તેજોઽણુમાત્રપ્રથિતં ચેતિત્વા પ્રથમં વપુઃ । ક્રમેણ સ્ફારસંવિત્તિર્ મહાન્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતઃ
પ્રથમ શરીર પ્રકાશના કણરૂપે પ્રગટે છે, જેને ચેતના કહેવાય છે; પછી ધીમે ધીમે વિશાળ જ્ઞાનરૂપે 'હું છું' એવી મહાન અવસ્થામાં સ્થિર થાય છે.
સ્પન્દસંવેદનાત્ તેન સ્પન્દ ઇત્ય્ અનુભૂયતે । યસ્ સ એવાનિલાભિખ્યો વાતસ્કન્ધાત્મના સ્થિતઃ
સ્પંદનના અનુભવથી એ સ્પંદનરૂપે અનુભવાય છે; એ જ પવન તરીકે ઓળખાય છે, અને વાયુઓના સમૂહના સ્વરૂપે સ્થિત છે.
પ્રાણાપાનપરિસ્પન્દો વેદનાદ્ અનુભૂયતે । તેન યસ્ સો ઽયમ્ આકાશે વાતસ્કન્ધ ઉદાહૃતઃ
શ્વાસ અને નિશ્વાસની હલચલ અનુભવમાં આવે છે, એ જ રીતે આકાશમાં વાયુના સમૂહને કહેવાય છે.
ચિત્ત્વાદ્ યે કલ્પિતાસ્ તેન બાલેનેવ પિશાચકાઃ । તેજẖકણા અસન્તો ઽપિ ત એતે ધિષ્ણ્યતાં ગતાઃ
મનથી કલ્પાયેલા એ તત્વો, જેમ બાળક કલ્પે છે એવા ભૂતપ્રેત જેવાં, એ તો માત્ર પ્રકાશના કણ છે, સાચા નથી, છતાં પણ તેઓને કોઈક હદે વાસ્તવિકતા મળી ગઈ છે.
પ્રાણાપાનપરાવર્તદોલા તદુદરોદિતા । વાતસ્કન્ધાભિધાં ધત્તે જગત્ તદ્ધૃદયં બૃહત્
પેટમાંથી ઉદ્ભવતી શ્વાસ-નિશ્વાસની આંચળિયું હલનચલન, એ વાયુના સમૂહ તરીકે ઓળખાય છે; આ જ જગતનું વિશાળ હૃદય છે.
પ્રતિચ્છન્દશ્ શરીરાણાં પ્રથમં બીજમ્ એષ સઃ । જગદ્ગતાનાં સર્વેષામ્ આકલ્પવ્યવહારિણામ્
આ જ સર્વ શરીરોનું પ્રથમ બીજ છે, જે જગતમાં પ્રવેશેલા અને વ્યવહાર કરતા સૌ માટે પ્રતિબિંબરૂપ છે.
પ્રતિચ્છન્દાદ્ યદૈતસ્માદ્ ઉત્થિતા જગદાત્મનઃ । દેહાસ્ તદા યથા બાહ્યમ્ અન્તર્ એષાં તથા સ્થિતમ્
જ્યારે જગતના આત્માની પ્રતિબિંબમાંથી શરીરો ઊભા થાય છે, ત્યારે એમના માટે બહાર જે છે, એ જ અંદર પણ હોય છે.
ચિતિસ્ તસ્યાદ્યબીજસ્ય પૂર્વમ્ એવ યથોદિતા । તથૈવાદ્યાપિ જીવે ઽન્તસ્ તથોદેતિ તદીહિતા
જેમ પહેલા કહ્યું તેમ, ચેતના એ જ તેનું મૂળ બીજ છે; આજેય જીવમાં એ જ રીતે અંદરથી એની ક્રિયા ઊભી થાય છે.
શ્લેષ્મપિત્તાનિલાસ્ તસ્ય ચન્દ્રાર્કપવનાસ્ ત્રયઃ । ગ્રહા ઋક્ષગણાસ્ તસ્ય પ્રાણે ષ્ઠીવનશીકરાઃ
એના કફ, પિત્ત અને વાયુ ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવન છે; એના ગ્રહો અને તારાઓ શ્વાસમાં રહેલા થૂંક અને ભેજ છે.
તસ્યાસ્થીન્ય્ અદ્રિજાલાનિ મેદસો જાલિકા ઘનાઃ । શિરḫ પાદૌ ત્વચં દેહાત્ પશ્યામસ્ તસ્ય નો વયમ્
એની હાડકાં પર્વતોના સમૂહ જેવા છે, એનું ચરબી જાળ જેવી ઘણી છે; પણ આપણે એનું માથું, પગ કે ચામડી શરીરમાં જેવું જોઈ શકતા નથી.
વપુર્ વિરાજો જગદ્ અઙ્ગ વિદ્ધિ સઙ્કલ્પરૂપસ્ય હિ કલ્પનાત્મ । આકાશશૈલાવનિસાગરાદિ સર્વં ચિદાકાશમ્ અતḫ પ્રશાન્તમ્
આ જગતનું તેજસ્વી રૂપ એ પરમ પુરુષનું અંગ છે, જે કલ્પના દ્વારા ઊભું થયું છે. આકાશ, પર્વતો, ધરતી, સમુદ્ર અને બધું જ ચેતનાના આકાશમાં શાંત રીતે વિહરે છે.
તસ્મિન્ કલ્પે તુ સઙ્કલ્પે તસ્ય યદ્ વપુર્ આસ્થિતમ્ । શૃણુ તત્ર વ્યવસ્થેયં વિચિત્રાચારહારિણી
આ કલ્પનામાં, જે રૂપ ધારણ થાય છે, તેમાં જે વ્યવસ્થા છે અને જેમાં અદ્ભુત વર્તન છે, તે હવે ધ્યાનથી સાંભળ.
પરમં યચ્ ચિદાકાશં તદ્ વિરાડાત્મનો વપુઃ । આદ્યન્તમધ્યરહિતં લઘુ ત્વ્ અસ્ય વપુર્ જગત્
પરમ ચેતનાનું આકાશ એ વિરાટ પુરુષનું સ્વરૂપ છે; તેને આરંભ, અંત કે મધ્ય નથી. જગત તો એ સ્વરૂપનું ખૂબ જ હળવું અને અસ્થીર રૂપ છે.
સઙ્કલ્પરચિતો બ્રહ્મા સ્વાણ્ડં સઙ્કલ્પનાત્મકમ્ । વપુષḫ પરિતો ભાસ્વત્ પશ્યત્ય્ આકાશમ્ એવ તત્
કલ્પનાથી બનેલા બ્રહ્મા પોતાનું બ્રહ્માંડ, જે કલ્પનાનું જ છે, પોતાના સ્વરૂપને ઘેરી રહેલું તેજસ્વી આકાશ જ છે એવું જુએ છે.
બ્રહ્માત્મૈષ સ સઙ્કલ્પસ્ સ્વમ્ અણ્ડમ્ અકરોદ્ દ્વિધા । તૈજસં તૈજસાકારḫ પુષ્ટḫ પુષ્ટં વિહઙ્ગવત્
આ કલ્પના, જે બ્રહ્મા સ્વયં છે, એણે પોતાનું અંડું બે ભાગમાં બનાવ્યું: એક તેજસ્વી, પ્રકાશરૂપ, ભરપૂર અને પોષિત, પંખી જેવું.
અણ્ડસ્યૈકં નભો દૂરં ગતં સમ્બુદ્ધવાન્ અસૌ । દૂરે ઽધસ્ સંસ્થિતં ભાગં વ્યતિરિક્તં ચ નાત્મનઃ
અંડાના એક ભાગને, જે આકાશમાં દૂર છે, એણે જાગૃત રૂપે ઓળખ્યો; બીજો ભાગ, જે નીચે અને દૂર છે, એ પોતેથી અલગ છે.
બ્રહ્માણ્ડભાગ ઊર્ધ્વસ્થો વિરાજશ્ શિર ઉચ્યતે । અધોભાગો ઽસ્ય પાદાખ્યો નિરન્તં મધ્યમ્ અત્ર ખમ્
બ્રહ્માંડનો ઉપરનો ભાગ, જ્યાં વિરાજ વસે છે, તેને માથું કહે છે; નીચેનો ભાગ પગ કહેવાય છે, અને વચ્ચેનું અનંત જગ્યા આકાશ છે.
દૂરં વિયુક્તયોસ્ સન્ધિẖ ખણ્ડયોર્ અતિવિસ્તૃતા । અનન્તા વ્યોમલેખેતિ શ્યામા શૂન્યા ચ દૃશ્યતે
આ બે દૂર અને અલગ પડેલા ભાગોની વચ્ચેનું જોડાણ અત્યંત વિશાળ છે; તે અનંત, અંધારું, ખાલી અને દેખાતું આકાશનું પટ્ટું લાગે છે.
દ્યૌસ્ તાલુ વિપુલં તસ્ય તારા રુધિરબિન્દવઃ । સંવિદ્વાતલવા દેહે સુરાસુરનરાદયઃ
આકાશ એનું વિશાળ તળુ છે; તારાઓ એ લોહીના ટીપાં છે; ચેતનાના સૂક્ષ્મ પવન એના શરીરમાં દેવ, દાનવ, માનવ અને બીજા બધા છે.
દેહે ઽન્તẖ ક્રિમયસ્ તસ્ય ભૂતપ્રેતપિશાચકાઃ । લોકાન્તરાણિ રન્ધ્રાણિ સુષિરાણ્ય્ અસ્ય દેહકે
એના શરીરમાં અંદર જીવાતો છે, જે ભૂત, પ્રેત અને પિશાચ છે; બીજા લોકો એના શરીરના છિદ્રો અને ખાલી જગ્યા છે.
બ્રહ્માણ્ડખણ્ડમ્ અસ્યાધો વિસ્તૃતં પાદયોસ્ તલમ્ । જાનુમણ્ડલરન્ધ્રાણિ પાતાલકુહરાણ્ય્ અધઃ
બ્રહ્માંડનો તળનો ભાગ એના પગના તળવાં જેટલો વિસ્તૃત છે; ઘૂંટણના ખાડા નીચેના પાતાળના ગુફાઓ છે.
જલૈશ્ શલશલાયન્તી સુષિરાનેકરન્ધ્રિકા । ભૂર્ અન્ત્રમણ્ડલી લોલા સમુદ્રદ્વીપવેષ્ટના
પાણી અનેક છિદ્રો અને રંધ્રોમાં વહે છે અને ગુંજાય છે; ધરતી એ હલનારી આંતરડાંની લપેટ છે, જેને સમુદ્રો અને દ્વીપો ઘેરી રહ્યા છે.
જલૈર્ ગુડગુડાયન્ત્યો નદ્યો નાડ્યસ્ સરદ્રસાઃ । જમ્બુદ્વીપં હૃદમ્ભોજમ્ અસ્ય હેમાદ્રિકર્ણિકમ્
પાણીની ગૂંજી ઉડાડતી નદીઓ એનાં ભીની નસો છે; જંબુદ્વીપ એનાં હૃદયનું કમળ છે અને હેમાદ્રિ એ કમળનું સુવર્ણ ગર્ભ છે.
કુક્ષયẖ કકુભશ્ શૂન્યા યકૃત્પ્લીહાદયો ઽચલાઃ । મૃદ્વ્યસ્ સ્નિગ્ધાḫ પટાકારા મેદસો જાલિકા ઘનાઃ
એનું પેટ દિશાઓ છે; ખાલી જગ્યા એ યકૃત, પળી વગેરે અંગો છે, જે પર્વતો છે; નરમ, ચીકણાં અને ઘન ચરબીના જાળ એ વાદળોનું જાળ છે.
ચન્દ્રાર્કૌ લોચને તસ્ય બ્રહ્મલોકો મુખં સ્મૃતમ્ । તેજસ્ સોમો ઽસ્ય કથિતશ્ શ્લેષ્મા પ્રાલેયપર્વતઃ
ચાંદ્ર અને સૂર્ય એનાં આંખો છે; બ્રહ્મલોક એનું મોઢું ગણાય છે; અગ્નિ અને સોમ એનું પિત્ત છે; શ્લેષ્મા એ હિમાલય છે.
અગ્નિલોકસ્ તથૌર્વાગ્નિḫ પિત્તમ્ અસ્યાતિદુસ્સહમ્ । વાતસ્કન્ધો મહાવાતાḫ પ્રાણાપાના હૃદિ સ્થિતાઃ
અગ્નિલોક અને પાતાળ અગ્નિ એનું અત્યંત અસહ્ય પિત્ત છે; મહાવાયુઓ એનાં ખભા છે; પ્રાણ અને અપાન હૃદયમાં સ્થિર છે.
કલ્પદ્રુમવનાન્ય્ અસ્ય સર્પવૃન્દાનિ ચ ક્વચિત્ । લોમજાલાન્ય્ અનન્તાનિ વનાન્ય્ ઉપવનાનિ ચ
એના લોકમાં ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષોના જંગલો છે, ક્યાંક સાપોના જૂથો છે, અનંત રોમના જૂથો, જંગલો અને ઉપવનો પણ છે.
ઊર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડખણ્ડં તુ સમસ્તમ્ ઉરુમસ્તકમ્ । બ્રહ્માણ્ડપ્રાન્તરન્ધ્રાર્ચિર્ અસ્ય દીપ્તા શિખોત્થિતા
ઉપર તરફ આખું બ્રહ્માંડ તેના જાંઘથી માથા સુધી વિસ્તરેલું છે; બ્રહ્માંડના અંતની ફાટમાંથી તેજસ્વી જ્યોત ઉદ્ભવતી છે અને તેજથી ઝગમગે છે.
સ્વયમ્ એવ મનસ્ તેન મનો નાસ્યોપયુજ્યતે । આત્મૈવ ભાજ્યતામ્ એતિ કિલ કસ્ય કથં કુતઃ
ત્યાં મન પોતે જ છે, પણ એ મનનો ઉપયોગ કરતો નથી; માત્ર આત્મા જ વિષય બને છે—પછી કોણ, કેમ અને ક્યાંથી?
સ્વયમ્ એવેન્દ્રિયાણ્ય્ એષ તેનાન્યત્રાસ્તિતા કૃતા । યતસ્ તત્કલ્પનામાત્રમ્ એવેન્દ્રિયગણẖ કિલ
ત્યાં ઇન્દ્રિયો પોતે જ છે, તેથી એમની હાજરી બીજે પણ માનવામાં આવે છે; કારણ કે ઇન્દ્રિયોની ટોળી તો માત્ર કલ્પનાનું ફળ છે.