વપુર્ વિરાજો જગદ્ અઙ્ગ વિદ્ધિ સઙ્કલ્પરૂપસ્ય હિ કલ્પનાત્મ । આકાશશૈલાવનિસાગરાદિ સર્વં ચિદાકાશમ્ અતḫ પ્રશાન્તમ્
આ જગતનું તેજસ્વી રૂપ એ પરમ પુરુષનું અંગ છે, જે કલ્પના દ્વારા ઊભું થયું છે. આકાશ, પર્વતો, ધરતી, સમુદ્ર અને બધું જ ચેતનાના આકાશમાં શાંત રીતે વિહરે છે.
તસ્મિન્ કલ્પે તુ સઙ્કલ્પે તસ્ય યદ્ વપુર્ આસ્થિતમ્ । શૃણુ તત્ર વ્યવસ્થેયં વિચિત્રાચારહારિણી
આ કલ્પનામાં, જે રૂપ ધારણ થાય છે, તેમાં જે વ્યવસ્થા છે અને જેમાં અદ્ભુત વર્તન છે, તે હવે ધ્યાનથી સાંભળ.
પરમં યચ્ ચિદાકાશં તદ્ વિરાડાત્મનો વપુઃ । આદ્યન્તમધ્યરહિતં લઘુ ત્વ્ અસ્ય વપુર્ જગત્
પરમ ચેતનાનું આકાશ એ વિરાટ પુરુષનું સ્વરૂપ છે; તેને આરંભ, અંત કે મધ્ય નથી. જગત તો એ સ્વરૂપનું ખૂબ જ હળવું અને અસ્થીર રૂપ છે.
સઙ્કલ્પરચિતો બ્રહ્મા સ્વાણ્ડં સઙ્કલ્પનાત્મકમ્ । વપુષḫ પરિતો ભાસ્વત્ પશ્યત્ય્ આકાશમ્ એવ તત્
કલ્પનાથી બનેલા બ્રહ્મા પોતાનું બ્રહ્માંડ, જે કલ્પનાનું જ છે, પોતાના સ્વરૂપને ઘેરી રહેલું તેજસ્વી આકાશ જ છે એવું જુએ છે.
બ્રહ્માત્મૈષ સ સઙ્કલ્પસ્ સ્વમ્ અણ્ડમ્ અકરોદ્ દ્વિધા । તૈજસં તૈજસાકારḫ પુષ્ટḫ પુષ્ટં વિહઙ્ગવત્
આ કલ્પના, જે બ્રહ્મા સ્વયં છે, એણે પોતાનું અંડું બે ભાગમાં બનાવ્યું: એક તેજસ્વી, પ્રકાશરૂપ, ભરપૂર અને પોષિત, પંખી જેવું.
અણ્ડસ્યૈકં નભો દૂરં ગતં સમ્બુદ્ધવાન્ અસૌ । દૂરે ઽધસ્ સંસ્થિતં ભાગં વ્યતિરિક્તં ચ નાત્મનઃ
અંડાના એક ભાગને, જે આકાશમાં દૂર છે, એણે જાગૃત રૂપે ઓળખ્યો; બીજો ભાગ, જે નીચે અને દૂર છે, એ પોતેથી અલગ છે.
બ્રહ્માણ્ડભાગ ઊર્ધ્વસ્થો વિરાજશ્ શિર ઉચ્યતે । અધોભાગો ઽસ્ય પાદાખ્યો નિરન્તં મધ્યમ્ અત્ર ખમ્
બ્રહ્માંડનો ઉપરનો ભાગ, જ્યાં વિરાજ વસે છે, તેને માથું કહે છે; નીચેનો ભાગ પગ કહેવાય છે, અને વચ્ચેનું અનંત જગ્યા આકાશ છે.
દૂરં વિયુક્તયોસ્ સન્ધિẖ ખણ્ડયોર્ અતિવિસ્તૃતા । અનન્તા વ્યોમલેખેતિ શ્યામા શૂન્યા ચ દૃશ્યતે
આ બે દૂર અને અલગ પડેલા ભાગોની વચ્ચેનું જોડાણ અત્યંત વિશાળ છે; તે અનંત, અંધારું, ખાલી અને દેખાતું આકાશનું પટ્ટું લાગે છે.
દ્યૌસ્ તાલુ વિપુલં તસ્ય તારા રુધિરબિન્દવઃ । સંવિદ્વાતલવા દેહે સુરાસુરનરાદયઃ
આકાશ એનું વિશાળ તળુ છે; તારાઓ એ લોહીના ટીપાં છે; ચેતનાના સૂક્ષ્મ પવન એના શરીરમાં દેવ, દાનવ, માનવ અને બીજા બધા છે.
દેહે ઽન્તẖ ક્રિમયસ્ તસ્ય ભૂતપ્રેતપિશાચકાઃ । લોકાન્તરાણિ રન્ધ્રાણિ સુષિરાણ્ય્ અસ્ય દેહકે
એના શરીરમાં અંદર જીવાતો છે, જે ભૂત, પ્રેત અને પિશાચ છે; બીજા લોકો એના શરીરના છિદ્રો અને ખાલી જગ્યા છે.
બ્રહ્માણ્ડખણ્ડમ્ અસ્યાધો વિસ્તૃતં પાદયોસ્ તલમ્ । જાનુમણ્ડલરન્ધ્રાણિ પાતાલકુહરાણ્ય્ અધઃ
બ્રહ્માંડનો તળનો ભાગ એના પગના તળવાં જેટલો વિસ્તૃત છે; ઘૂંટણના ખાડા નીચેના પાતાળના ગુફાઓ છે.
જલૈશ્ શલશલાયન્તી સુષિરાનેકરન્ધ્રિકા । ભૂર્ અન્ત્રમણ્ડલી લોલા સમુદ્રદ્વીપવેષ્ટના
પાણી અનેક છિદ્રો અને રંધ્રોમાં વહે છે અને ગુંજાય છે; ધરતી એ હલનારી આંતરડાંની લપેટ છે, જેને સમુદ્રો અને દ્વીપો ઘેરી રહ્યા છે.
જલૈર્ ગુડગુડાયન્ત્યો નદ્યો નાડ્યસ્ સરદ્રસાઃ । જમ્બુદ્વીપં હૃદમ્ભોજમ્ અસ્ય હેમાદ્રિકર્ણિકમ્
પાણીની ગૂંજી ઉડાડતી નદીઓ એનાં ભીની નસો છે; જંબુદ્વીપ એનાં હૃદયનું કમળ છે અને હેમાદ્રિ એ કમળનું સુવર્ણ ગર્ભ છે.
કુક્ષયẖ કકુભશ્ શૂન્યા યકૃત્પ્લીહાદયો ઽચલાઃ । મૃદ્વ્યસ્ સ્નિગ્ધાḫ પટાકારા મેદસો જાલિકા ઘનાઃ
એનું પેટ દિશાઓ છે; ખાલી જગ્યા એ યકૃત, પળી વગેરે અંગો છે, જે પર્વતો છે; નરમ, ચીકણાં અને ઘન ચરબીના જાળ એ વાદળોનું જાળ છે.
ચન્દ્રાર્કૌ લોચને તસ્ય બ્રહ્મલોકો મુખં સ્મૃતમ્ । તેજસ્ સોમો ઽસ્ય કથિતશ્ શ્લેષ્મા પ્રાલેયપર્વતઃ
ચાંદ્ર અને સૂર્ય એનાં આંખો છે; બ્રહ્મલોક એનું મોઢું ગણાય છે; અગ્નિ અને સોમ એનું પિત્ત છે; શ્લેષ્મા એ હિમાલય છે.
અગ્નિલોકસ્ તથૌર્વાગ્નિḫ પિત્તમ્ અસ્યાતિદુસ્સહમ્ । વાતસ્કન્ધો મહાવાતાḫ પ્રાણાપાના હૃદિ સ્થિતાઃ
અગ્નિલોક અને પાતાળ અગ્નિ એનું અત્યંત અસહ્ય પિત્ત છે; મહાવાયુઓ એનાં ખભા છે; પ્રાણ અને અપાન હૃદયમાં સ્થિર છે.
કલ્પદ્રુમવનાન્ય્ અસ્ય સર્પવૃન્દાનિ ચ ક્વચિત્ । લોમજાલાન્ય્ અનન્તાનિ વનાન્ય્ ઉપવનાનિ ચ
એના લોકમાં ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષોના જંગલો છે, ક્યાંક સાપોના જૂથો છે, અનંત રોમના જૂથો, જંગલો અને ઉપવનો પણ છે.
ઊર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડખણ્ડં તુ સમસ્તમ્ ઉરુમસ્તકમ્ । બ્રહ્માણ્ડપ્રાન્તરન્ધ્રાર્ચિર્ અસ્ય દીપ્તા શિખોત્થિતા
ઉપર તરફ આખું બ્રહ્માંડ તેના જાંઘથી માથા સુધી વિસ્તરેલું છે; બ્રહ્માંડના અંતની ફાટમાંથી તેજસ્વી જ્યોત ઉદ્ભવતી છે અને તેજથી ઝગમગે છે.
સ્વયમ્ એવ મનસ્ તેન મનો નાસ્યોપયુજ્યતે । આત્મૈવ ભાજ્યતામ્ એતિ કિલ કસ્ય કથં કુતઃ
ત્યાં મન પોતે જ છે, પણ એ મનનો ઉપયોગ કરતો નથી; માત્ર આત્મા જ વિષય બને છે—પછી કોણ, કેમ અને ક્યાંથી?
સ્વયમ્ એવેન્દ્રિયાણ્ય્ એષ તેનાન્યત્રાસ્તિતા કૃતા । યતસ્ તત્કલ્પનામાત્રમ્ એવેન્દ્રિયગણẖ કિલ
ત્યાં ઇન્દ્રિયો પોતે જ છે, તેથી એમની હાજરી બીજે પણ માનવામાં આવે છે; કારણ કે ઇન્દ્રિયોની ટોળી તો માત્ર કલ્પનાનું ફળ છે.
અવયવાવયવિનોર્ ઇવેહેન્દ્રિયચિત્તયોઃ । ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ નૈક્યમ્ એકશરીરયોઃ
જેમ અંગ અને આખું શરીર વચ્ચે સાચો કોઈ ફરક નથી, એમ જ ઇન્દ્રિયો અને મન વચ્ચે પણ નાનો પણ ભેદ નથી, પણ એ બંને એકદમ એક પણ નથી, કારણ કે એ એક જ શરીરમાં છે.
તસ્ય તાન્ય્ એવ કાર્યાણિ જગતાં યાનિ કાનિચિત્ । સઙ્કલ્પા એવ પુંવૃત્ત્યા ચલન્ત્યા રૂષિતદ્વિતાઃ
એ માટે, જગતમાં જે જે ક્રિયાઓ થાય છે, એ બધું એના મનની ચાલથી, મનના સંકલ્પથી જ થાય છે; એમાં બીજું કંઈ નથી.
જાગતે તસ્ય વિજ્ઞેયે નાન્યે ઽસ્ય મૃતિજન્મની । સ એવેદં જગત્ તસ્માત્ સઙ્કલ્પાત્માસ્તિ નેતરત્
જાગૃત અવસ્થામાં એજ ઓળખવાનો છે, એને જન્મ કે મૃત્યુ નથી; એ પોતે જ આ જગત છે, એટલે જગત પણ સંકલ્પરૂપ છે, બીજું કંઈ નથી.
તત્સત્તયા જગત્સત્તા તન્મૃત્યૈવ જગન્ મૃતમ્ । યાદૃશી સ્પન્દમરુતોસ્ સત્તૈકા તાદૃશી તયોઃ
એના હોવાને કારણે જગત છે, અને એના ન હોવાથી જગત પણ નાશ પામે છે; જેમ પવનની હલચલ તેના હોવા પર જ આધાર રાખે છે, એમ બંનેનું પણ એ જ છે.
જગદ્વિરાજોસ્ સત્તૈકા પવનસ્પન્દયોર્ ઇવ । જગદ્ યત્ સ વિરાડ્ એવ યો વિરાટ્ તજ્ જગત્ સ્મૃતમ્
જગત અને વિરાટ પુરુષ એક જ સત્તા છે, જેમ કે પવન અને તેની હલચલ અલગ નથી. જેને જગત કહે છે, એ જ વિરાટ પુરુષ છે અને વિરાટ પુરુષ એટલે જ જગત કહેવાય છે.
જગદ્ બ્રહ્મા વિરાટ્ ચેતિ શબ્દાḫ પર્યાયવાચકાઃ । સઙ્કલ્પમાત્રમ્ એવૈતે શુદ્ધચિદ્વ્યોમરૂપિણઃ
'જગત', 'બ્રહ્મા' અને 'વિરાટ' — આ બધા શબ્દો એક જ અર્થ ધરાવે છે; એ બધું માત્ર મનની કલ્પના છે, જે શુદ્ધ ચેતન્ય-આકાશ સ્વરૂપ છે.
સઙ્કલ્પાત્મા વિરાડ્ એવ ખમ્ એવાકૃતિમ્ આગતમ્ । અસ્તુ નામ સ્વદેહાન્તẖ કથં બ્રહ્મૈષ તિષ્ઠતિ
વિરાટ પુરુષ પણ કલ્પનાસ્વરૂપ છે, જે આકાશ જેવો દેખાય છે; માનીએ કે એ પોતાના શરીરમાં વસે છે, પણ આ બ્રહ્મા ત્યાં કેવી રીતે રહે છે?
યથા ધ્યાનેન દેહાન્તસ્ તિષ્ઠસિ ત્વં યથાસ્થિતમ્ । તથાસ્તે નિજદેહે ઽન્તસ્ સઙ્કલ્પાત્મા પિતામહઃ
જેમ તું ધ્યાન દ્વારા પોતાના શરીરમાં સ્થિર રહે છે, એ જ રીતે કલ્પનાસ્વરૂપ પિતામહ પણ પોતાના શરીરમાં વસે છે.
નૃણાં તથા ચ મુખ્યાનાં શ્રીર્ યા બ્રહ્મપુરોદરે । ઉત્પત્તિપુત્રિકાદેહપ્રતિબિમ્બોપમાસ્તિ સા
જેમ મહાન વ્યક્તિઓમાં જે મહિમા જોવા મળે છે, જે બ્રહ્માના ગર્ભમાં રહેલો છે, એ પણ સર્જનથી જન્મેલી દીકરીના શરીરના પ્રતિબિંબ જેવો જ છે.
યત્ર ત્વમ્ અપિ દેહાન્તẖ કર્તું શક્નોષ્ય્ અલં સ્થિતિમ્ । સઙ્કલ્પાત્મા વિભુસ્ તત્ર બ્રહ્મા કિં ન કરિષ્યતિ
જે જગ્યાએ તું પણ શરીરમાં રહી શકે છે, ત્યાં સર્વવ્યાપી અને સંકલ્પ સ્વરૂપ બ્રહ્મા કેમ નહીં રહી શકે?