બ્રહ્માણ્ડખણ્ડમ્ અસ્યાધો વિસ્તૃતં પાદયોસ્ તલમ્ । જાનુમણ્ડલરન્ધ્રાણિ પાતાલકુહરાણ્ય્ અધઃ
બ્રહ્માંડનો તળનો ભાગ એના પગના તળવાં જેટલો વિસ્તૃત છે; ઘૂંટણના ખાડા નીચેના પાતાળના ગુફાઓ છે.
જલૈશ્ શલશલાયન્તી સુષિરાનેકરન્ધ્રિકા । ભૂર્ અન્ત્રમણ્ડલી લોલા સમુદ્રદ્વીપવેષ્ટના
પાણી અનેક છિદ્રો અને રંધ્રોમાં વહે છે અને ગુંજાય છે; ધરતી એ હલનારી આંતરડાંની લપેટ છે, જેને સમુદ્રો અને દ્વીપો ઘેરી રહ્યા છે.
જલૈર્ ગુડગુડાયન્ત્યો નદ્યો નાડ્યસ્ સરદ્રસાઃ । જમ્બુદ્વીપં હૃદમ્ભોજમ્ અસ્ય હેમાદ્રિકર્ણિકમ્
પાણીની ગૂંજી ઉડાડતી નદીઓ એનાં ભીની નસો છે; જંબુદ્વીપ એનાં હૃદયનું કમળ છે અને હેમાદ્રિ એ કમળનું સુવર્ણ ગર્ભ છે.
કુક્ષયẖ કકુભશ્ શૂન્યા યકૃત્પ્લીહાદયો ઽચલાઃ । મૃદ્વ્યસ્ સ્નિગ્ધાḫ પટાકારા મેદસો જાલિકા ઘનાઃ
એનું પેટ દિશાઓ છે; ખાલી જગ્યા એ યકૃત, પળી વગેરે અંગો છે, જે પર્વતો છે; નરમ, ચીકણાં અને ઘન ચરબીના જાળ એ વાદળોનું જાળ છે.
ચન્દ્રાર્કૌ લોચને તસ્ય બ્રહ્મલોકો મુખં સ્મૃતમ્ । તેજસ્ સોમો ઽસ્ય કથિતશ્ શ્લેષ્મા પ્રાલેયપર્વતઃ
ચાંદ્ર અને સૂર્ય એનાં આંખો છે; બ્રહ્મલોક એનું મોઢું ગણાય છે; અગ્નિ અને સોમ એનું પિત્ત છે; શ્લેષ્મા એ હિમાલય છે.
અગ્નિલોકસ્ તથૌર્વાગ્નિḫ પિત્તમ્ અસ્યાતિદુસ્સહમ્ । વાતસ્કન્ધો મહાવાતાḫ પ્રાણાપાના હૃદિ સ્થિતાઃ
અગ્નિલોક અને પાતાળ અગ્નિ એનું અત્યંત અસહ્ય પિત્ત છે; મહાવાયુઓ એનાં ખભા છે; પ્રાણ અને અપાન હૃદયમાં સ્થિર છે.
કલ્પદ્રુમવનાન્ય્ અસ્ય સર્પવૃન્દાનિ ચ ક્વચિત્ । લોમજાલાન્ય્ અનન્તાનિ વનાન્ય્ ઉપવનાનિ ચ
એના લોકમાં ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષોના જંગલો છે, ક્યાંક સાપોના જૂથો છે, અનંત રોમના જૂથો, જંગલો અને ઉપવનો પણ છે.
ઊર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડખણ્ડં તુ સમસ્તમ્ ઉરુમસ્તકમ્ । બ્રહ્માણ્ડપ્રાન્તરન્ધ્રાર્ચિર્ અસ્ય દીપ્તા શિખોત્થિતા
ઉપર તરફ આખું બ્રહ્માંડ તેના જાંઘથી માથા સુધી વિસ્તરેલું છે; બ્રહ્માંડના અંતની ફાટમાંથી તેજસ્વી જ્યોત ઉદ્ભવતી છે અને તેજથી ઝગમગે છે.
સ્વયમ્ એવ મનસ્ તેન મનો નાસ્યોપયુજ્યતે । આત્મૈવ ભાજ્યતામ્ એતિ કિલ કસ્ય કથં કુતઃ
ત્યાં મન પોતે જ છે, પણ એ મનનો ઉપયોગ કરતો નથી; માત્ર આત્મા જ વિષય બને છે—પછી કોણ, કેમ અને ક્યાંથી?
સ્વયમ્ એવેન્દ્રિયાણ્ય્ એષ તેનાન્યત્રાસ્તિતા કૃતા । યતસ્ તત્કલ્પનામાત્રમ્ એવેન્દ્રિયગણẖ કિલ
ત્યાં ઇન્દ્રિયો પોતે જ છે, તેથી એમની હાજરી બીજે પણ માનવામાં આવે છે; કારણ કે ઇન્દ્રિયોની ટોળી તો માત્ર કલ્પનાનું ફળ છે.
અવયવાવયવિનોર્ ઇવેહેન્દ્રિયચિત્તયોઃ । ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ નૈક્યમ્ એકશરીરયોઃ
જેમ અંગ અને આખું શરીર વચ્ચે સાચો કોઈ ફરક નથી, એમ જ ઇન્દ્રિયો અને મન વચ્ચે પણ નાનો પણ ભેદ નથી, પણ એ બંને એકદમ એક પણ નથી, કારણ કે એ એક જ શરીરમાં છે.
તસ્ય તાન્ય્ એવ કાર્યાણિ જગતાં યાનિ કાનિચિત્ । સઙ્કલ્પા એવ પુંવૃત્ત્યા ચલન્ત્યા રૂષિતદ્વિતાઃ
એ માટે, જગતમાં જે જે ક્રિયાઓ થાય છે, એ બધું એના મનની ચાલથી, મનના સંકલ્પથી જ થાય છે; એમાં બીજું કંઈ નથી.
જાગતે તસ્ય વિજ્ઞેયે નાન્યે ઽસ્ય મૃતિજન્મની । સ એવેદં જગત્ તસ્માત્ સઙ્કલ્પાત્માસ્તિ નેતરત્
જાગૃત અવસ્થામાં એજ ઓળખવાનો છે, એને જન્મ કે મૃત્યુ નથી; એ પોતે જ આ જગત છે, એટલે જગત પણ સંકલ્પરૂપ છે, બીજું કંઈ નથી.
તત્સત્તયા જગત્સત્તા તન્મૃત્યૈવ જગન્ મૃતમ્ । યાદૃશી સ્પન્દમરુતોસ્ સત્તૈકા તાદૃશી તયોઃ
એના હોવાને કારણે જગત છે, અને એના ન હોવાથી જગત પણ નાશ પામે છે; જેમ પવનની હલચલ તેના હોવા પર જ આધાર રાખે છે, એમ બંનેનું પણ એ જ છે.
જગદ્વિરાજોસ્ સત્તૈકા પવનસ્પન્દયોર્ ઇવ । જગદ્ યત્ સ વિરાડ્ એવ યો વિરાટ્ તજ્ જગત્ સ્મૃતમ્
જગત અને વિરાટ પુરુષ એક જ સત્તા છે, જેમ કે પવન અને તેની હલચલ અલગ નથી. જેને જગત કહે છે, એ જ વિરાટ પુરુષ છે અને વિરાટ પુરુષ એટલે જ જગત કહેવાય છે.
જગદ્ બ્રહ્મા વિરાટ્ ચેતિ શબ્દાḫ પર્યાયવાચકાઃ । સઙ્કલ્પમાત્રમ્ એવૈતે શુદ્ધચિદ્વ્યોમરૂપિણઃ
'જગત', 'બ્રહ્મા' અને 'વિરાટ' — આ બધા શબ્દો એક જ અર્થ ધરાવે છે; એ બધું માત્ર મનની કલ્પના છે, જે શુદ્ધ ચેતન્ય-આકાશ સ્વરૂપ છે.
સઙ્કલ્પાત્મા વિરાડ્ એવ ખમ્ એવાકૃતિમ્ આગતમ્ । અસ્તુ નામ સ્વદેહાન્તẖ કથં બ્રહ્મૈષ તિષ્ઠતિ
વિરાટ પુરુષ પણ કલ્પનાસ્વરૂપ છે, જે આકાશ જેવો દેખાય છે; માનીએ કે એ પોતાના શરીરમાં વસે છે, પણ આ બ્રહ્મા ત્યાં કેવી રીતે રહે છે?
યથા ધ્યાનેન દેહાન્તસ્ તિષ્ઠસિ ત્વં યથાસ્થિતમ્ । તથાસ્તે નિજદેહે ઽન્તસ્ સઙ્કલ્પાત્મા પિતામહઃ
જેમ તું ધ્યાન દ્વારા પોતાના શરીરમાં સ્થિર રહે છે, એ જ રીતે કલ્પનાસ્વરૂપ પિતામહ પણ પોતાના શરીરમાં વસે છે.
નૃણાં તથા ચ મુખ્યાનાં શ્રીર્ યા બ્રહ્મપુરોદરે । ઉત્પત્તિપુત્રિકાદેહપ્રતિબિમ્બોપમાસ્તિ સા
જેમ મહાન વ્યક્તિઓમાં જે મહિમા જોવા મળે છે, જે બ્રહ્માના ગર્ભમાં રહેલો છે, એ પણ સર્જનથી જન્મેલી દીકરીના શરીરના પ્રતિબિંબ જેવો જ છે.
યત્ર ત્વમ્ અપિ દેહાન્તẖ કર્તું શક્નોષ્ય્ અલં સ્થિતિમ્ । સઙ્કલ્પાત્મા વિભુસ્ તત્ર બ્રહ્મા કિં ન કરિષ્યતિ
જે જગ્યાએ તું પણ શરીરમાં રહી શકે છે, ત્યાં સર્વવ્યાપી અને સંકલ્પ સ્વરૂપ બ્રહ્મા કેમ નહીં રહી શકે?
બીજે ઽન્તસ્ સ્થાવરે હ્ય્ આસ્તે પદાર્થો યત્ર જઙ્ગમઃ । કિં નાસ્તે તત્ર દેહે ઽન્તર્ નિજે ચિત્કલ્પનાત્મકઃ
જેમ બીજમાં સ્થાવર વસ્તુ રહી શકે છે, જ્યાં ચળવળતી વસ્તુ હોય છે, તેમ જ પોતાનું શરીર હોય ત્યાં ચેતન અને કલ્પનાસ્વરૂપ આત્મા કેમ નહીં રહી શકે?
સાકારો ગગનાત્માસ્તુ નિરાકારં ખમ્ અસ્તુ વા । આસ્તે બહિર્ અથાન્તશ્ ચ ભિન્ને બાહ્યાન્તરે ન હિ
આકાશને સ્વરૂપ હોય કે નિરસ્વરૂપ હોય, તે બહાર અને અંદર બંને જગ્યાએ રહે છે; કારણ કે બહાર અને અંદર વચ્ચે ખરેખર કોઈ ભેદ નથી.
આત્મારામẖ કાષ્ઠમૌની નજડો ઽપિ દૃષજ્જડઃ । અહં ત્વમ્ ઇત્યાદિમયો વિરાડ્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ
જે પોતાનાં સ્વરૂપમાં આનંદિત રહે છે, જે લાકડાની જેમ મૌન છે, છતાં મૂર્ખ નથી, દેખાવમાં નિષ્ક્રિય લાગે છે, અને 'હું' તથા 'તું' જેવી કલ્પનાઓથી બનેલો છે—એવો વિશાળ પુરુષ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
આવેષ્ટિતોજ્ઝિતલતાતૃણદારુપુંવદ્ ઉચ્છબ્દમ્ અમ્બુરયવચ્ ચ વિચોપિતાઙ્ગઃ । નાનાવિધે હિ વિહરન્ન્ અપિ કાર્યજાલે તજ્જ્ઞશ્ શિલાજઠરશાન્તમનસ્ક એવ
વૃક્ષલતા, ઘાસ, લાકડું, માણસો અને પાણીની તરંગોની જેમ અવાજથી ઘેરાયેલો હોય, તથા અનેક પ્રકારની ક્રિયાઓમાં શરીર હલનચલન પામતું હોય, તો પણ એ જ્ઞાનવાનનું મન પથ્થરનાં હૃદય જેટલું શાંત જ રહે છે.
અથાગ્રસ્થબ્રહ્મલોકે બ્રહ્મણિ ધ્યાનશાલિનિ । નિક્ષિપ્તાક્ષશ્ શનૈર્ દિક્ષુ દૃષ્ટવાન્ અમલં હ્ય્ અહમ્
પછી, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મલોકમાં, જ્યારે બ્રહ્મા ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે મેં ધીમે ધીમે ચારે દિશામાં નજર ફેરવી અને નિર્મળ આત્માને જોયો.
દ્વિતીયમ્ અર્કં મધ્યાહ્ને પશ્ચાદ્ અભ્યુદિતં સ્ફુટમ્ । દિગ્દાહમ્ ઇવ દિગ્વક્ત્રે વનદાહમ્ ઇવાચલે
મધ્યાહ્ને મેં બીજું સૂર્ય જોઈું, પછી સ્પષ્ટ રીતે બીજું ઉગતું જોઈું, જાણે દિશાઓના મુખે આગ લાગી હોય, કે પર્વત પર જંગલ દહેલી રહ્યું હોય એમ.
વહ્નિલોકમ્ ઇવ વ્યોમ્નિ વડવાગ્નિમ્ ઇવાર્ણવે । તતો ઽપશ્યમ્ અહં દીપ્તં સૂર્યં નૈરૃતદિઙ્મુખે
આકાશમાં જાણે અગ્નિનો લોક હોય, કે દરિયામાં છુપાયેલી અગ્નિ જેવી લાગતી હતી; પછી મેં દક્ષિણપશ્ચિમ દિશામાં તેજસ્વી સૂર્યને જોયો.
સૂર્યં યામ્યૈકદિગ્ભાગે સૂર્યમ્ અગ્નિકદિઙ્મુખે । સૂર્યમ્ ઐન્દ્રૈકદિગ્ભાગે સૂર્યમ્ ઈશાનદિઙ્મુખે
દક્ષિણ દિશામાં એક સૂર્ય, દક્ષિણપૂર્વમાં એક સૂર્ય, પૂર્વ દિશામાં એક સૂર્ય અને ઉત્તરપૂર્વમાં પણ એક સૂર્ય દેખાતો હતો.
સૂર્યં કુબેરકકુભિ સૂર્યં વાયવ્યદિક્તટે । સૂર્યં વારુણદિગ્ભાગે તેન વિસ્મિતવાન્ અહમ્
ઉત્તર દિશામાં એક સૂર્ય, ઉત્તરપશ્ચિમ કિનારે એક સૂર્ય અને પશ્ચિમ દિશામાં પણ એક સૂર્ય દેખાયો; આ બધું જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો.
યાવદ્ વિચારયામ્ય્ આશુ વિધિવૈધુર્યમ્ આકુલઃ । ઉદભૂદ્ ભૂતલાત્ તાવદ્ અર્ક ઔર્વ ઇવાર્ણવાત્
હું આ ગડબડમાં ઝડપથી વિચારતો રહ્યો, ત્યારે અચાનક જમીનમાંથી જાણે દરિયામાંથી અગ્નિ નીકળે તેમ એક સૂર્ય ઉગ્યો.