અવયવાવયવિનોર્ ઇવેહેન્દ્રિયચિત્તયોઃ । ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ નૈક્યમ્ એકશરીરયોઃ
જેમ અંગ અને આખું શરીર વચ્ચે સાચો કોઈ ફરક નથી, એમ જ ઇન્દ્રિયો અને મન વચ્ચે પણ નાનો પણ ભેદ નથી, પણ એ બંને એકદમ એક પણ નથી, કારણ કે એ એક જ શરીરમાં છે.
તસ્ય તાન્ય્ એવ કાર્યાણિ જગતાં યાનિ કાનિચિત્ । સઙ્કલ્પા એવ પુંવૃત્ત્યા ચલન્ત્યા રૂષિતદ્વિતાઃ
એ માટે, જગતમાં જે જે ક્રિયાઓ થાય છે, એ બધું એના મનની ચાલથી, મનના સંકલ્પથી જ થાય છે; એમાં બીજું કંઈ નથી.
જાગતે તસ્ય વિજ્ઞેયે નાન્યે ઽસ્ય મૃતિજન્મની । સ એવેદં જગત્ તસ્માત્ સઙ્કલ્પાત્માસ્તિ નેતરત્
જાગૃત અવસ્થામાં એજ ઓળખવાનો છે, એને જન્મ કે મૃત્યુ નથી; એ પોતે જ આ જગત છે, એટલે જગત પણ સંકલ્પરૂપ છે, બીજું કંઈ નથી.
તત્સત્તયા જગત્સત્તા તન્મૃત્યૈવ જગન્ મૃતમ્ । યાદૃશી સ્પન્દમરુતોસ્ સત્તૈકા તાદૃશી તયોઃ
એના હોવાને કારણે જગત છે, અને એના ન હોવાથી જગત પણ નાશ પામે છે; જેમ પવનની હલચલ તેના હોવા પર જ આધાર રાખે છે, એમ બંનેનું પણ એ જ છે.
જગદ્વિરાજોસ્ સત્તૈકા પવનસ્પન્દયોર્ ઇવ । જગદ્ યત્ સ વિરાડ્ એવ યો વિરાટ્ તજ્ જગત્ સ્મૃતમ્
જગત અને વિરાટ પુરુષ એક જ સત્તા છે, જેમ કે પવન અને તેની હલચલ અલગ નથી. જેને જગત કહે છે, એ જ વિરાટ પુરુષ છે અને વિરાટ પુરુષ એટલે જ જગત કહેવાય છે.
જગદ્ બ્રહ્મા વિરાટ્ ચેતિ શબ્દાḫ પર્યાયવાચકાઃ । સઙ્કલ્પમાત્રમ્ એવૈતે શુદ્ધચિદ્વ્યોમરૂપિણઃ
'જગત', 'બ્રહ્મા' અને 'વિરાટ' — આ બધા શબ્દો એક જ અર્થ ધરાવે છે; એ બધું માત્ર મનની કલ્પના છે, જે શુદ્ધ ચેતન્ય-આકાશ સ્વરૂપ છે.
સઙ્કલ્પાત્મા વિરાડ્ એવ ખમ્ એવાકૃતિમ્ આગતમ્ । અસ્તુ નામ સ્વદેહાન્તẖ કથં બ્રહ્મૈષ તિષ્ઠતિ
વિરાટ પુરુષ પણ કલ્પનાસ્વરૂપ છે, જે આકાશ જેવો દેખાય છે; માનીએ કે એ પોતાના શરીરમાં વસે છે, પણ આ બ્રહ્મા ત્યાં કેવી રીતે રહે છે?
યથા ધ્યાનેન દેહાન્તસ્ તિષ્ઠસિ ત્વં યથાસ્થિતમ્ । તથાસ્તે નિજદેહે ઽન્તસ્ સઙ્કલ્પાત્મા પિતામહઃ
જેમ તું ધ્યાન દ્વારા પોતાના શરીરમાં સ્થિર રહે છે, એ જ રીતે કલ્પનાસ્વરૂપ પિતામહ પણ પોતાના શરીરમાં વસે છે.
નૃણાં તથા ચ મુખ્યાનાં શ્રીર્ યા બ્રહ્મપુરોદરે । ઉત્પત્તિપુત્રિકાદેહપ્રતિબિમ્બોપમાસ્તિ સા
જેમ મહાન વ્યક્તિઓમાં જે મહિમા જોવા મળે છે, જે બ્રહ્માના ગર્ભમાં રહેલો છે, એ પણ સર્જનથી જન્મેલી દીકરીના શરીરના પ્રતિબિંબ જેવો જ છે.
યત્ર ત્વમ્ અપિ દેહાન્તẖ કર્તું શક્નોષ્ય્ અલં સ્થિતિમ્ । સઙ્કલ્પાત્મા વિભુસ્ તત્ર બ્રહ્મા કિં ન કરિષ્યતિ
જે જગ્યાએ તું પણ શરીરમાં રહી શકે છે, ત્યાં સર્વવ્યાપી અને સંકલ્પ સ્વરૂપ બ્રહ્મા કેમ નહીં રહી શકે?
બીજે ઽન્તસ્ સ્થાવરે હ્ય્ આસ્તે પદાર્થો યત્ર જઙ્ગમઃ । કિં નાસ્તે તત્ર દેહે ઽન્તર્ નિજે ચિત્કલ્પનાત્મકઃ
જેમ બીજમાં સ્થાવર વસ્તુ રહી શકે છે, જ્યાં ચળવળતી વસ્તુ હોય છે, તેમ જ પોતાનું શરીર હોય ત્યાં ચેતન અને કલ્પનાસ્વરૂપ આત્મા કેમ નહીં રહી શકે?
સાકારો ગગનાત્માસ્તુ નિરાકારં ખમ્ અસ્તુ વા । આસ્તે બહિર્ અથાન્તશ્ ચ ભિન્ને બાહ્યાન્તરે ન હિ
આકાશને સ્વરૂપ હોય કે નિરસ્વરૂપ હોય, તે બહાર અને અંદર બંને જગ્યાએ રહે છે; કારણ કે બહાર અને અંદર વચ્ચે ખરેખર કોઈ ભેદ નથી.
આત્મારામẖ કાષ્ઠમૌની નજડો ઽપિ દૃષજ્જડઃ । અહં ત્વમ્ ઇત્યાદિમયો વિરાડ્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ
જે પોતાનાં સ્વરૂપમાં આનંદિત રહે છે, જે લાકડાની જેમ મૌન છે, છતાં મૂર્ખ નથી, દેખાવમાં નિષ્ક્રિય લાગે છે, અને 'હું' તથા 'તું' જેવી કલ્પનાઓથી બનેલો છે—એવો વિશાળ પુરુષ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
આવેષ્ટિતોજ્ઝિતલતાતૃણદારુપુંવદ્ ઉચ્છબ્દમ્ અમ્બુરયવચ્ ચ વિચોપિતાઙ્ગઃ । નાનાવિધે હિ વિહરન્ન્ અપિ કાર્યજાલે તજ્જ્ઞશ્ શિલાજઠરશાન્તમનસ્ક એવ
વૃક્ષલતા, ઘાસ, લાકડું, માણસો અને પાણીની તરંગોની જેમ અવાજથી ઘેરાયેલો હોય, તથા અનેક પ્રકારની ક્રિયાઓમાં શરીર હલનચલન પામતું હોય, તો પણ એ જ્ઞાનવાનનું મન પથ્થરનાં હૃદય જેટલું શાંત જ રહે છે.
અથાગ્રસ્થબ્રહ્મલોકે બ્રહ્મણિ ધ્યાનશાલિનિ । નિક્ષિપ્તાક્ષશ્ શનૈર્ દિક્ષુ દૃષ્ટવાન્ અમલં હ્ય્ અહમ્
પછી, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મલોકમાં, જ્યારે બ્રહ્મા ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે મેં ધીમે ધીમે ચારે દિશામાં નજર ફેરવી અને નિર્મળ આત્માને જોયો.
દ્વિતીયમ્ અર્કં મધ્યાહ્ને પશ્ચાદ્ અભ્યુદિતં સ્ફુટમ્ । દિગ્દાહમ્ ઇવ દિગ્વક્ત્રે વનદાહમ્ ઇવાચલે
મધ્યાહ્ને મેં બીજું સૂર્ય જોઈું, પછી સ્પષ્ટ રીતે બીજું ઉગતું જોઈું, જાણે દિશાઓના મુખે આગ લાગી હોય, કે પર્વત પર જંગલ દહેલી રહ્યું હોય એમ.
વહ્નિલોકમ્ ઇવ વ્યોમ્નિ વડવાગ્નિમ્ ઇવાર્ણવે । તતો ઽપશ્યમ્ અહં દીપ્તં સૂર્યં નૈરૃતદિઙ્મુખે
આકાશમાં જાણે અગ્નિનો લોક હોય, કે દરિયામાં છુપાયેલી અગ્નિ જેવી લાગતી હતી; પછી મેં દક્ષિણપશ્ચિમ દિશામાં તેજસ્વી સૂર્યને જોયો.
સૂર્યં યામ્યૈકદિગ્ભાગે સૂર્યમ્ અગ્નિકદિઙ્મુખે । સૂર્યમ્ ઐન્દ્રૈકદિગ્ભાગે સૂર્યમ્ ઈશાનદિઙ્મુખે
દક્ષિણ દિશામાં એક સૂર્ય, દક્ષિણપૂર્વમાં એક સૂર્ય, પૂર્વ દિશામાં એક સૂર્ય અને ઉત્તરપૂર્વમાં પણ એક સૂર્ય દેખાતો હતો.
સૂર્યં કુબેરકકુભિ સૂર્યં વાયવ્યદિક્તટે । સૂર્યં વારુણદિગ્ભાગે તેન વિસ્મિતવાન્ અહમ્
ઉત્તર દિશામાં એક સૂર્ય, ઉત્તરપશ્ચિમ કિનારે એક સૂર્ય અને પશ્ચિમ દિશામાં પણ એક સૂર્ય દેખાયો; આ બધું જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો.
યાવદ્ વિચારયામ્ય્ આશુ વિધિવૈધુર્યમ્ આકુલઃ । ઉદભૂદ્ ભૂતલાત્ તાવદ્ અર્ક ઔર્વ ઇવાર્ણવાત્
હું આ ગડબડમાં ઝડપથી વિચારતો રહ્યો, ત્યારે અચાનક જમીનમાંથી જાણે દરિયામાંથી અગ્નિ નીકળે તેમ એક સૂર્ય ઉગ્યો.
એકાદર્શે ઽખિલાર્કાણાં પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવોત્થિતમ્ । ઉદભૂત્ ત્રયમ્ અર્કાણામ્ અમ્બરે દિગ્ગણામ્બરે
જેમ એક અરીસામાં બધા સૂર્યનાં પ્રતિબિંબ દેખાય છે, એમ આકાશમાં ત્રણ સૂર્ય ઊગ્યાં, દિશાઓનાં વિશાળ આકાશમાં.
તદ્ દ્વાદશપરીમાણં દીપ્તં વૃન્દં વિવસ્વતામ્ । સર્વદિક્કં દદાહોચ્ચૈશ્ શુષ્કં વનમ્ ઇવાનલઃ
એ તેજસ્વી સૂર્યમાળ, દરેક બારગણા જેટલી મોટી અને તેજવંત, બધે જોરદાર રીતે દહાડવા લાગી, જાણે સુકાઈ ગયેલ જંગલમાં આગ લાગી હોય.
અથોદભૂજ્ જગત્ષણ્ડશોષણગ્રીષ્મવાસરઃ । અનગ્નિર્ અગ્નિદાહો દ્રાગ્ અદૃશ્યોલ્મુકગુલ્મકઃ
પછી એવો ઉનાળો આવ્યો કે આખું બ્રહ્માંડ સુકાઈ ગયું, એ બિનઆગે બળતો, બિનજ્વાળાએ દહાડતો, અચાનક અજાણી જ્વાળાઓ સાથે દેખાયો.
અનગ્નિનાગ્નિદાહેન તેન તામરસેક્ષણ । અઙ્ગાનિ દાવદગ્ધાનિ સ્વિન્નાનીવ મમાભવન્
એવી આગ વિના દહાડથી, હે કમળની આંખવાળા, મારા અંગો જાણે જંગલની આગમાં બળી ગયા હોય એમ પસીનાથી ભીંજાઈ ગયા.
પ્રદેશં તમ્ અથ ત્યક્ત્વા દૂરમ્ આરૂઢવાન્ અહમ્ । દૃઢહસ્તતલાઘાતહતકન્દુકવન્ નભઃ
પછી મેં એ સ્થાન છોડીને દૂર જવું શરૂ કર્યું, જાણે મજબૂત હાથથી ફેંકાયેલી ગોળી આકાશમાં ઊડી જાય તેમ.
અપશ્યં ગગનસ્થો ઽહમ્ ઉદિતં ચણ્ડતેજસમ્ । તપન્તં દ્વાદશાદિત્યગણં દિક્ષુ દશસ્વ્ અપિ
આકાશમાં મેં જોયું કે બાર સૂર્ય ઉગ્યા છે, અને તેઓ દસેય દિશાઓમાં તીવ્ર તાપ આપી રહ્યા છે.
બૃહદ્ભડભડારાવજ્વલદ્ઘનવનાચલમ્ । મહાકહકહાશબ્દક્વથત્સપ્તાબ્ધિડમ્બરમ્
મહાન પાતાળાગ્નિ જેવી જ્વલંત પહાડો અને જંગલો મેં જોયા, અને સાત સમુદ્રોના ગર્જનાથી આકાશ ઉકળતું હતું.
સજ્વાલોલ્મુકનીરન્ધ્રલોકાન્તરપુરાન્તરમ્ । જ્વાલાઘનઘટાટોપસિન્દૂરીકૃતપર્વતમ્
આગથી ભરેલા ઉલ્કાઓએ વચ્ચેના લોક અને શહેરો ભરાઈ ગયા હતા, અને જ્વાળાની ઘનતા કારણે પર્વતોના શિખરો લાલ થઈ ગયા હતા.
ડીયમાનમહાઙ્ગારસ્થિરવિદ્યુત્કકુપ્તટમ્ । સ્ફુરત્કટકટાટોપચટત્પત્તનમણ્ડલમ્
વિજળીની ઝાંખી સાથે ક્યારેક શાંત અને ક્યારેક ચમકતી, અગ્નિની મોટી જ્વાળાઓથી ભરેલું એક વિશાળ સ્થાન, ઉપરથી છત જેવી આવરણથી ઢાંકાયેલું છે; જ્યાં સતત તપતપાટ અને કડકડાટના અવાજો ગૂંજતા રહે છે.
વિદલદ્ભૂતલોદ્ભૂતધૂમદણ્ડૈશ્ શિલાઘનૈઃ । કાચસ્તમ્ભસહસ્રાઢ્યભુવનાસ્થાનમણ્ડપમ્
પૃથ્વીમાંથી ઊભેલા અને ધૂમ્રવર્ણના ધૂમાડા છોડતા, પથ્થરના અઢળક સ્તંભો ધરાવતો એક મહેલ છે, જેમાં ચારે બાજુ મોટા પથ્થરનાં ટુકડાઓ ભરેલા છે.