બીજે ઽન્તસ્ સ્થાવરે હ્ય્ આસ્તે પદાર્થો યત્ર જઙ્ગમઃ । કિં નાસ્તે તત્ર દેહે ઽન્તર્ નિજે ચિત્કલ્પનાત્મકઃ
જેમ બીજમાં સ્થાવર વસ્તુ રહી શકે છે, જ્યાં ચળવળતી વસ્તુ હોય છે, તેમ જ પોતાનું શરીર હોય ત્યાં ચેતન અને કલ્પનાસ્વરૂપ આત્મા કેમ નહીં રહી શકે?
સાકારો ગગનાત્માસ્તુ નિરાકારં ખમ્ અસ્તુ વા । આસ્તે બહિર્ અથાન્તશ્ ચ ભિન્ને બાહ્યાન્તરે ન હિ
આકાશને સ્વરૂપ હોય કે નિરસ્વરૂપ હોય, તે બહાર અને અંદર બંને જગ્યાએ રહે છે; કારણ કે બહાર અને અંદર વચ્ચે ખરેખર કોઈ ભેદ નથી.
આત્મારામẖ કાષ્ઠમૌની નજડો ઽપિ દૃષજ્જડઃ । અહં ત્વમ્ ઇત્યાદિમયો વિરાડ્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ
જે પોતાનાં સ્વરૂપમાં આનંદિત રહે છે, જે લાકડાની જેમ મૌન છે, છતાં મૂર્ખ નથી, દેખાવમાં નિષ્ક્રિય લાગે છે, અને 'હું' તથા 'તું' જેવી કલ્પનાઓથી બનેલો છે—એવો વિશાળ પુરુષ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
આવેષ્ટિતોજ્ઝિતલતાતૃણદારુપુંવદ્ ઉચ્છબ્દમ્ અમ્બુરયવચ્ ચ વિચોપિતાઙ્ગઃ । નાનાવિધે હિ વિહરન્ન્ અપિ કાર્યજાલે તજ્જ્ઞશ્ શિલાજઠરશાન્તમનસ્ક એવ
વૃક્ષલતા, ઘાસ, લાકડું, માણસો અને પાણીની તરંગોની જેમ અવાજથી ઘેરાયેલો હોય, તથા અનેક પ્રકારની ક્રિયાઓમાં શરીર હલનચલન પામતું હોય, તો પણ એ જ્ઞાનવાનનું મન પથ્થરનાં હૃદય જેટલું શાંત જ રહે છે.
અથાગ્રસ્થબ્રહ્મલોકે બ્રહ્મણિ ધ્યાનશાલિનિ । નિક્ષિપ્તાક્ષશ્ શનૈર્ દિક્ષુ દૃષ્ટવાન્ અમલં હ્ય્ અહમ્
પછી, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મલોકમાં, જ્યારે બ્રહ્મા ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે મેં ધીમે ધીમે ચારે દિશામાં નજર ફેરવી અને નિર્મળ આત્માને જોયો.
દ્વિતીયમ્ અર્કં મધ્યાહ્ને પશ્ચાદ્ અભ્યુદિતં સ્ફુટમ્ । દિગ્દાહમ્ ઇવ દિગ્વક્ત્રે વનદાહમ્ ઇવાચલે
મધ્યાહ્ને મેં બીજું સૂર્ય જોઈું, પછી સ્પષ્ટ રીતે બીજું ઉગતું જોઈું, જાણે દિશાઓના મુખે આગ લાગી હોય, કે પર્વત પર જંગલ દહેલી રહ્યું હોય એમ.
વહ્નિલોકમ્ ઇવ વ્યોમ્નિ વડવાગ્નિમ્ ઇવાર્ણવે । તતો ઽપશ્યમ્ અહં દીપ્તં સૂર્યં નૈરૃતદિઙ્મુખે
આકાશમાં જાણે અગ્નિનો લોક હોય, કે દરિયામાં છુપાયેલી અગ્નિ જેવી લાગતી હતી; પછી મેં દક્ષિણપશ્ચિમ દિશામાં તેજસ્વી સૂર્યને જોયો.
સૂર્યં યામ્યૈકદિગ્ભાગે સૂર્યમ્ અગ્નિકદિઙ્મુખે । સૂર્યમ્ ઐન્દ્રૈકદિગ્ભાગે સૂર્યમ્ ઈશાનદિઙ્મુખે
દક્ષિણ દિશામાં એક સૂર્ય, દક્ષિણપૂર્વમાં એક સૂર્ય, પૂર્વ દિશામાં એક સૂર્ય અને ઉત્તરપૂર્વમાં પણ એક સૂર્ય દેખાતો હતો.
સૂર્યં કુબેરકકુભિ સૂર્યં વાયવ્યદિક્તટે । સૂર્યં વારુણદિગ્ભાગે તેન વિસ્મિતવાન્ અહમ્
ઉત્તર દિશામાં એક સૂર્ય, ઉત્તરપશ્ચિમ કિનારે એક સૂર્ય અને પશ્ચિમ દિશામાં પણ એક સૂર્ય દેખાયો; આ બધું જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો.
યાવદ્ વિચારયામ્ય્ આશુ વિધિવૈધુર્યમ્ આકુલઃ । ઉદભૂદ્ ભૂતલાત્ તાવદ્ અર્ક ઔર્વ ઇવાર્ણવાત્
હું આ ગડબડમાં ઝડપથી વિચારતો રહ્યો, ત્યારે અચાનક જમીનમાંથી જાણે દરિયામાંથી અગ્નિ નીકળે તેમ એક સૂર્ય ઉગ્યો.
એકાદર્શે ઽખિલાર્કાણાં પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવોત્થિતમ્ । ઉદભૂત્ ત્રયમ્ અર્કાણામ્ અમ્બરે દિગ્ગણામ્બરે
જેમ એક અરીસામાં બધા સૂર્યનાં પ્રતિબિંબ દેખાય છે, એમ આકાશમાં ત્રણ સૂર્ય ઊગ્યાં, દિશાઓનાં વિશાળ આકાશમાં.
તદ્ દ્વાદશપરીમાણં દીપ્તં વૃન્દં વિવસ્વતામ્ । સર્વદિક્કં દદાહોચ્ચૈશ્ શુષ્કં વનમ્ ઇવાનલઃ
એ તેજસ્વી સૂર્યમાળ, દરેક બારગણા જેટલી મોટી અને તેજવંત, બધે જોરદાર રીતે દહાડવા લાગી, જાણે સુકાઈ ગયેલ જંગલમાં આગ લાગી હોય.
અથોદભૂજ્ જગત્ષણ્ડશોષણગ્રીષ્મવાસરઃ । અનગ્નિર્ અગ્નિદાહો દ્રાગ્ અદૃશ્યોલ્મુકગુલ્મકઃ
પછી એવો ઉનાળો આવ્યો કે આખું બ્રહ્માંડ સુકાઈ ગયું, એ બિનઆગે બળતો, બિનજ્વાળાએ દહાડતો, અચાનક અજાણી જ્વાળાઓ સાથે દેખાયો.
અનગ્નિનાગ્નિદાહેન તેન તામરસેક્ષણ । અઙ્ગાનિ દાવદગ્ધાનિ સ્વિન્નાનીવ મમાભવન્
એવી આગ વિના દહાડથી, હે કમળની આંખવાળા, મારા અંગો જાણે જંગલની આગમાં બળી ગયા હોય એમ પસીનાથી ભીંજાઈ ગયા.
પ્રદેશં તમ્ અથ ત્યક્ત્વા દૂરમ્ આરૂઢવાન્ અહમ્ । દૃઢહસ્તતલાઘાતહતકન્દુકવન્ નભઃ
પછી મેં એ સ્થાન છોડીને દૂર જવું શરૂ કર્યું, જાણે મજબૂત હાથથી ફેંકાયેલી ગોળી આકાશમાં ઊડી જાય તેમ.
અપશ્યં ગગનસ્થો ઽહમ્ ઉદિતં ચણ્ડતેજસમ્ । તપન્તં દ્વાદશાદિત્યગણં દિક્ષુ દશસ્વ્ અપિ
આકાશમાં મેં જોયું કે બાર સૂર્ય ઉગ્યા છે, અને તેઓ દસેય દિશાઓમાં તીવ્ર તાપ આપી રહ્યા છે.
બૃહદ્ભડભડારાવજ્વલદ્ઘનવનાચલમ્ । મહાકહકહાશબ્દક્વથત્સપ્તાબ્ધિડમ્બરમ્
મહાન પાતાળાગ્નિ જેવી જ્વલંત પહાડો અને જંગલો મેં જોયા, અને સાત સમુદ્રોના ગર્જનાથી આકાશ ઉકળતું હતું.
સજ્વાલોલ્મુકનીરન્ધ્રલોકાન્તરપુરાન્તરમ્ । જ્વાલાઘનઘટાટોપસિન્દૂરીકૃતપર્વતમ્
આગથી ભરેલા ઉલ્કાઓએ વચ્ચેના લોક અને શહેરો ભરાઈ ગયા હતા, અને જ્વાળાની ઘનતા કારણે પર્વતોના શિખરો લાલ થઈ ગયા હતા.
ડીયમાનમહાઙ્ગારસ્થિરવિદ્યુત્કકુપ્તટમ્ । સ્ફુરત્કટકટાટોપચટત્પત્તનમણ્ડલમ્
વિજળીની ઝાંખી સાથે ક્યારેક શાંત અને ક્યારેક ચમકતી, અગ્નિની મોટી જ્વાળાઓથી ભરેલું એક વિશાળ સ્થાન, ઉપરથી છત જેવી આવરણથી ઢાંકાયેલું છે; જ્યાં સતત તપતપાટ અને કડકડાટના અવાજો ગૂંજતા રહે છે.
વિદલદ્ભૂતલોદ્ભૂતધૂમદણ્ડૈશ્ શિલાઘનૈઃ । કાચસ્તમ્ભસહસ્રાઢ્યભુવનાસ્થાનમણ્ડપમ્
પૃથ્વીમાંથી ઊભેલા અને ધૂમ્રવર્ણના ધૂમાડા છોડતા, પથ્થરના અઢળક સ્તંભો ધરાવતો એક મહેલ છે, જેમાં ચારે બાજુ મોટા પથ્થરનાં ટુકડાઓ ભરેલા છે.
ક્વથદ્ભૂતમહાભૂતતારાક્રન્દાતિઘર્ઘરમ્ । લોકપાલપુરાપાતસ્ફુટચ્ચટચટોદ્ભટમ્
તત્વો ઉકળતા હોવાથી ભયાનક ગર્જના થાય છે, અને તારાઓના રડવાના અવાજો સંભળાય છે; જ્યાં વિશ્વના રક્ષકોનાં શહેરો ધરાશાયી થાય છે અને ચારે બાજુ તીવ્ર તડાકા અને ચટાકાના અવાજો ફેલાય છે.
તારાવિશરણોદ્ગારવૃષ્ટરત્નધરાતલમ્ । સર્વસ્થલાલયચલદ્દહ્યમાનજનવ્રજમ્
તારાઓ વિખેરાતા હોવાથી રત્નોની વરસાદથી ભીંજાયેલું ધરાતળ છે; દરેક જગ્યાએ ઘર-મકાન હલાઈ રહ્યા છે અને લોકોના ટોળાં અગ્નિમાં સળગી રહ્યા છે.
સર્વદિક્કાનલપ્લોષગણદુર્દર્શદિક્તટમ્ । ઉત્તપ્તામ્બુભરસ્વિન્નજલેચરમહાર્ણવમ્
દરેક દિશામાં અગ્નિથી દહન થયેલું, કિનારો દેખાય એવો મુશ્કેલ, ઉકળતા પાણીના ભારથી ઉકળતું અને બાફાતું, મોટું સમુદ્ર.
ધરાધરદરીરન્ધ્રભ્રમત્કુણ્ડલિમણ્ડલમ્ । પતત્પર્વતનિષ્પિષ્ટપ્લુષ્ટપત્તનમણ્ડલમ્
પર્વતોની દરાર અને ખીણોમાં ફરી રહેલું ઘુમ્મસાળ વલય; પડતા પર્વતો દ્વારા પીસાઈ અને બળી ગયેલા શહેરોનું પ્રદેશ.
પતત્પચપચાશબ્દશબ્દિતાબ્ધ્યદ્રિકુઞ્જકમ્ । તપત્તાપોન્નમદ્ભૂતજ્વરિતાર્ણવપર્વતમ્
પડતા કચરાના અવાજોથી ગુંજતું ટેકરીઓ અને વૃક્ષોનું સમૂહ; તીવ્ર તાપથી તપતું, જ્વરથી પીડાતું સમુદ્ર અને પર્વતો.
હૃદયસ્ફોટનિસ્સારપતદ્વિદ્યાધરાઙ્ગનમ્ । આક્રન્દરોદનશ્રાન્તદ્રવન્નિશ્શરણામરમ્
હૃદય ફાટી જાય અને વિદ્યા ધરાઓના શરીર નીચે પડે એવું ક્ષેત્ર; રડવાથી થાકી ગયેલા દેવતાઓ આશ્રય વિના ઓગળી જાય છે.
નાગલોકજ્વલજ્જ્વાલાપાતાલોત્તપ્તભૂતલમ્ । શુષ્કાર્ણવસ્ખદાપઙ્કવિવૃત્તોગ્રજલેચરમ્
સર્પલોકની ધગધગતી જ્વાળાઓથી પૃથ્વી સળગી ઉઠી હતી, પાતાળમાંથી ગરમી ફેલાઈ રહી હતી, અને સુકાઈ ગયેલા સમુદ્રો હવે કાદવથી ભરાઈ ગયા હતા, જ્યાં ઉગ્ર અને વ્યાપક પાણી ફરી વળતાં હતાં.
ઔર્વેણાબિન્ધનાભાવાત્ પ્રોડ્ડીયેવ સહસ્રધા । ગતેન શતધોત્થાય ગૃહીતગગનાઙ્ગનમ્
પાતાળ અગ્નિને બળવાનું કોઈ ઇંધણ ન મળતાં, એ અગ્નિ હજારો ધારોમાં ઉપર ઉછળી, જાણે સો નદીઓ એકસાથે વહેતી હોય તેમ, અને આખા આકાશને પોતાના કબજામાં લઈ લીધું.
અથોદભૂજ્ જ્વલજ્જ્વાલાકિંશુકાંશુકશોભિતઃ । તાણ્ડવાયેવ કલ્પાગ્નિસ્ તરલોલ્મુકમાલ્યવાન્
પછી એક ધગધગતી જ્વાળા ઊભી રહી, જે કિંચુકના લાલ ફૂલો જેવી રેશમી ચાદરથી શોભિત હતી, અને ઝળહળતાં તારા જેવી લપટોની માળા પહેરીને જાણે પ્રલયની અગ્નિ તાંડવ નૃત્ય કરી રહી હોય એમ લાગતું હતું.
તારં પટપટાટોપી રટદ્ભટ ઇવોદ્ભટઃ । જ્વાલોદ્ભુજો ધૂમ્રકચો જગજ્જીર્ણકુટીનટઃ
તે જ્વાળાએ તીવ્ર પટપટાટ અવાજ સાથે ગર્જના કરી, જાણે કોઈ ભયંકર યોદ્ધા લલકારતો હોય, ધૂમ્રવાળાં વાળ સાથે ઊભી રહી, અને જગતની જૂની ઝૂંપડીઓનો વિનાશક બની ગઈ.