પ્રતિચ્છન્દશ્ શરીરાણાં બીજં ત્રૈલોક્યવીરુધામ્ । સર્ગાર્ગડપ્રદો મુક્તેસ્ સંસારાસારવારિદઃ
પ્રતિબિંબ એ સર્વ જીવોના શરીરનું સ્વરૂપ છે, ત્રણેય લોકમાં ઉગતા વનસ્પતિઓનું બીજ છે, સર્જનના ઝેરનો આપનાર છે, અને સંસારના અર્થહીન દરિયાની વાદળ જેવી છે, જે બંધનનું કારણ બને છે.
કારણં સર્વકાર્યાણાં નેતા કાલક્રિયાદિષુ । સ ચાદ્યḫ પુરુષસ્ સ્વૈરમ્ ઇત્ય્ અનુત્થિત ઉત્થિતઃ
તે બધા કાર્યોનું મૂળ કારણ છે, સમય અને ક્રિયા જેવા કાર્યોમાં નેતા છે; અને આ પ્રાચીન પુરુષ પોતાની ઈચ્છાથી ક્યારેક અવ્યક્ત અને ક્યારેક પ્રગટ થાય છે.
નાસ્ય ભૂતમયો દેહો નાસ્યાસ્થીનિ શરીરકે । અવષ્ટબ્ધુમ્ અસૌ મુષ્ટ્યા શક્યતે ન ચ કેનચિત્
તેનું શરીર પંચભૂતોથી બનેલું નથી, તેના શરીરમાં હાડકાં પણ નથી; તેને કોઈ પણ વ્યક્તિ મુઠીથી પકડી શકે તેમ નથી.
તેનાબ્ધિમેઘસઙ્ગ્રામસિંહગર્જોર્જિતાત્મના । અપિ સુપ્તનરેણેવ નૂનં મૌનવતા સ્થિતમ્
એટલે કે, ભલે તેની અંદર દરિયો અને વાદળ વચ્ચેના યુદ્ધમાં સિંહની ગર્જના જેવી તાકાત છે, છતાં તે ચોક્કસપણે સુતા માણસની જેમ મૌન અને શાંતિમાં સ્થિર રહે છે.
જાગ્રતસ્ સ્વપ્નસન્દૃષ્ટયોધારભટવેદનમ્ । યથા સ્મૃતિગતં નાસન્ ન સત્ તદ્વદ્ અસૌ સ્થિતઃ
જેમ જાગૃત અવસ્થામાં સ્વપ્નમાં થયેલા ઘા કે દુઃખની યાદ સાચી નથી હોતી, એ રીતે એ અવસ્થા પણ ન તો સાચી છે, ન તો અસ્તિત્વહીન છે — એ બસ એવી જ રીતે સ્થિર છે.
બહુયોજનલક્ષૌઘપ્રમાણો ઽપિ બૃહદ્વપુઃ । પરમાણ્વન્તરે માતિ લોમાન્તસ્સ્થજગત્ત્રયઃ
ભલે એનું શરીર અનેક યોજન અને લાખો યોજન જેટલું વિશાળ હોય, છતાં એક અણુની અંદર પણ એ એક વાળની ટોચમાં ત્રણેય લોકને જોઈ શકે છે.
કુલશૈલગુણૌઘાત્મા બૃહદ્વૃન્દાત્મકો ઽપિ સન્ । તુલાયાં ધાનકામાત્રમ્ અપિ નાપૂરયત્ય્ અજઃ
જે જન્મથી રહિત છે, જે પર્વતો, કુળો અને ગુણોના સમૂહનો સાર છે, અને જે મોટાં સમૂહોમાં પણ વ્યાપક છે, એ તોલમાં એક ધાનના દાણાની પણ ભરપાઈ કરતો નથી.
જગત્કોટિશતાભોગવિસ્તીર્ણો ઽપ્ય્ અણુમાત્રકમ્ । વસ્તુતો વ્યાપ્તવાન્ એષ ન દેશં સ્વપ્નશૈલવત્
ભલે એ લાખો જગતના આનંદમાં વ્યાપક હોય, છતાં હકીકતમાં એ માત્ર અણુ જેટલી જગ્યા જ ઘેરે છે, કોઈ વિશાળ પ્રદેશ નહીં — જેમ સ્વપ્નમાં પર્વત દેખાય છે તેમ.
સ્વયમ્ભૂર્ એષ કથિતો વિરાડ્ એષ સ ઉચ્યતે । બ્રહ્માણ્ડાત્મા જગદ્દેહો વસ્તુતસ્ તુ નભોમયઃ
આ સ્વયંભૂ કહેવાય છે, તેને વિરાટ પણ કહે છે; એ બ્રહ્માંડનો આત્મા છે, જગતનું શરીર છે, પણ સાચે તો એ આકાશસ્વરૂપ છે.
સનાતન ઇતિ પ્રોક્તો રુદ્ર ઇત્ય્ અપિ સઞ્જ્ઞિતઃ । ઇન્દ્રોપેન્દ્રમરુન્મેઘશૈલજાલાદિદેહકઃ
એને શાશ્વત કહેવાય છે, અને રુદ્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે; એ ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર, પવન, વાદળ, પર્વતો અને અન્ય અનેક રૂપો ધારણ કરે છે.
તેજોઽણુમાત્રપ્રથિતં ચેતિત્વા પ્રથમં વપુઃ । ક્રમેણ સ્ફારસંવિત્તિર્ મહાન્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતઃ
પ્રથમ શરીર પ્રકાશના કણરૂપે પ્રગટે છે, જેને ચેતના કહેવાય છે; પછી ધીમે ધીમે વિશાળ જ્ઞાનરૂપે 'હું છું' એવી મહાન અવસ્થામાં સ્થિર થાય છે.
સ્પન્દસંવેદનાત્ તેન સ્પન્દ ઇત્ય્ અનુભૂયતે । યસ્ સ એવાનિલાભિખ્યો વાતસ્કન્ધાત્મના સ્થિતઃ
સ્પંદનના અનુભવથી એ સ્પંદનરૂપે અનુભવાય છે; એ જ પવન તરીકે ઓળખાય છે, અને વાયુઓના સમૂહના સ્વરૂપે સ્થિત છે.
પ્રાણાપાનપરિસ્પન્દો વેદનાદ્ અનુભૂયતે । તેન યસ્ સો ઽયમ્ આકાશે વાતસ્કન્ધ ઉદાહૃતઃ
શ્વાસ અને નિશ્વાસની હલચલ અનુભવમાં આવે છે, એ જ રીતે આકાશમાં વાયુના સમૂહને કહેવાય છે.
ચિત્ત્વાદ્ યે કલ્પિતાસ્ તેન બાલેનેવ પિશાચકાઃ । તેજẖકણા અસન્તો ઽપિ ત એતે ધિષ્ણ્યતાં ગતાઃ
મનથી કલ્પાયેલા એ તત્વો, જેમ બાળક કલ્પે છે એવા ભૂતપ્રેત જેવાં, એ તો માત્ર પ્રકાશના કણ છે, સાચા નથી, છતાં પણ તેઓને કોઈક હદે વાસ્તવિકતા મળી ગઈ છે.
પ્રાણાપાનપરાવર્તદોલા તદુદરોદિતા । વાતસ્કન્ધાભિધાં ધત્તે જગત્ તદ્ધૃદયં બૃહત્
પેટમાંથી ઉદ્ભવતી શ્વાસ-નિશ્વાસની આંચળિયું હલનચલન, એ વાયુના સમૂહ તરીકે ઓળખાય છે; આ જ જગતનું વિશાળ હૃદય છે.
પ્રતિચ્છન્દશ્ શરીરાણાં પ્રથમં બીજમ્ એષ સઃ । જગદ્ગતાનાં સર્વેષામ્ આકલ્પવ્યવહારિણામ્
આ જ સર્વ શરીરોનું પ્રથમ બીજ છે, જે જગતમાં પ્રવેશેલા અને વ્યવહાર કરતા સૌ માટે પ્રતિબિંબરૂપ છે.
પ્રતિચ્છન્દાદ્ યદૈતસ્માદ્ ઉત્થિતા જગદાત્મનઃ । દેહાસ્ તદા યથા બાહ્યમ્ અન્તર્ એષાં તથા સ્થિતમ્
જ્યારે જગતના આત્માની પ્રતિબિંબમાંથી શરીરો ઊભા થાય છે, ત્યારે એમના માટે બહાર જે છે, એ જ અંદર પણ હોય છે.
ચિતિસ્ તસ્યાદ્યબીજસ્ય પૂર્વમ્ એવ યથોદિતા । તથૈવાદ્યાપિ જીવે ઽન્તસ્ તથોદેતિ તદીહિતા
જેમ પહેલા કહ્યું તેમ, ચેતના એ જ તેનું મૂળ બીજ છે; આજેય જીવમાં એ જ રીતે અંદરથી એની ક્રિયા ઊભી થાય છે.
શ્લેષ્મપિત્તાનિલાસ્ તસ્ય ચન્દ્રાર્કપવનાસ્ ત્રયઃ । ગ્રહા ઋક્ષગણાસ્ તસ્ય પ્રાણે ષ્ઠીવનશીકરાઃ
એના કફ, પિત્ત અને વાયુ ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવન છે; એના ગ્રહો અને તારાઓ શ્વાસમાં રહેલા થૂંક અને ભેજ છે.
તસ્યાસ્થીન્ય્ અદ્રિજાલાનિ મેદસો જાલિકા ઘનાઃ । શિરḫ પાદૌ ત્વચં દેહાત્ પશ્યામસ્ તસ્ય નો વયમ્
એની હાડકાં પર્વતોના સમૂહ જેવા છે, એનું ચરબી જાળ જેવી ઘણી છે; પણ આપણે એનું માથું, પગ કે ચામડી શરીરમાં જેવું જોઈ શકતા નથી.
વપુર્ વિરાજો જગદ્ અઙ્ગ વિદ્ધિ સઙ્કલ્પરૂપસ્ય હિ કલ્પનાત્મ । આકાશશૈલાવનિસાગરાદિ સર્વં ચિદાકાશમ્ અતḫ પ્રશાન્તમ્
આ જગતનું તેજસ્વી રૂપ એ પરમ પુરુષનું અંગ છે, જે કલ્પના દ્વારા ઊભું થયું છે. આકાશ, પર્વતો, ધરતી, સમુદ્ર અને બધું જ ચેતનાના આકાશમાં શાંત રીતે વિહરે છે.
તસ્મિન્ કલ્પે તુ સઙ્કલ્પે તસ્ય યદ્ વપુર્ આસ્થિતમ્ । શૃણુ તત્ર વ્યવસ્થેયં વિચિત્રાચારહારિણી
આ કલ્પનામાં, જે રૂપ ધારણ થાય છે, તેમાં જે વ્યવસ્થા છે અને જેમાં અદ્ભુત વર્તન છે, તે હવે ધ્યાનથી સાંભળ.
પરમં યચ્ ચિદાકાશં તદ્ વિરાડાત્મનો વપુઃ । આદ્યન્તમધ્યરહિતં લઘુ ત્વ્ અસ્ય વપુર્ જગત્
પરમ ચેતનાનું આકાશ એ વિરાટ પુરુષનું સ્વરૂપ છે; તેને આરંભ, અંત કે મધ્ય નથી. જગત તો એ સ્વરૂપનું ખૂબ જ હળવું અને અસ્થીર રૂપ છે.
સઙ્કલ્પરચિતો બ્રહ્મા સ્વાણ્ડં સઙ્કલ્પનાત્મકમ્ । વપુષḫ પરિતો ભાસ્વત્ પશ્યત્ય્ આકાશમ્ એવ તત્
કલ્પનાથી બનેલા બ્રહ્મા પોતાનું બ્રહ્માંડ, જે કલ્પનાનું જ છે, પોતાના સ્વરૂપને ઘેરી રહેલું તેજસ્વી આકાશ જ છે એવું જુએ છે.
બ્રહ્માત્મૈષ સ સઙ્કલ્પસ્ સ્વમ્ અણ્ડમ્ અકરોદ્ દ્વિધા । તૈજસં તૈજસાકારḫ પુષ્ટḫ પુષ્ટં વિહઙ્ગવત્
આ કલ્પના, જે બ્રહ્મા સ્વયં છે, એણે પોતાનું અંડું બે ભાગમાં બનાવ્યું: એક તેજસ્વી, પ્રકાશરૂપ, ભરપૂર અને પોષિત, પંખી જેવું.
અણ્ડસ્યૈકં નભો દૂરં ગતં સમ્બુદ્ધવાન્ અસૌ । દૂરે ઽધસ્ સંસ્થિતં ભાગં વ્યતિરિક્તં ચ નાત્મનઃ
અંડાના એક ભાગને, જે આકાશમાં દૂર છે, એણે જાગૃત રૂપે ઓળખ્યો; બીજો ભાગ, જે નીચે અને દૂર છે, એ પોતેથી અલગ છે.
બ્રહ્માણ્ડભાગ ઊર્ધ્વસ્થો વિરાજશ્ શિર ઉચ્યતે । અધોભાગો ઽસ્ય પાદાખ્યો નિરન્તં મધ્યમ્ અત્ર ખમ્
બ્રહ્માંડનો ઉપરનો ભાગ, જ્યાં વિરાજ વસે છે, તેને માથું કહે છે; નીચેનો ભાગ પગ કહેવાય છે, અને વચ્ચેનું અનંત જગ્યા આકાશ છે.
દૂરં વિયુક્તયોસ્ સન્ધિẖ ખણ્ડયોર્ અતિવિસ્તૃતા । અનન્તા વ્યોમલેખેતિ શ્યામા શૂન્યા ચ દૃશ્યતે
આ બે દૂર અને અલગ પડેલા ભાગોની વચ્ચેનું જોડાણ અત્યંત વિશાળ છે; તે અનંત, અંધારું, ખાલી અને દેખાતું આકાશનું પટ્ટું લાગે છે.
દ્યૌસ્ તાલુ વિપુલં તસ્ય તારા રુધિરબિન્દવઃ । સંવિદ્વાતલવા દેહે સુરાસુરનરાદયઃ
આકાશ એનું વિશાળ તળુ છે; તારાઓ એ લોહીના ટીપાં છે; ચેતનાના સૂક્ષ્મ પવન એના શરીરમાં દેવ, દાનવ, માનવ અને બીજા બધા છે.
દેહે ઽન્તẖ ક્રિમયસ્ તસ્ય ભૂતપ્રેતપિશાચકાઃ । લોકાન્તરાણિ રન્ધ્રાણિ સુષિરાણ્ય્ અસ્ય દેહકે
એના શરીરમાં અંદર જીવાતો છે, જે ભૂત, પ્રેત અને પિશાચ છે; બીજા લોકો એના શરીરના છિદ્રો અને ખાલી જગ્યા છે.