અનન્તવનવિન્યાસનવયૌવનપાવકઃ । ઉદયાસ્તમયાદ્રિભ્યો વિન્ધ્યો વિધુરતામ્ અગાત્
અનંત વનોની આગ અને યુવાન જ્વાળાઓથી વિંધ્ય પર્વત બળી ઉઠ્યો હતો, અને ઉગતા-અસ્તતા શિખરો વચ્ચે તે સુનસાન બની ગયો હતો.
અઙ્ગારકલ્પવિટપૈર્ જ્વાલાવનવિવલ્ગનૈઃ । શરૈર્ ઈશ ઇવ ક્ષુબ્ધસ્ સહ્યો ઽસહ્યત્વમ્ આયયૌ
અંગાર સમાન વૃક્ષો અને ઉછળતી જ્વાળાઓના વનો સાથે સહ્યાદ્રિ પર્વત જાણે તીક્ષ્ણ બાણોથી ઉગ્ર થયેલા ભગવાનની જેમ અસહ્ય બની ગયો હતો.
મધ્યમધ્યકચત્કાર્ષ્ણ્યં ભ્રમદ્ધૂમાલિમાલિતમ્ । ચલજ્જ્વાલાબ્જમ્ અનિલૈર્ મૃષ્ટં સર ઇવામ્બરમ્
આકાશના મધ્યભાગમાં ઘુમ્મસ અને કાળી ધૂમાડથી બધું અંધારું થઈ ગયું હતું, જાણે પવનથી હલનચલન થયેલા જળમાં લાલ લપલપતી જ્વાળાઓ કમળની જેમ તરતી હોય અને આકાશ જળાશય બની ગયો હોય.
ખે ઽદ્રીણાં શિખરોર્વ્યો ઽગ્નિશિખાશિખરશેખરાઃ । નનૃતુર્ નીરસા રામ નર્તક્યẖ કેતુકુન્તલાઃ
આકાશમાં પર્વતોના શિખરો પર અગ્નિની જ્વાળાઓના મસ્તકમુકુટ દેખાઈ રહ્યા હતા, અને હે રામ, ધ્વજાઓના લહેરાતા વાળ જાણે જીવ વગરની નૃત્યાંગનાઓની જેમ નાચી રહ્યા હતા.
તલાહિતાનલજ્વાલા બ્રહ્માણ્ડોર્ધ્વકવાટભૂઃ । ભર્જનપ્રોત્ફલદ્ભૂતધાનાગાદ્ ભ્રાષ્ટ્રભૂમિકામ્
ભૂમિની તળે લગાવેલી અગ્નિની જ્વાળાથી ધરતી બળી ઉઠી હતી, જાણે બ્રહ્માંડના ઉપરના દ્વાર જેવી ભઠ્ઠીની જમીન બની ગઈ હોય, જ્યાં જીવાત્માઓ ફૂલતાં અને ફાટતાં ભઠ્ઠામાં ભૂંજી રહ્યા હોય.
દ્વીપાબ્ધિકઙ્કણશ્રેણી મૃજ્જલાઙ્ગાગ્નિનારુણા । હૃત્પ્રકોષ્ઠે જગલ્લક્ષ્મ્યાસ્ સાવતીર્ણાભવત્ તદા
ત્યારે જગતની સમૃદ્ધિના હૃદયના આંતરિક ભાગમાં, દ્વીપો અને સમુદ્રોની માળા, અગ્નિ અને જળના તેજથી લાલચટ્ટ થઈ, નીચે ઉતરી આવી હતી.
શૈલાશ્ ચટચટાસ્ફોટૈર્ વૃક્ષાẖ કટકટારવૈઃ । દેશા હલહલોલ્લાસૈર્ અલં વિદલનં યયુઃ
પર્વતોમાં તીવ્ર ફાટની ધ્વનિ ગૂંજતી હતી, વૃક્ષોમાં કરકસરાટના અવાજો ઊઠતા હતા, અને જમીન પર ફફડાટ અને ગર્જના ફેલાઈ ગઈ હતી — જાણે બધું તૂટી પડે એટલી ભયાનક અવસ્થા હતી.
અબ્ધયẖ ક્વથિતાકારાḫ ફેનિલોલ્લોલમાંસલાઃ । વીચીકરતલાઘાતાંશ્ ચક્રુર્ અર્કમુખે નુ ખે
સમુદ્રો ઉકળતા હોય એમ દેખાતા, ફેનથી ભરેલા અને ઊંચા ઊંચા તરંગો ઊઠતા હતા; એ તરંગો પોતાના જોરથી આકાશમાં સૂર્યના મુખ પર અથડાતા હતા.
અન્યોઽન્યવેલ્લિતૈર્ લોલભૂતલાઙ્ગારપર્વતાન્ । જહ્રુર્ વીચિકરૈર્ મોહજડાḫ પ્રકુપિતા ઇવ
તરંગો જાણે મોહથી ઉગ્ર અને ઉશ્કેરાયેલા હોય, ધરતી પરના કંપતા, કાળાં કાંકડિયા જેવા પર્વતોને પકડીને, પોતાની ઉથલપાથલમાં ઉછાળી રહ્યા હતા.
આશાકાશાશિનામ્ એષાં ગુહાગુલગુલારવાન્ । પ્રપન્નશ્ શબ્દ આગ્નેયો જ્વાલાભડભડોદ્ભટઃ
આ બધામાંથી, ગુફાઓ અને આકાશના ગુંજારા જેવો, જ્વાળાઓના ભડભડાટ સાથે ઉગ્ર અગ્નિધ્વનિ ઊઠી રહ્યો હતો.
લોકપાલપુરાપાતભગ્નાઙ્ગારાદિભિત્તયઃ । દિશો દશાપિ વૈવશ્યમ્ અયુર્ ઉન્મુક્તવૃત્તયઃ
લોકોના રક્ષક દેવતાઓના શહેરોની દીવાલો, અગ્નિ અને અન્ય તત્વોથી બનેલી હતી, તે તૂટી પડી; અને દસેય દિશાઓમાં ગભરાટ છવાઈ ગયો, બધું પોતાનું નિયમિત સ્વરૂપ ગુમાવી બેઠું.
કાઞ્ચનદ્રવસાન્દ્રાર્દ્રદ્રુમાઙ્ગારગુહાગૃહઃ । શનૈẖ ખર્વાકૃતિર્ મેરુર્ આસીદ્ ધિમમ્ ઇવાતપે
મેરુ પર્વતની ગુફાઓ અને ઘર, જેમાં વૃક્ષો પીગળેલા સોનાની જેમ ભીના અને ઘન હતા, ધીરે ધીરે પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી નાનાં થવા લાગ્યા, જેમ કે બરફ તપતી ધૂપમાં ઓગળી જાય છે.
ક્ષણેનૈવાનલાત્ તસ્માદ્ ધિમવાન્ વ્યદ્રવદ્ દ્રુતઃ । સર્વાન્તશ્શીતલશ્ શુદ્ધો દુર્જનાદ્ ઇવ સજ્જનઃ
એ અગ્નિમાંથી, એક ક્ષણમાં જ, મોટો પર્વત ઝડપથી ઓગળી ગયો અને અંદરથી સંપૂર્ણ ઠંડો અને શુદ્ધ બની ગયો, જેમ કે સારા માણસો ખરાબ લોકોની વચ્ચેથી દૂર થઈ જાય છે.
તસ્યામ્ અપિ દશાયાં તુ મલયો ઽમલસૌરભઃ । આસીત્ ત્યજત્ય્ ઉદારાત્મા ન નાશે ઽપ્ય્ ઉત્તમં ગુણમ્
એવી સ્થિતિમાં પણ મલય પર્વતનો શુદ્ધ સુગંધ યથાવત રહ્યો; કારણ કે ઉદાર સ્વભાવ ધરાવનાર વ્યક્તિ પોતાનો શ્રેષ્ઠ ગુણ વિનાશ સમયે પણ છોડતો નથી.
નશ્યન્ન્ અપિ મહાન્ હ્લાદં ન ખેદં સમ્પ્રયચ્છતિ । ચન્દનં દગ્ધમ્ અપ્ય્ આસીદ્ આનન્દાયૈવ જીવતામ્
મહાન ચંદન પણ જ્યારે નાશ પામે છે, ત્યારે પણ તે દુઃખ નહીં, પણ આનંદ જ આપે છે. ચંદન બળી જાય, છતાં જીવતો માણસ તેને આનંદનો જ સ્ત્રોત માને છે.
ન કદાચન સંયાતિ વસ્તૂત્તમમ્ અવસ્તુતામ્ । પ્રલયાનલનિર્દગ્ધમ્ અપિ હેમ ન નષ્ટવત્
શ્રેષ્ઠ વસ્તુ ક્યારેય તુચ્છ નથી بنتી; મહાપ્રલયની આગમાં સોનુ બળી જાય, તો પણ તે નાશ પામતું નથી.
દ્વે હેમનભસી તસ્મિન્ ન નષ્ટે પ્રલયાનલે । તયોર્ એવ વપુશ્ શ્લાઘ્યં સર્વનાશે ઽપ્ય્ અનાશયોઃ
પ્રલયની આગમાં બધું નાશ પામે છે, ત્યારે માત્ર બે જ વસ્તુઓ બચી રહે છે: સોનુ અને આકાશ. એ બંનેના સ્વરૂપની જ પ્રશંસા થાય છે, કારણ કે સર્વનાશમાં પણ એ અવિનાશી છે.
નભો વિભુતયાનાશિ હેમોત્કૃષ્ટતયાક્ષયમ્ । સત્ત્વમ્ એકં સુખં મન્યે ન રજો ન ચ વા તમઃ
આકાશ તેની વ્યાપકતાથી અવિનાશી છે અને સોનુ તેની શ્રેષ્ઠતાથી ક્યારેય નાશ પામતું નથી. હું માનું છું કે સાચું સુખ માત્ર શુદ્ધ સત્તામાં જ છે—ન તો રજસમાં, ન તો તમસમાં.
ચલદુચ્ચવનાપાતવિકીર્ણાઙ્ગારવર્ષણઃ । દગ્ધાબ્દાદ્રિર્ મહાધૂમજાલો ઽભૂદ્ વહ્નિવારિદઃ
પવનના ઝોકાથી ઉડી ગયેલા અંગારાનો વરસાદ પડ્યો, અને અગ્નિથી ભરેલી વાદળી ધૂમાડાનો મોટો ઢગલો બની ગયો, જે દરિયા અને પર્વતોને બળી નાખતો હતો.
રસનિસ્સરણાર્તાનાં શૂન્યાનાં સ્ફારદેહિનામ્ । શુષ્કાનાં વ્યોમવિટપિપત્ત્રાણાં પાત્રરૂપિણામ્
જેઓના શરીર વિશાળ પણ સુકા હતા, જેમની રસની ધારા સુકાઈ ગઈ હતી, એવા ખાલી લોકો માટે આકાશના વૃક્ષોની પાંદડીઓ માત્ર ખોખા પાત્ર જેવી બની ગઈ હતી.
વારિદાનાં સવારીણાં દગ્ધાનાં પ્રલયાર્ચિષા । જ્ઞપ્ત્યેવાજ્ઞાનદોષાણાં દૃષ્ટં ભસ્માપિ ન ક્વચિત્
પ્રલયની જ્વાળાથી બળી ગયેલા વાદળો અને તેમના સવારોમાંથી, અજ્ઞાનના દોષો તો જાણ્યામાં જ સમાઈ ગયા, પણ ક્યાંયે રાખ પણ દેખાઈ ન આવી.
ન લઙ્ઘયતિ કૈલાસં યાવદ્ ઉલ્લસિતો ઽનલઃ । તાવત્ તં કલ્પકુપિતો રુદ્રો નેત્રાગ્નિનાદહત્
જ્યાં સુધી તેજસ્વી અગ્નિ કૈલાસ પર્વતને પાર નહોતો ગયો, ત્યાં સુધી કલ્પના અંતે ક્રોધિત થયેલા રુદ્રે પોતાના નેત્રમાંથી નીકળેલા અગ્નિથી તેને બળી નાખ્યો.
દાહસ્ફુટદ્દ્રુમસ્થૂલશિલાચટચટારવાઃ । લગુડોપલલોષ્ટૌઘૈર્ અયુધ્યન્તેવ ભૂભૃતઃ
પૃથ્વી પરના પહાડો લાકડાં, પથ્થરો અને માટીના ગોળાંની વરસાત સાથે будто યુદ્ધ કરતા હોય એમ લાગતું હતું, કારણ કે બળતા અને ફાટતા વૃક્ષો તથા મોટા પથ્થરોના ચટાકા અવાજો ગૂંજતા હતા.
જ્વાલા ઘનઘટાટોપસાવતંસાચલાભિધાઃ । બભુર્ આવ્યોમવિકસત્સ્થલપદ્મવના ઇવ
જ્વાળાઓ ઘનઘોર વાદળોની છાંયથી શોભાયમાન થઈને, આકાશમાં ફેલાયેલા ખીલેલા કમળોના ખેતરો જેવું દૃશ્ય સર્જતી હતી.
સર્ગẖ કદાચિદ્ એવાસીદ્ ઇત્ય્ અગાત્ સ્મરણીયતામ્ । કલ્પાન્તસ્ સ્ફારયન્ દુẖખાન્ય્ અગાદ્ અસ્મરણીયતામ્
સૃષ્ટિ ક્યારેક જ હતી અને પછી સ્મૃતિમાં વિલીન થઈ ગઈ; યુગના અંતે દુઃખો વધીને આવી ગયા કે બધું જ ભૂલાઈ ગયું.
તાપોપતાપપરમાḫ પરમારણતત્પરાઃ । વહ્નયો ઽપહ્નવં ચક્રુર્ જગતામ્ અસતામ્ ઇવ
આગો તીવ્ર તાપ અને વિનાશમાં તલિન રહીને, જગતને એમ અદૃશ્ય કરી દીધું જાણે બધું અસત્ય હોય.
વવુર્ અશનિનિપાતપિણ્ડિતાઙ્ગાẖ કચદનલોલ્મુકખણ્ડમુણ્ડમાલ્યાઃ । પ્રલયસમયવાયવો ઽનલાત્તા દલદચલાશનિપાલયો લિહન્તઃ
પવનોએ જોરદાર ફૂંક માર્યા, જેમના શરીર પર વીજળી પડવાથી ઘા પડ્યા હતા, અને મૃત્યુના મોઢામાંથી તૂટી પડેલા ખોપરીઓના હાર પહેર્યા હતા. એ પવનો, દુનિયા અંતે ઉઠતા તોફાની પવન જેવાં, અગ્નિમાંથી જન્મેલા, વીજળીથી ફાટેલા પર્વતોને ચાટતા હતા.
વ્યાલોલસ્ફુટિતાનલદ્રુમવનપ્રોદ્ભૂતભસ્મોષ્મણા દત્તાભ્રભ્રમદુલ્મુકાહતિવહત્સાઙ્ગારગૌરાર્ચિષઃ । ભ્રશ્યત્પાવકશૃઙ્ગમધ્યવિવલજ્જ્વાલાલવશ્યામલા નિશ્શેષાગ્નિનિકાશપૂરવપુષો વેગેન વાતા વવુઃ
એ પવનોએ ધધકતા અને તૂટી ગયેલા વૃક્ષોથી ભરેલા જંગલની રાખ અને ગરમી ફેલાવી, સળગતા અંગારો ફેંક્યા, તેમનાં જ્યોત ચાંદી જેવી ચમકતી હતી. અગ્નિના શિખરો તૂટી પડ્યા, વચ્ચે લપલપતી જ્વાળાઓથી અંધકાર છવાયો હતો, આખું રૂપ અગ્નિની તેજસ્વિતા થી ભરેલું હતું, એ પવનોએ ભારે જોરથી ફૂંક માર્યો.
અથ કલ્પાન્તમરુતિ વહત્ય્ અવધુતાચલે । બલેનામ્ભોધિકલ્લોલૈર્ નભસ્ય્ આવર્તકારિણિ
પછી યુગના અંતે ઉઠેલો પવન, પર્વતોને ઉખાડી નાખતો, દરિયાના મોજાંઓની તાકાતથી આકાશમાં ભારે ગોળો ઊભો કર્યો.
સમુદ્રેષુ વિમુદ્રેષુ મર્યાદોલ્લઙ્ઘને ઘને । અઘનેષુ ઘનેષ્વ્ અમ્બુદારિદ્ર્યોપદ્રવદ્રુતે
દરિયાઓમાં, જ્યાં કિનારા રહી ગયા નહોતા અને ઘનઘોર વાદળો પણ નહોતા, વાદળ ન હોવાને કારણે પાણીમાં દુષ્કાળની આપત્તિ આવી પડી.