન કરવાથી કેટલું દુઃખ છે?
સંવિદુદ્બોધનં બન્ધસ્ તદનુદ્બોધનં શિવમ્ । અસત્ સદ્વજ્ જગદ્ ભાતિ સંવિદુદ્બોધનોદરમ્
જ્ઞાનનું જાગૃત થવું એ બંધન છે; અને તેનું અજાગૃત રહેવું એ શાંતિ છે. જગત સાચું કે ખોટું લાગે છે, એ બધું જ્ઞાનના જાગૃત થવા કે ન થવા પર આધાર રાખે છે.
અજડં બોધનં સુપ્તં મોક્ષ ઇત્ય્ અભિધીયતે । પ્રબુદ્ધં બન્ધ ઇત્ય્ આહુર્ યદ્ ઇચ્છસિ તદ્ આહર
સ્વચ્છ અને નિર્મળ જ્ઞાન ઊંઘમાં રહે ત્યારે તેને મોક્ષ કહે છે; અને જ્યારે એ જ્ઞાન જાગૃત થાય ત્યારે તેને બંધન કહે છે. તું જે ઇચ્છે છે, તે પસંદ કરી લે.
નિર્વાણવાસનમ્ અનન્તમ્ અજાડ્યમ્ અચ્છબોધૈકતાનમ્ અપયન્ત્રણમ્ અસ્તશઙ્કમ્ । અદ્વૈતમ્ ઐક્યરહિતં ચ નિરસ્તશૂન્યમ્ આકાશકોશવિશદાશય શાન્તમ્ આસ્સ્વ
નિરવાણની અનંત અને નિર્મળ ભાવનામાં સ્થિર રહી, જ્યાં કોઈ જડતા નથી, શુદ્ધ અને એકરૂપ જ્ઞાન છે, કોઈ બંધન નથી, કોઈ ભય નથી, દ્વૈત નથી, એકતાનો પણ અભાવ છે, શૂન્યતા નથી અને મન આકાશ જેટલું સ્વચ્છ અને શાંત છે—એમ શાંતિમાં સ્થિર થા.
ઇતિ તે સર્વ આયાતા બ્રહ્મલોકનિવાસિનઃ । અદૃશ્યતામ્ એવ ગતા દીપાẖ ક્ષીણદશા ઇવ
આ રીતે બ્રહ્મલોકમાં રહેતા બધા તારા પાસે આવ્યા; પછી તે બધા દીવોની જેમ, જેમનું તેલ ખૂટી જાય છે, એમ અદૃશ્ય થઇ ગયા.
અથ તે દ્વાદશાદિત્યા બ્રહ્મણિ બ્રહ્મતાં ગતે । જગદ્વદ્ બ્રહ્મલોકં તમ્ અદહન્ ભાસુરાર્ચિષઃ
પછી જ્યારે એ બાર સૂર્યો બ્રહ્મમાં લીન થઈ ગયા, ત્યારે તેમની તેજસ્વી જ્યોતિએ બ્રહ્મલોકને એ જ રીતે ભસ્મ કરી નાખ્યો જેમ તેઓ આખા જગતને ભસ્મ કરી નાખે.
વૈરિઞ્ચનગરં દગ્ધ્વા ધ્યાનં કૃત્વા વિરિઞ્ચવત્ । તે ઽપિ નિર્વાણમ્ આજગ્મુર્ નિસ્સ્નેહદશદીપવત્
બ્રહ્માનુ શહેર દહન કર્યા પછી, બ્રહ્મા જેવી ધ્યાનસ્થિતી કરીને, એ સૌ પણ તેલ વિના બુઝાઈ ગયેલા દસ દીવટાં જેવી રીતે, મોક્ષ પામી ગયા.
તત એકાર્ણવાપૂરો વિરિઞ્ચનગરાન્તરમ્ । રાત્રૌ ભુવમ્ ઇવ ધ્વાન્તં પૂરયામ્ આસ સૂર્મિમાન્
પછી એક વિશાળ સમુદ્રસમાન લહેરે બ્રહ્માનુ શહેર અને આસપાસનું બધું જગ્યા ભરાઈ ગયું, જેમ રાત્રે ધરતીને અંધકાર ઢાંકી લે છે તેમ.
આબ્રહ્મલોકમ્ અભવજ્ જગદ્ આપૂર્ણમ્ અર્ણસા । તુલ્યં રસૈકપૂર્ણેન પક્વદ્રાક્ષાફલેન તત્
બ્રહ્મલોક સુધીનું આખું જગત એ પાણીથી છલકાઈ ગયું; તે એવું ભીંજાઈ ગયું કે જાણે પાકેલી દ્રાક્ષનું ફળ આખું રસથી ભરાઈ ગયું હોય.
તત ઊર્મિગિરિવ્રાતવેગૈર્ આવલિતાખિલૈઃ । વિચ્છિન્નાẖ કલ્પજલદા જલ એવ વિલિલ્યિરે
પછી, પહાડ જેવા મોજાંની જોરદાર લહેરોથી બધું જ વહી ગયું અને કલ્પના વાદળો ફાટી પડ્યા અને પાણીમાં જ ઓગળી ગયા.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર દૃષ્ટવાન્ અહમ્ અમ્બરાત્ । યાવદ્ અભ્યુત્થિતં ભીમં ભૂતં કિઞ્ચિન્ નભોઽન્તરાત્
એ વચ્ચે, ત્યાં મેં આકાશમાંથી જોયું કે વાતાવરણની અંદરથી કંઈક વિશાળ અને ભયાનક વસ્તુ ઊભી થઈ રહી હતી.
કલ્પાન્તજલદાકારં કૃષ્ણમ્ આપૂરિતામ્બરમ્ । આકલ્પં સમ્ભૃતં નૈશં દેહેનેવોત્થિતં તમઃ
એ કલ્પના અંતના વાદળ જેવું, કાળાં રંગનું અને આખું આકાશ ભરાઈ ગયેલું લાગતું હતું, જાણે અનેક યુગોથી ભેગું થયેલું હોય, અને રાત જેવી ઘેરી અંધકારરૂપ દેહ લઈને ઊભું થયું હતું.
તરુણાદિત્યલક્ષાણાં તેજ આભાસુરં દધત્ । આદિત્યત્રયસઙ્કાશૈસ્ સ્થિરવિદ્યુત્ત્રયોલ્બણૈઃ
એમાં લાખો યુવાન સૂર્ય જેટલું તેજ હતું, ત્રણ સૂર્ય જેટલી તેજસ્વિતા અને ત્રણ ભયાનક, અડગ વીજળી જેવી ઝાંખી હતી.
નેત્રૈર્ આભાસુરમુખં જ્વાલાપુઞ્જાન્ સમુદ્ગિરત્ । પઞ્ચાનનં દશભુજં ત્રિનેત્રં શૂલપાણિકમ્
આ આંખો ધરાવતું, તેજસ્વી ચહેરાવાળું, અગ્નિની જ્વાળાઓ ઉગાળતું, પાંચ મુખવાળું, દસ હાથવાળું, ત્રણ આંખવાળું અને ત્રિશૂલ પકડીને ઉભેલું હતું.
અમાન્તમ્ અન્તમુક્તે ઽપિ વ્યોમ્નીવ વિતતાકૃતિમ્ । ખમ્ ઇવાસિવરશ્યામં દેહમ્ આદાય સંસ્થિતમ્
જેનું neither આરંભ છે કે અંત છે, પણ જેનું સ્વરૂપ આકાશ જેટલું વિસ્તૃત છે; મેઘ જેવું કાળાંગોરું શરીર ધારણ કરીને ત્યાં સ્થિર થયું હતું.
સ્થિતમ્ એકાર્ણવાપૂર્ણાદ્ બ્રહ્માણ્ડાદ્ બહિર્ અમ્બરે । વ્યોમેવ હસ્તપાદાદિસન્નિવેશેન લક્ષિતમ્
એકમાત્ર મહાસાગરથી ભરાયેલા બ્રહ્માંડની બહાર, આકાશમાં ઊભેલું હતું; હાથ, પગ અને અન્ય અંગોની રચનાથી આકાશમાં સ્પષ્ટ દેખાતું હતું.
ઘોણાનિલપરાવૃત્તિવિધુતૈકમહાર્ણવમ્ । ગોવિન્દમ્ ઇવ દોર્દણ્ડક્ષોભિતક્ષીરસાગરમ્
નાકમાંથી નીકળતી પવનની દિશા બદલવાથી મહાસાગર હલચલમાં આવ્યું હતું; જેમ ગોવિંદે પોતાના શક્તિશાળી હાથોથી ક્ષીરસાગર ઉથલાવી દીધો હોય તેમ.
કલ્પાર્ણવજલાપૂરં પુંસ્ત્વેનેવ સમુત્થિતમ્ । મૂર્તિયુક્તમ્ અહઙ્કારમ્ અકારણકમ્ આગતમ્
સમયના મહાસાગરના પાણીથી ભરાયેલા જેવો, પુરુષત્વથી ઉજાગર થયેલો, સ્વરૂપ ધરાવતો, કારણ વિના ઊભો થયેલો અહંકાર દેખાયો.
કુલાચલબૃહદ્વૃન્દમ્ ઇવોડ્ડયનડમ્બરૈઃ । પક્ષૌઘૈર્ ઉત્થિતં વ્યોમ સમસ્તમ્ અભિપૂરયત્
વિશાળ પર્વતોના જૂથની જેમ, મોટાં પાંખોની ગર્જનાથી ઊભો થયેલો, આખું આકાશ પાંખોના સમૂહથી ભરાઈ ગયું.
તતસ્ ત્રિશૂલનયનૈર્ મયા રુદ્રો ઽયમ્ ઇત્ય્ અસૌ । દૂરાદ્ એવ પરિજ્ઞાય પરમેશો નમસ્કૃતઃ
પછી, ત્રિશૂલ અને ત્રણ આંખો જોઈને, દૂરથી જ ઓળખી લીધું કે 'આ તો રુદ્ર છે' અને પરમેશ્વરને વંદન કર્યું.
કિં સ તાદૃગ્વિધો રુદ્રẖ કિં કૃષ્ણẖ કિં મહાકૃતિઃ । કિં પઞ્ચવદનẖ કસ્માદ્ દશબાહુẖ ક્વ તિષ્ઠતિ
શું રુદ્ર સાચે જ એવો જ દેખાય છે? શું એ કાળો છે? શું એ બહુ મોટો છે? એને પાંચ મુખ કેમ? દસ હાથ કેમ? અને એ ક્યાં રહે છે?
કિં ત્રિનેત્રẖ કિમ્ ઉગ્રાત્મા કિમ્ એકẖ કિંપ્રયોજનઃ । કેનેરિતẖ કિમ્ અકરોત્ ક્વાયાસીદ્ વદ મે મુને
ત્રિનેત્ર કોણ છે? ઉગ્ર સ્વભાવવાળો કોણ છે? એકમાત્ર કોણ છે અને તેનો હેતુ શું છે? તેને કોણે પ્રેર્યો, તેણે શું કર્યું, અને તે ક્યાં હતો? હે મુનિ, મને કહો.
કાકુત્સ્થ રુદ્રનામાસાવ્ અહઙ્કારસ્ તથોત્થિતઃ । વિષમૈકાભિમાનાત્મા મૂર્તિર્ અસ્યામલં નભઃ
હે કાકુત્સ્થ, જેનું નામ રુદ્ર છે, એ આવું ઉદ્ભવેલું અહંકાર છે, જેની સ્વભાવમાં પોતે જ વિશિષ્ટ હોવાનો અભિમાન છે, અને જેનું સ્વરૂપ નિર્મળ આકાશ છે.
વ્યોમાકૃતિસ્ સ ભગવાન્ વ્યોમવર્ણામલો મહાન્ । ચિદ્વ્યોમમાત્રસારત્વાદ્ આકાશાત્મા સ ઉચ્યતે
એ ભગવનનું સ્વરૂપ આકાશ જેવું છે, જે વિશાળ અને શુદ્ધ છે; કારણ કે તેની સાચી અસલ ચેતનાના આકાશથી જ બનેલી છે, તેથી તેને આકાશરૂપ આત્મા કહેવાય છે.
સર્વભૂતાત્મભૂતત્વાત્ સર્વગત્વાન્ મહાકૃતિઃ । યાનિ તસ્યાનુષક્તાનિ પઞ્ચજ્ઞાનેન્દ્રિયાણ્ય્ અલમ્
કેમ કે એ સર્વ જીવોમાં આત્મા છે અને બધામાં વ્યાપક છે, તેથી તેનું સ્વરૂપ મહાન છે; તેની સાથે જોડાયેલા પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો એ જ તેની પાંખીઓ છે.
તાનિ તસ્ય મુખાન્ય્ આહુસ્ તપદ્રૂપાણિ સર્વતઃ । કર્મેન્દ્રિયાણિ વિષયાસ્ તે હિ તસ્ય ભુજા દશ
તેના ચહેરા સર્વ દિશામાં તપસ્વી રૂપે દેખાય છે; કર્મેન્દ્રિયો અને તેમના વિષયો એ તેની દસ ભુજાઓ છે.
સર્વભૂતભરૈસ્ સાર્ધં બ્રહ્મણા પરમ્ એયુષા । યદાસૌ સમ્પરિત્યક્તસ્ તદાસૌ મૂર્તિમ્ આગતઃ
બધા જીવોના ભાર અને પરમ બ્રહ્મ સાથે, જ્યારે એ સંપૂર્ણ રીતે છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે એ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
સ ચાકાશૈકરૂપાત્મા નાસ્તિ તસ્ય હિ સાકૃતિઃ । તથા દૃશ્યત એવાસૌ ભ્રાન્તિમાત્રં ન મૂર્તિમાન્
જેનું સ્વરૂપ માત્ર આકાશ જેવું છે, તેને સાચે કોઈ આકાર નથી; એ માત્ર દેખાય છે, પણ એ માત્ર ભ્રમ છે, સાચું સ્વરૂપ નથી.
ચિદાકાશગતે સ્ફારે ભૂતાકાશે સ તિષ્ઠતિ । દેહે ચ સર્વભૂતાનાં નિત્યં વાયુર્ ઇવેશ્વરઃ
ચેતનાના વિશાળ આકાશમાં રહેનારો એ, ભૂતાકાશમાં અને બધા જીવોના શરીરમાં હંમેશા વાયુ જેવો રહે છે, હે ઈશ્વર.