દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશબ્દાનામ્ અર્થવેદનમ્ । ભવિષ્યતિ સ્વયમ્ અસાવ્ આકાશવિશદો ઽપિ સન્
આ જાગૃતિ, પોતે આકાશ જેટલી નિર્મળ હોવા છતાં, સ્થાન, સમય, ક્રિયા, દ્રવ્ય અને ધ્વનિ જેવા શબ્દોના અર્થને આપમેળે જાણી જશે.
ઇત્થં સ્વાનુભવેનૈષ વ્યોમ્ન્ય્ એવ વ્યોમરૂપધૃત્ । આતિવાહિકનામાન્તર્ દેહસ્ સમ્પદ્યતે ચિતઃ
આ રીતે, પોતાના અનુભવથી, આ ચેતના આકાશરૂપ ધારણ કરીને, આકાશમાં 'માનસ દેહ' તરીકે ઓળખાતો સુક્ષ્મ દેહ પામે છે.
એષ એવ ચિરં કાલં તત્ર ભાવનયા તયા । ગૃહ્ણાતિ નિશ્ચયં પૂર્ણમ્ આધિભૌતિકમ્ આત્મનઃ
આ જ ચેતના ત્યાં લાંબા સમય સુધી ધ્યાનમાં રહીને, પોતાના શરીર વિશે પૂરો વિશ્વાસ પામે છે.
વ્યોમ્ના વ્યોમ્ન્ય્ એવ રચિતો નિર્મલેનેતિ વિભ્રમઃ । અસતાસત્ સમાસ્તીર્ણં તાપનદ્યા જલં યથા
આવું માનવું કે તે આકાશમાં, આકાશથી અને શુદ્ધ છે—એ ખોટું છે; જેમ મૃગજળમાં પાણી દેખાય છે, પણ તે વાસ્તવિક અને અવાસ્તવિક બંને પર ફેલાયેલું હોય છે.
સઙ્કલ્પનામ્ ઉપાદત્તે સ્વદેહે ગગનાકૃતિઃ । શિરશ્શબ્દાર્થદાં કાઞ્ચિત્ પાદશબ્દાર્થદાં ક્વચિત્
એ કલ્પનાથી પોતાના શરીરમાં આકાશ જેવું માથું ધારણ કરે છે, જે 'માથું' શબ્દનો અર્થ આપે છે; ક્યાંક પગ પણ ધારણ કરે છે, જે 'પગ' શબ્દનો અર્થ આપે છે.
ઉરḫપાર્શ્વાદિશબ્દાર્થમયીં ક્વચિદ્ અનાબિલામ્ । ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગશબ્દાદ્યર્થમયીમ્ અપિ
ક્યારેક એ છાતી કે બાજુઓ પણ ધારણ કરે છે, જે એ શબ્દોના અર્થથી બનેલી હોય છે; અને ક્યારેક પકડવું, છોડવું, હોવું કે ન હોવું જેવા શબ્દોના અર્થથી બનેલું શરીર પણ ધારણ કરે છે.
નિયતાકારકલનાં દેશકાલાદિયન્ત્રિતામ્ । વિષયોન્મુખતાં યાતામ્ ઇન્દ્રિયવ્રાતવેધિતામ્
રૂપ વિશેની સ્થિર કલ્પના, જે જગ્યા, સમય અને બીજા કારણોથી બંધાયેલી છે, અને વિષયોની તરફ વળેલી છે, તે ઇન્દ્રિયોના સમૂહથી સ્પર્શાય છે.
સો ઽણુḫ પશ્યત્ય્ અથાકારમ્ આત્મનસ્ સ્વાત્મકલ્પિતમ્ । હસ્તપાદાદિકલિતં ચિત્તાદિકલનાન્વિતમ્
પછી એ સૂક્ષ્મ ચેતના પોતે જ કલ્પેલો પોતાનો એક રૂપ જુએ છે, જેમાં હાથ, પગ વગેરે જોડાયેલા છે અને મન વગેરેની કલ્પનાઓ પણ સાથે છે.
એવં સમ્પદ્યતે બ્રહ્મા તથા સમ્પદ્યતે હરિઃ । એવં સમ્પદ્યતે રુદ્ર એવં સમ્પદ્યતે ક્રિમિઃ
આ રીતે બ્રહ્મા પણ થાય છે, એ જ રીતે હરિ થાય છે, એ જ રીતે રુદ્ર થાય છે અને એ જ રીતે એક કીડો પણ થાય છે.
ન ચ કિઞ્ચન સમ્પન્નં યથાસ્થિતમ્ અવસ્થિતમ્ । શૂન્યં શૂન્યે વિલસિતં જ્ઞપ્તૌ જ્ઞપ્તિર્ વિજૃમ્ભિતા
પણ વાસ્તવમાં કશુંય બનતું નથી; બધું જેમ છે તેમ જ રહે છે—શૂન્યમાં શૂન્ય પ્રકાશે છે, જાણવામાં જ જાણવું ફેલાય છે.
પ્રતિચ્છન્દશ્ શરીરાણાં બીજં ત્રૈલોક્યવીરુધામ્ । સર્ગાર્ગડપ્રદો મુક્તેસ્ સંસારાસારવારિદઃ
પ્રતિબિંબ એ સર્વ જીવોના શરીરનું સ્વરૂપ છે, ત્રણેય લોકમાં ઉગતા વનસ્પતિઓનું બીજ છે, સર્જનના ઝેરનો આપનાર છે, અને સંસારના અર્થહીન દરિયાની વાદળ જેવી છે, જે બંધનનું કારણ બને છે.
કારણં સર્વકાર્યાણાં નેતા કાલક્રિયાદિષુ । સ ચાદ્યḫ પુરુષસ્ સ્વૈરમ્ ઇત્ય્ અનુત્થિત ઉત્થિતઃ
તે બધા કાર્યોનું મૂળ કારણ છે, સમય અને ક્રિયા જેવા કાર્યોમાં નેતા છે; અને આ પ્રાચીન પુરુષ પોતાની ઈચ્છાથી ક્યારેક અવ્યક્ત અને ક્યારેક પ્રગટ થાય છે.
નાસ્ય ભૂતમયો દેહો નાસ્યાસ્થીનિ શરીરકે । અવષ્ટબ્ધુમ્ અસૌ મુષ્ટ્યા શક્યતે ન ચ કેનચિત્
તેનું શરીર પંચભૂતોથી બનેલું નથી, તેના શરીરમાં હાડકાં પણ નથી; તેને કોઈ પણ વ્યક્તિ મુઠીથી પકડી શકે તેમ નથી.
તેનાબ્ધિમેઘસઙ્ગ્રામસિંહગર્જોર્જિતાત્મના । અપિ સુપ્તનરેણેવ નૂનં મૌનવતા સ્થિતમ્
એટલે કે, ભલે તેની અંદર દરિયો અને વાદળ વચ્ચેના યુદ્ધમાં સિંહની ગર્જના જેવી તાકાત છે, છતાં તે ચોક્કસપણે સુતા માણસની જેમ મૌન અને શાંતિમાં સ્થિર રહે છે.
જાગ્રતસ્ સ્વપ્નસન્દૃષ્ટયોધારભટવેદનમ્ । યથા સ્મૃતિગતં નાસન્ ન સત્ તદ્વદ્ અસૌ સ્થિતઃ
જેમ જાગૃત અવસ્થામાં સ્વપ્નમાં થયેલા ઘા કે દુઃખની યાદ સાચી નથી હોતી, એ રીતે એ અવસ્થા પણ ન તો સાચી છે, ન તો અસ્તિત્વહીન છે — એ બસ એવી જ રીતે સ્થિર છે.
બહુયોજનલક્ષૌઘપ્રમાણો ઽપિ બૃહદ્વપુઃ । પરમાણ્વન્તરે માતિ લોમાન્તસ્સ્થજગત્ત્રયઃ
ભલે એનું શરીર અનેક યોજન અને લાખો યોજન જેટલું વિશાળ હોય, છતાં એક અણુની અંદર પણ એ એક વાળની ટોચમાં ત્રણેય લોકને જોઈ શકે છે.
કુલશૈલગુણૌઘાત્મા બૃહદ્વૃન્દાત્મકો ઽપિ સન્ । તુલાયાં ધાનકામાત્રમ્ અપિ નાપૂરયત્ય્ અજઃ
જે જન્મથી રહિત છે, જે પર્વતો, કુળો અને ગુણોના સમૂહનો સાર છે, અને જે મોટાં સમૂહોમાં પણ વ્યાપક છે, એ તોલમાં એક ધાનના દાણાની પણ ભરપાઈ કરતો નથી.
જગત્કોટિશતાભોગવિસ્તીર્ણો ઽપ્ય્ અણુમાત્રકમ્ । વસ્તુતો વ્યાપ્તવાન્ એષ ન દેશં સ્વપ્નશૈલવત્
ભલે એ લાખો જગતના આનંદમાં વ્યાપક હોય, છતાં હકીકતમાં એ માત્ર અણુ જેટલી જગ્યા જ ઘેરે છે, કોઈ વિશાળ પ્રદેશ નહીં — જેમ સ્વપ્નમાં પર્વત દેખાય છે તેમ.
સ્વયમ્ભૂર્ એષ કથિતો વિરાડ્ એષ સ ઉચ્યતે । બ્રહ્માણ્ડાત્મા જગદ્દેહો વસ્તુતસ્ તુ નભોમયઃ
આ સ્વયંભૂ કહેવાય છે, તેને વિરાટ પણ કહે છે; એ બ્રહ્માંડનો આત્મા છે, જગતનું શરીર છે, પણ સાચે તો એ આકાશસ્વરૂપ છે.
સનાતન ઇતિ પ્રોક્તો રુદ્ર ઇત્ય્ અપિ સઞ્જ્ઞિતઃ । ઇન્દ્રોપેન્દ્રમરુન્મેઘશૈલજાલાદિદેહકઃ
એને શાશ્વત કહેવાય છે, અને રુદ્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે; એ ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર, પવન, વાદળ, પર્વતો અને અન્ય અનેક રૂપો ધારણ કરે છે.
તેજોઽણુમાત્રપ્રથિતં ચેતિત્વા પ્રથમં વપુઃ । ક્રમેણ સ્ફારસંવિત્તિર્ મહાન્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતઃ
પ્રથમ શરીર પ્રકાશના કણરૂપે પ્રગટે છે, જેને ચેતના કહેવાય છે; પછી ધીમે ધીમે વિશાળ જ્ઞાનરૂપે 'હું છું' એવી મહાન અવસ્થામાં સ્થિર થાય છે.
સ્પન્દસંવેદનાત્ તેન સ્પન્દ ઇત્ય્ અનુભૂયતે । યસ્ સ એવાનિલાભિખ્યો વાતસ્કન્ધાત્મના સ્થિતઃ
સ્પંદનના અનુભવથી એ સ્પંદનરૂપે અનુભવાય છે; એ જ પવન તરીકે ઓળખાય છે, અને વાયુઓના સમૂહના સ્વરૂપે સ્થિત છે.
પ્રાણાપાનપરિસ્પન્દો વેદનાદ્ અનુભૂયતે । તેન યસ્ સો ઽયમ્ આકાશે વાતસ્કન્ધ ઉદાહૃતઃ
શ્વાસ અને નિશ્વાસની હલચલ અનુભવમાં આવે છે, એ જ રીતે આકાશમાં વાયુના સમૂહને કહેવાય છે.
ચિત્ત્વાદ્ યે કલ્પિતાસ્ તેન બાલેનેવ પિશાચકાઃ । તેજẖકણા અસન્તો ઽપિ ત એતે ધિષ્ણ્યતાં ગતાઃ
મનથી કલ્પાયેલા એ તત્વો, જેમ બાળક કલ્પે છે એવા ભૂતપ્રેત જેવાં, એ તો માત્ર પ્રકાશના કણ છે, સાચા નથી, છતાં પણ તેઓને કોઈક હદે વાસ્તવિકતા મળી ગઈ છે.
પ્રાણાપાનપરાવર્તદોલા તદુદરોદિતા । વાતસ્કન્ધાભિધાં ધત્તે જગત્ તદ્ધૃદયં બૃહત્
પેટમાંથી ઉદ્ભવતી શ્વાસ-નિશ્વાસની આંચળિયું હલનચલન, એ વાયુના સમૂહ તરીકે ઓળખાય છે; આ જ જગતનું વિશાળ હૃદય છે.
પ્રતિચ્છન્દશ્ શરીરાણાં પ્રથમં બીજમ્ એષ સઃ । જગદ્ગતાનાં સર્વેષામ્ આકલ્પવ્યવહારિણામ્
આ જ સર્વ શરીરોનું પ્રથમ બીજ છે, જે જગતમાં પ્રવેશેલા અને વ્યવહાર કરતા સૌ માટે પ્રતિબિંબરૂપ છે.
પ્રતિચ્છન્દાદ્ યદૈતસ્માદ્ ઉત્થિતા જગદાત્મનઃ । દેહાસ્ તદા યથા બાહ્યમ્ અન્તર્ એષાં તથા સ્થિતમ્
જ્યારે જગતના આત્માની પ્રતિબિંબમાંથી શરીરો ઊભા થાય છે, ત્યારે એમના માટે બહાર જે છે, એ જ અંદર પણ હોય છે.
ચિતિસ્ તસ્યાદ્યબીજસ્ય પૂર્વમ્ એવ યથોદિતા । તથૈવાદ્યાપિ જીવે ઽન્તસ્ તથોદેતિ તદીહિતા
જેમ પહેલા કહ્યું તેમ, ચેતના એ જ તેનું મૂળ બીજ છે; આજેય જીવમાં એ જ રીતે અંદરથી એની ક્રિયા ઊભી થાય છે.
શ્લેષ્મપિત્તાનિલાસ્ તસ્ય ચન્દ્રાર્કપવનાસ્ ત્રયઃ । ગ્રહા ઋક્ષગણાસ્ તસ્ય પ્રાણે ષ્ઠીવનશીકરાઃ
એના કફ, પિત્ત અને વાયુ ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવન છે; એના ગ્રહો અને તારાઓ શ્વાસમાં રહેલા થૂંક અને ભેજ છે.
તસ્યાસ્થીન્ય્ અદ્રિજાલાનિ મેદસો જાલિકા ઘનાઃ । શિરḫ પાદૌ ત્વચં દેહાત્ પશ્યામસ્ તસ્ય નો વયમ્
એની હાડકાં પર્વતોના સમૂહ જેવા છે, એનું ચરબી જાળ જેવી ઘણી છે; પણ આપણે એનું માથું, પગ કે ચામડી શરીરમાં જેવું જોઈ શકતા નથી.