લોકપાલપુરાપાતભગ્નાઙ્ગારાદિભિત્તયઃ । દિશો દશાપિ વૈવશ્યમ્ અયુર્ ઉન્મુક્તવૃત્તયઃ
લોકોના રક્ષક દેવતાઓના શહેરોની દીવાલો, અગ્નિ અને અન્ય તત્વોથી બનેલી હતી, તે તૂટી પડી; અને દસેય દિશાઓમાં ગભરાટ છવાઈ ગયો, બધું પોતાનું નિયમિત સ્વરૂપ ગુમાવી બેઠું.
કાઞ્ચનદ્રવસાન્દ્રાર્દ્રદ્રુમાઙ્ગારગુહાગૃહઃ । શનૈẖ ખર્વાકૃતિર્ મેરુર્ આસીદ્ ધિમમ્ ઇવાતપે
મેરુ પર્વતની ગુફાઓ અને ઘર, જેમાં વૃક્ષો પીગળેલા સોનાની જેમ ભીના અને ઘન હતા, ધીરે ધીરે પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી નાનાં થવા લાગ્યા, જેમ કે બરફ તપતી ધૂપમાં ઓગળી જાય છે.
ક્ષણેનૈવાનલાત્ તસ્માદ્ ધિમવાન્ વ્યદ્રવદ્ દ્રુતઃ । સર્વાન્તશ્શીતલશ્ શુદ્ધો દુર્જનાદ્ ઇવ સજ્જનઃ
એ અગ્નિમાંથી, એક ક્ષણમાં જ, મોટો પર્વત ઝડપથી ઓગળી ગયો અને અંદરથી સંપૂર્ણ ઠંડો અને શુદ્ધ બની ગયો, જેમ કે સારા માણસો ખરાબ લોકોની વચ્ચેથી દૂર થઈ જાય છે.
તસ્યામ્ અપિ દશાયાં તુ મલયો ઽમલસૌરભઃ । આસીત્ ત્યજત્ય્ ઉદારાત્મા ન નાશે ઽપ્ય્ ઉત્તમં ગુણમ્
એવી સ્થિતિમાં પણ મલય પર્વતનો શુદ્ધ સુગંધ યથાવત રહ્યો; કારણ કે ઉદાર સ્વભાવ ધરાવનાર વ્યક્તિ પોતાનો શ્રેષ્ઠ ગુણ વિનાશ સમયે પણ છોડતો નથી.
નશ્યન્ન્ અપિ મહાન્ હ્લાદં ન ખેદં સમ્પ્રયચ્છતિ । ચન્દનં દગ્ધમ્ અપ્ય્ આસીદ્ આનન્દાયૈવ જીવતામ્
મહાન ચંદન પણ જ્યારે નાશ પામે છે, ત્યારે પણ તે દુઃખ નહીં, પણ આનંદ જ આપે છે. ચંદન બળી જાય, છતાં જીવતો માણસ તેને આનંદનો જ સ્ત્રોત માને છે.
ન કદાચન સંયાતિ વસ્તૂત્તમમ્ અવસ્તુતામ્ । પ્રલયાનલનિર્દગ્ધમ્ અપિ હેમ ન નષ્ટવત્
શ્રેષ્ઠ વસ્તુ ક્યારેય તુચ્છ નથી بنتી; મહાપ્રલયની આગમાં સોનુ બળી જાય, તો પણ તે નાશ પામતું નથી.
દ્વે હેમનભસી તસ્મિન્ ન નષ્ટે પ્રલયાનલે । તયોર્ એવ વપુશ્ શ્લાઘ્યં સર્વનાશે ઽપ્ય્ અનાશયોઃ
પ્રલયની આગમાં બધું નાશ પામે છે, ત્યારે માત્ર બે જ વસ્તુઓ બચી રહે છે: સોનુ અને આકાશ. એ બંનેના સ્વરૂપની જ પ્રશંસા થાય છે, કારણ કે સર્વનાશમાં પણ એ અવિનાશી છે.
નભો વિભુતયાનાશિ હેમોત્કૃષ્ટતયાક્ષયમ્ । સત્ત્વમ્ એકં સુખં મન્યે ન રજો ન ચ વા તમઃ
આકાશ તેની વ્યાપકતાથી અવિનાશી છે અને સોનુ તેની શ્રેષ્ઠતાથી ક્યારેય નાશ પામતું નથી. હું માનું છું કે સાચું સુખ માત્ર શુદ્ધ સત્તામાં જ છે—ન તો રજસમાં, ન તો તમસમાં.
ચલદુચ્ચવનાપાતવિકીર્ણાઙ્ગારવર્ષણઃ । દગ્ધાબ્દાદ્રિર્ મહાધૂમજાલો ઽભૂદ્ વહ્નિવારિદઃ
પવનના ઝોકાથી ઉડી ગયેલા અંગારાનો વરસાદ પડ્યો, અને અગ્નિથી ભરેલી વાદળી ધૂમાડાનો મોટો ઢગલો બની ગયો, જે દરિયા અને પર્વતોને બળી નાખતો હતો.
રસનિસ્સરણાર્તાનાં શૂન્યાનાં સ્ફારદેહિનામ્ । શુષ્કાનાં વ્યોમવિટપિપત્ત્રાણાં પાત્રરૂપિણામ્
જેઓના શરીર વિશાળ પણ સુકા હતા, જેમની રસની ધારા સુકાઈ ગઈ હતી, એવા ખાલી લોકો માટે આકાશના વૃક્ષોની પાંદડીઓ માત્ર ખોખા પાત્ર જેવી બની ગઈ હતી.
વારિદાનાં સવારીણાં દગ્ધાનાં પ્રલયાર્ચિષા । જ્ઞપ્ત્યેવાજ્ઞાનદોષાણાં દૃષ્ટં ભસ્માપિ ન ક્વચિત્
પ્રલયની જ્વાળાથી બળી ગયેલા વાદળો અને તેમના સવારોમાંથી, અજ્ઞાનના દોષો તો જાણ્યામાં જ સમાઈ ગયા, પણ ક્યાંયે રાખ પણ દેખાઈ ન આવી.
ન લઙ્ઘયતિ કૈલાસં યાવદ્ ઉલ્લસિતો ઽનલઃ । તાવત્ તં કલ્પકુપિતો રુદ્રો નેત્રાગ્નિનાદહત્
જ્યાં સુધી તેજસ્વી અગ્નિ કૈલાસ પર્વતને પાર નહોતો ગયો, ત્યાં સુધી કલ્પના અંતે ક્રોધિત થયેલા રુદ્રે પોતાના નેત્રમાંથી નીકળેલા અગ્નિથી તેને બળી નાખ્યો.
દાહસ્ફુટદ્દ્રુમસ્થૂલશિલાચટચટારવાઃ । લગુડોપલલોષ્ટૌઘૈર્ અયુધ્યન્તેવ ભૂભૃતઃ
પૃથ્વી પરના પહાડો લાકડાં, પથ્થરો અને માટીના ગોળાંની વરસાત સાથે будто યુદ્ધ કરતા હોય એમ લાગતું હતું, કારણ કે બળતા અને ફાટતા વૃક્ષો તથા મોટા પથ્થરોના ચટાકા અવાજો ગૂંજતા હતા.
જ્વાલા ઘનઘટાટોપસાવતંસાચલાભિધાઃ । બભુર્ આવ્યોમવિકસત્સ્થલપદ્મવના ઇવ
જ્વાળાઓ ઘનઘોર વાદળોની છાંયથી શોભાયમાન થઈને, આકાશમાં ફેલાયેલા ખીલેલા કમળોના ખેતરો જેવું દૃશ્ય સર્જતી હતી.
સર્ગẖ કદાચિદ્ એવાસીદ્ ઇત્ય્ અગાત્ સ્મરણીયતામ્ । કલ્પાન્તસ્ સ્ફારયન્ દુẖખાન્ય્ અગાદ્ અસ્મરણીયતામ્
સૃષ્ટિ ક્યારેક જ હતી અને પછી સ્મૃતિમાં વિલીન થઈ ગઈ; યુગના અંતે દુઃખો વધીને આવી ગયા કે બધું જ ભૂલાઈ ગયું.
તાપોપતાપપરમાḫ પરમારણતત્પરાઃ । વહ્નયો ઽપહ્નવં ચક્રુર્ જગતામ્ અસતામ્ ઇવ
આગો તીવ્ર તાપ અને વિનાશમાં તલિન રહીને, જગતને એમ અદૃશ્ય કરી દીધું જાણે બધું અસત્ય હોય.
વવુર્ અશનિનિપાતપિણ્ડિતાઙ્ગાẖ કચદનલોલ્મુકખણ્ડમુણ્ડમાલ્યાઃ । પ્રલયસમયવાયવો ઽનલાત્તા દલદચલાશનિપાલયો લિહન્તઃ
પવનોએ જોરદાર ફૂંક માર્યા, જેમના શરીર પર વીજળી પડવાથી ઘા પડ્યા હતા, અને મૃત્યુના મોઢામાંથી તૂટી પડેલા ખોપરીઓના હાર પહેર્યા હતા. એ પવનો, દુનિયા અંતે ઉઠતા તોફાની પવન જેવાં, અગ્નિમાંથી જન્મેલા, વીજળીથી ફાટેલા પર્વતોને ચાટતા હતા.
વ્યાલોલસ્ફુટિતાનલદ્રુમવનપ્રોદ્ભૂતભસ્મોષ્મણા દત્તાભ્રભ્રમદુલ્મુકાહતિવહત્સાઙ્ગારગૌરાર્ચિષઃ । ભ્રશ્યત્પાવકશૃઙ્ગમધ્યવિવલજ્જ્વાલાલવશ્યામલા નિશ્શેષાગ્નિનિકાશપૂરવપુષો વેગેન વાતા વવુઃ
એ પવનોએ ધધકતા અને તૂટી ગયેલા વૃક્ષોથી ભરેલા જંગલની રાખ અને ગરમી ફેલાવી, સળગતા અંગારો ફેંક્યા, તેમનાં જ્યોત ચાંદી જેવી ચમકતી હતી. અગ્નિના શિખરો તૂટી પડ્યા, વચ્ચે લપલપતી જ્વાળાઓથી અંધકાર છવાયો હતો, આખું રૂપ અગ્નિની તેજસ્વિતા થી ભરેલું હતું, એ પવનોએ ભારે જોરથી ફૂંક માર્યો.
અથ કલ્પાન્તમરુતિ વહત્ય્ અવધુતાચલે । બલેનામ્ભોધિકલ્લોલૈર્ નભસ્ય્ આવર્તકારિણિ
પછી યુગના અંતે ઉઠેલો પવન, પર્વતોને ઉખાડી નાખતો, દરિયાના મોજાંઓની તાકાતથી આકાશમાં ભારે ગોળો ઊભો કર્યો.
સમુદ્રેષુ વિમુદ્રેષુ મર્યાદોલ્લઙ્ઘને ઘને । અઘનેષુ ઘનેષ્વ્ અમ્બુદારિદ્ર્યોપદ્રવદ્રુતે
દરિયાઓમાં, જ્યાં કિનારા રહી ગયા નહોતા અને ઘનઘોર વાદળો પણ નહોતા, વાદળ ન હોવાને કારણે પાણીમાં દુષ્કાળની આપત્તિ આવી પડી.
ભૂતલે ભૂતલેશાંશવર્જિતે વહ્નિભર્જિતે । પાતાલમ્ અપિ પાતાલે ગતે કિમ્ અપિ કાલતઃ
પૃથ્વી પર, જ્યારે તેના શાસકો રહી ગયા નહોતા અને બધું અગ્નિથી ભસ્મ થઇ ગયું હતું, ત્યારે પાતાળ પણ જાણે સમયના અજાણ્યા અવસ્થામાં ખોવાઈ ગયું હતું.
દિવિ ચાવિદ્યમાનાયાં વિશીર્ણે સર્ગવર્ગકે । લોકે વ્યપગતાલોકે શોકૌકસિ કકુબ્ગણે
આકાશ તો હવે હતું જ નહીં, સર્જનના બધા જૂથો તૂટી પડ્યા હતા, દુનિયામાંથી જ દુનિયાપણું ઊડી ગયું હતું અને દિશાઓમાં દુઃખનો ઘરવાસ છવાઈ ગયો હતો.
કુતો ઽપ્ય્ આકાશકુહરાદ્ દૃપ્તદૈત્યગણા ઇવ । પુષ્કરાવર્તકા મેઘાશ્ ચક્રુર્ ગુલગુલારવમ્
ક્યાંક આકાશના ખોખામાંથી, જાણે અહંકારી દૈત્યોના ટોળા હોય એમ, મેઘોએ ઘમ્મરાટ ભરેલો ગુંજારો કર્યો, જે કમળના વાવાઝોડા જેવો લાગતો હતો.
બ્રહ્મવિસ્ફોટિતસ્વાણ્ડકુડ્યવિસ્ફોટનોદ્ભટમ્ । અન્યોઽન્યાસ્ફાલનોત્તાલમત્તાર્ણવરવાબિલમ્
બ્રહ્માએ બ્રહ્માંડ ફોડ્યું હોય અને બ્રહ્માંડની દિવાલો તૂટી પડી હોય એવો ભયાનક અવાજ ઊઠ્યો; મેઘો એકબીજા સાથે અથડાઈને, ઉગ્ર અને ઉન્મત્ત સમુદ્રજીવોની જેમ ગર્જના કરવા લાગ્યા.
લોકાન્તરપુરોદ્ગીર્ણઘનકોલાહલોલ્બણમ્ । પતત્કુલાચલસ્કન્ધબદ્ધોગ્રરવઘર્ઘરમ્
વિશ્વોના ઉત્પાતના ગજબ ગુંજારથી ગૂંજી રહેલું, અને પર્વતોના શિખરો તૂટી પડતાં ભયાનક ગર્જનાથી ભરેલું હતું.
બ્રહ્માણ્ડશઙ્ખજઠરપૂરણાવર્તમન્થરમ્ । સ્વર્લોકરોધḫપાતાલતલાતતિસગુલ્મકમ્
બ્રહ્માંડના ખોખામાં ભરાતા ભયંકર ભવંડરથી ઉથલપાથલ થતું, સ્વર્ગને અટકાવતું અને પાતાળ સુધી ઘનઘોર ઝાડઝાંખળથી ઢંકાયેલું હતું.
સમસ્તદૂરદિગ્ભિત્તિહેલાહનનહર્ષુલમ્ । મહાપ્રલયસમ્મત્તપાનકાપાનતર્ષુલં
બધી દિશાઓની દૂર દૂરની દિવાલોને તાકાતથી તોડી નાખવામાં આનંદિત, અને મહાપ્રલયના મદમસ્ત પાનની તરસથી વ્યાકુળ હતું.
પ્રસૃતપ્રલયાખ્યેન્દ્રમત્તૈરાવણબૃંહિતમ્ । આકલ્પક્ષુબ્ધમેઘાબ્ધિનિર્હ્રાદમ્ ઇવ સમ્ભૃતમ્
પ્રલયના દેવતા દ્વારા મુક્ત થયેલા મદમસ્ત એરાવત હાથીઓના ગર્જનાથી વધુ ભયાનક બન્યું હતું, અને ઉગ્ર વાદળો અને સમુદ્રના ઘોર ગર્જનાની જેમ ભેગું થયું હતું.
મહાપ્રલયસઙ્ક્ષુબ્ધક્ષીરોદમથનારવમ્ । બ્રહ્માણ્ડોગ્રારઘટ્ટે ઽસ્મિન્ વાર્યન્ત્રમ્ ઇવ સારવમ્
મહાપ્રલયના ઉથલપાથલથી દુધના દરિયાની મથામણ જેવો ગજબનો ગુંજાટ ઊભો થયો હતો. અનેક બ્રહ્માંડોની જોરદાર અથડામણમાં, એ અવાજ જાણે કોઈ વિશાળ પાણીના ઘાંટની ઘસઘસાટ હોય એમ સંભળાતો હતો.
અથાસ્મિન્ સતિ કલ્પાગ્નૌ સ્થિતિમ્ એતિ કથં ઘનઃ । ઇતિ વિસ્મિતવાન્ અસ્મિ દૃશં દિગ્દશકે ઽત્યજમ્
આ રીતે જ્યારે પ્રલયની અગ્નિ પ્રગટ થઈ હતી, ત્યારે હું ચોંકી ઉઠ્યો અને ચારે બાજુ જોઈને વિચાર્યું: આ ઘન પદાર્થ કેવી રીતે ટકી શકે?