અમાને ઽકલિતે સોમ્યે ઽકાલે ઽપરિણતે ચિરમ્ । શાન્તે તસ્મિન્ પરે વ્યોમન્ય્ આદ્યે હ્ય્ અનુભવાત્મનિ
જેમાં કોઈ માપ નથી, કોઈ વિભાજન નથી, જે સૌમ્ય છે, સમયથી પર છે, કદી બદલાતું નથી અને હંમેશા શાંત રહે છે—એ પરમ આકાશ, એ અનુભવનું મૂળ સ્વરૂપ છે.
અસઙ્કલ્પો મહાશાન્તો દિક્કાલૈર્ અમિતાકૃતિઃ । અન્તર્ મહાંશ્ ચિદાકાશો વેત્તીવ પરમાણુતામ્
ત્યાં, જ્યાં કોઈ કલ્પના નથી, મહા શાંતિ છે, દિશા કે સમયથી બંધાયેલું નથી, એ અંતરના વિશાળ ચેતનાના આકાશમાં તો સૌથી સૂક્ષ્મ પરમાણુનું પણ જાણવું શક્ય લાગે છે.
અસત્યામ્ એવ તામ્ અન્તર્ ભાવયન્ સ્વપ્નવત્ સ્વતઃ । તતસ્ સ બ્રહ્મશબ્દાર્થાં વેત્તિ ચિદ્રૂપતાં તતામ્
જેમ સ્વપ્નને અસ્તિત્વ નથી એવું જાણીને, મનમાં એ અસત્યને ધ્યાનમાં લે છે, ત્યારે તે 'બ્રહ્મ' શબ્દનો અર્થ—અર્થાત્ ચૈતન્યનું સ્વરૂપ—જાણે છે.
વિદ્ભાવો ઽનુભવત્ય્ અન્તશ્ ચિત્ત્વાચ્ ચિદણુતાં નિજામ્ । તામ્ એવ પશ્યતીવાથ તતો દ્રષ્ટેવ તિષ્ઠતિ
જાણનાર પોતાનાં ચેતનાથી અંદર પોતાની જ સૂક્ષ્મ ચેતનાને અનુભવે છે; પછી એ જ ચેતનાને જોતો હોય તેમ દેખાય છે અને પછી દ્રષ્ટા બનીને રહે છે.
યથા સ્વપ્ને મૃતિં પશ્યત્ય્ એક એવાત્મનાત્મનઃ । મૃત એવ મૃતેર્ દ્રષ્ટા તથા ચિદણુર્ આત્મનિ
જેમ સ્વપ્નમાં માણસ પોતાનું મૃત્યુ જુએ છે—એ જ મરે છે અને એ જ મૃત્યુનો દ્રષ્ટા છે—એ જ રીતે આત્મામાં સૂક્ષ્મ ચેતના પણ છે.
તતશ્ ચિદ્ભાવ એષો ઽન્તર્ એક એવ દ્વિતામ્ ઇવ । પશ્યન્ ખરૂપ એવાસ્તે દ્રષ્ટૃદૃશ્યમ્ ઇવ સ્થિતઃ
એથી અંદરની ચેતનાની સ્થિતિ એક જ છે, છતાં બે જેવી લાગે છે; જોતી વખતે એ આકાશ જેવી શુદ્ધ રહે છે અને દ્રષ્ટા-દૃશ્યની જેમ સ્થિર રહે છે.
ચિદ્ભાવશ્ શૂન્ય એવાતિનિરાકારો ઽપ્ય્ અણું તનુમ્ । પશ્યન્ દૃશ્યમ્ ઇવોદેતિ દ્રષ્ટેવ ચ તદા દ્વિતા
જ્ઞાન સ્વરૂપ, સાચે તો શૂન્ય અને સ્વરૂપરહિત છે, છતાં એ સૂક્ષ્મ શરીર ધારણ કરે છે એવું લાગે છે. જેવું જોવામાં આવે છે, એમ જાણે જુએ છે અને જોનાર અને જોવાયું એમ બે ભાગમાં દેખાય છે.
પ્રકાશમ્ અણુમ્ આત્માનં પશ્યંસ્ તદનુભાવતઃ । ઉચ્છૂનતાં ચેતયતે બીજમ્ અઙ્કુરતામ્ ઇવ
પોતાને પ્રકાશરૂપ અને સૂક્ષ્મ જાણીને, એ અનુભવના બળે, પોતાનું વિસ્તરણ અનુભવશે—જેમ બીજમાંથી અંકુર ફૂટે છે એમ.
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યદ્રષ્ટૃદર્શનદૃગ્દૃશઃ । અર્થાન્તરસ્વભાવેન તિષ્ઠન્ત્ય્ અનુદિતાભિધાઃ
સ્થળ, સમય, ક્રિયા, પદાર્થ, જોનાર, જોવું અને જોવાયું—આ બધું પોતપોતાની અલગ સ્વભાવ સાથે, અજ્ઞાત નામરૂપે રહે છે.
ચિદણુર્ યત્ર ભાતો ઽસૌ દેશો મિતિમ્ ઉપાગતઃ । યદા ભાતસ્ તદા કાલો યદ્ ભાનં સા ક્રિયા સ્મૃતા
જ્યાં જ્યાં એ સૂક્ષ્મ ચેતના પ્રકાશે છે, એ જગ્યા 'સ્થળ' કહેવાય છે; જ્યારે એ પ્રકાશે છે, એ 'સમય' કહેવાય છે; અને એનો પ્રકાશ જ 'ક્રિયા' કહેવાય છે.
ઉપલબ્ધં વિદુર્ દ્રવ્યં દ્રષ્ટૃતાત્રોપલબ્ધૃતા । આલોકનં દર્શનતા દૃગ્ આલોકનકારણમ્
જે વસ્તુ જોઈ શકાય છે, તે જોનાર દ્વારા જ જાણી શકાય છે; જોવું એ જ જોવાની ક્રિયા છે અને આંખ એ જોવાનો સાધન છે.
એવમ્ ઉચ્છૂનતા ભાતિ મિતાનન્તાથ વા ક્રમાત્ । અસત્યૈવ નભસ્ય્ એવ નભોરૂપૈવ નિષ્પ્રમા
આ રીતે વધઘટ દેખાય છે, ક્યારેક મર્યાદિત, ક્યારેક અનંત, પણ હકીકતમાં એ ખોટું જ છે, આકાશમાં દેખાતી આકાર જેવી, જેમાં કોઈ વાસ્તવિકતા નથી.
ચિદણોર્ ભાસનં ભાતં તત્પ્રદેશેન દેહગમ્ । યેન પશ્યતિ તચ્ ચક્ષુસ્ તચ્ છ્રોત્રં યેન ચ શ્રુતિઃ
ચેતનાનો પ્રકાશ શરીરમાં તેના હાજર રહેવાથી દેખાય છે; જેનાથી આપણે જોઈએ છીએ એ આંખ છે, અને જેનાથી આપણે સાંભળીએ છીએ એ કાન છે.
યેન જિઘ્રતિ તદ્ ઘ્રાણં યેન સ્પૃશતિ ચર્મ તત્ । રસ્યતે યેન સા જિહ્વા સઙ્ગ્રહો ઽક્ષદૃશામ્ ઇતિ
જેનાથી આપણે સુઘી શકીએ એ નાક છે, સ્પર્શી શકીએ એ ચામડી છે, અને સ્વાદ લઈ શકીએ એ જીભ છે; આ બધું ઇન્દ્રિયોના સમૂહરૂપ છે.
ચિદણુપ્રતિભાસે ઽન્તḫ પ્રથમં નામવર્જિતમ્ । તન્માત્રવૃન્દમ્ એતેષામ્ એતદાકાશરૂપિ તત્
અંતરમાં જ્યારે ચેતનાનો અણુપ્રમાણે પ્રથમ પ્રકાશ થાય છે, ત્યારે તેને કોઈ નામ હોતું નથી; એ જ ઇન્દ્રિયોના માટે સૂક્ષ્મ તત્વોનું સમૂહ છે અને એનું સ્વરૂપ આકાશ જેવું છે.
ચિદણુપ્રતિભાકાશપિણ્ડ એકઘનસ્થિતિઃ । અનુસન્ધાનવિવશશ્ ચેતતીન્દ્રિયપઞ્ચકમ્
ચેતનાનો અણુપ્રમાણે પ્રકાશ જે આકાશરૂપ ગોળા જેવો દેખાય છે, એ એકરૂપ અને અખંડિત રહે છે; એ જ ઇન્દ્રિયોના પાંચ સમૂહ છે, જે શોધવાની તાકાતથી ચલાય છે.
એવં ચિદનુસન્ધાનં દૃશ્યપોષમ્ ઉપૈત્ય્ અલમ્ । તદ્ એવ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે
આ રીતે ચેતનાની શોધ જ્ઞાનક્ષેત્રને પૂરતું પોષણ આપે છે; એ જ જ્ઞાન કહેવાય છે અને તેને બુદ્ધિ પણ કહેવામાં આવે છે.
તતો મનસ્તયા રૂઢમ્ અહઙ્કારપદં ગતમ્ । દેશકાલપરિચ્છેદ ઇત્ય્ અઙ્ગીકૃત આત્મના
પછી બુદ્ધિ દ્વારા સ્થિર થયેલી એ ચેતના અહંકારની અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે અને જગ્યા અને સમયની મર્યાદાને પોતાનું સ્વરૂપ માની લે છે.
ચિદણોર્ અસ્ય ભાવસ્ય પ્રત્યગ્રં યત્ર વેદનમ્ । સ તત્રોત્તરકાલેન પૂર્વાભિખ્યાં કરિષ્યતિ
જ્યાં પણ આ ચૈતન્ય સ્વરૂપની તાત્કાલિક જાગૃતિ થાય છે, ત્યાં પછી એ જાગૃતિને પહેલાનું નામ આપશે.
અન્યસ્મિન્ન્ એકદેશે ઽસાવ્ ઊર્ધ્વાભિખ્યાં કરિષ્યતિ । એવં દિગભિધાનાદિ કલ્પયિષ્યતિ સ ક્રમાત્
બીજા કોઈ સ્થાને એ પછીનું નામ આપશે; આ રીતે, ક્રમશઃ દિશા વગેરેના નામ ઊભા કરશે.
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશબ્દાનામ્ અર્થવેદનમ્ । ભવિષ્યતિ સ્વયમ્ અસાવ્ આકાશવિશદો ઽપિ સન્
આ જાગૃતિ, પોતે આકાશ જેટલી નિર્મળ હોવા છતાં, સ્થાન, સમય, ક્રિયા, દ્રવ્ય અને ધ્વનિ જેવા શબ્દોના અર્થને આપમેળે જાણી જશે.
ઇત્થં સ્વાનુભવેનૈષ વ્યોમ્ન્ય્ એવ વ્યોમરૂપધૃત્ । આતિવાહિકનામાન્તર્ દેહસ્ સમ્પદ્યતે ચિતઃ
આ રીતે, પોતાના અનુભવથી, આ ચેતના આકાશરૂપ ધારણ કરીને, આકાશમાં 'માનસ દેહ' તરીકે ઓળખાતો સુક્ષ્મ દેહ પામે છે.
એષ એવ ચિરં કાલં તત્ર ભાવનયા તયા । ગૃહ્ણાતિ નિશ્ચયં પૂર્ણમ્ આધિભૌતિકમ્ આત્મનઃ
આ જ ચેતના ત્યાં લાંબા સમય સુધી ધ્યાનમાં રહીને, પોતાના શરીર વિશે પૂરો વિશ્વાસ પામે છે.
વ્યોમ્ના વ્યોમ્ન્ય્ એવ રચિતો નિર્મલેનેતિ વિભ્રમઃ । અસતાસત્ સમાસ્તીર્ણં તાપનદ્યા જલં યથા
આવું માનવું કે તે આકાશમાં, આકાશથી અને શુદ્ધ છે—એ ખોટું છે; જેમ મૃગજળમાં પાણી દેખાય છે, પણ તે વાસ્તવિક અને અવાસ્તવિક બંને પર ફેલાયેલું હોય છે.
સઙ્કલ્પનામ્ ઉપાદત્તે સ્વદેહે ગગનાકૃતિઃ । શિરશ્શબ્દાર્થદાં કાઞ્ચિત્ પાદશબ્દાર્થદાં ક્વચિત્
એ કલ્પનાથી પોતાના શરીરમાં આકાશ જેવું માથું ધારણ કરે છે, જે 'માથું' શબ્દનો અર્થ આપે છે; ક્યાંક પગ પણ ધારણ કરે છે, જે 'પગ' શબ્દનો અર્થ આપે છે.
ઉરḫપાર્શ્વાદિશબ્દાર્થમયીં ક્વચિદ્ અનાબિલામ્ । ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગશબ્દાદ્યર્થમયીમ્ અપિ
ક્યારેક એ છાતી કે બાજુઓ પણ ધારણ કરે છે, જે એ શબ્દોના અર્થથી બનેલી હોય છે; અને ક્યારેક પકડવું, છોડવું, હોવું કે ન હોવું જેવા શબ્દોના અર્થથી બનેલું શરીર પણ ધારણ કરે છે.
નિયતાકારકલનાં દેશકાલાદિયન્ત્રિતામ્ । વિષયોન્મુખતાં યાતામ્ ઇન્દ્રિયવ્રાતવેધિતામ્
રૂપ વિશેની સ્થિર કલ્પના, જે જગ્યા, સમય અને બીજા કારણોથી બંધાયેલી છે, અને વિષયોની તરફ વળેલી છે, તે ઇન્દ્રિયોના સમૂહથી સ્પર્શાય છે.
સો ઽણુḫ પશ્યત્ય્ અથાકારમ્ આત્મનસ્ સ્વાત્મકલ્પિતમ્ । હસ્તપાદાદિકલિતં ચિત્તાદિકલનાન્વિતમ્
પછી એ સૂક્ષ્મ ચેતના પોતે જ કલ્પેલો પોતાનો એક રૂપ જુએ છે, જેમાં હાથ, પગ વગેરે જોડાયેલા છે અને મન વગેરેની કલ્પનાઓ પણ સાથે છે.
એવં સમ્પદ્યતે બ્રહ્મા તથા સમ્પદ્યતે હરિઃ । એવં સમ્પદ્યતે રુદ્ર એવં સમ્પદ્યતે ક્રિમિઃ
આ રીતે બ્રહ્મા પણ થાય છે, એ જ રીતે હરિ થાય છે, એ જ રીતે રુદ્ર થાય છે અને એ જ રીતે એક કીડો પણ થાય છે.
ન ચ કિઞ્ચન સમ્પન્નં યથાસ્થિતમ્ અવસ્થિતમ્ । શૂન્યં શૂન્યે વિલસિતં જ્ઞપ્તૌ જ્ઞપ્તિર્ વિજૃમ્ભિતા
પણ વાસ્તવમાં કશુંય બનતું નથી; બધું જેમ છે તેમ જ રહે છે—શૂન્યમાં શૂન્ય પ્રકાશે છે, જાણવામાં જ જાણવું ફેલાય છે.