યાવત્ સઙ્કલ્પનં તસ્ય વિરસીભવતિ ક્ષણાત્ । યથૈવાશુ તથૈવોર્વ્યાસ્ સાદ્રિદ્વીપપયોનિધેઃ
જ્યારે તેની કલ્પના એક પળમાં જ ઓછી પડી ગઈ, ત્યારે પૃથ્વી સાથે તેના પહાડો, દ્વીપો અને મહાસાગરો જેમ તરત અદૃશ્ય થઈ જાય છે, એમ બધું જ તરત વિલીન થઈ ગયું.
તૃણગુલ્મલતાશાલિસમુદ્ભવનશક્તતા । સમસ્તૈવાસ્તમ્ આગન્તુમ્ આરબ્ધા સા શનૈશ્ શનૈઃ
ઘાસ, ઝાડઝાંખર, વેલીઓ અને ધાન ઉગાડવાની શક્તિ ધીમે ધીમે સંપૂર્ણ રીતે ઓછી થવા લાગી.
કિલ તસ્ય વિરાડાત્મરૂપસ્યાઙ્ગૈકદેશતામ્ । સા બિભર્તિ મહી તેન તદસંવેદનોદયાત્
આ પૃથ્વી તો એ વિશાળ આત્મારૂપના માત્ર એક અંગના ભાગરૂપ છે, અને તેની જાગૃતિ બંધ થતાં પૃથ્વી પણ નિષ્ક્રિય બની ગઈ.
વિચેતના સા વિરસા બભૂવ પરિજર્જરા । માર્ગશીર્ષાન્તવલ્લીવ જરાવિધુરતાં ગતા
પૃથ્વી જડ, નિરસ અને સંપૂર્ણ રીતે થાકેલી બની ગઈ, જાણે માર્ગશીર્ષ મહિનાના અંતે વેલી વૃદ્ધાવસ્થાથી સુકાઈ ગઈ હોય.
યથાસ્માકમ્ અસંવિત્તેર્ અઙ્ગાલી વિરસા ભવેત્ । તથા વિરિઞ્ચાસંવિત્તેર્ ધરા વૈધુર્યમ્ આગતા
જેમ આપણને કોઈ અંગનું ભાન ન રહે ત્યારે એ અંગ બેભાન થઈ જાય છે, એ જ રીતે બ્રહ્માજીના અવિગત ભાનને કારણે પૃથ્વી પણ નિર્જીવ અને નિરસ બની ગઈ છે.
સમ્પન્નસંહતાનેકમહોત્પાતભરાવૃતા । દુષ્કૃતાઙ્ગારનિર્દગ્ધનરકોન્મુક્તમાનવા
આ પૃથ્વી અનેક દુર્ઘટનાઓ અને આપત્તિઓથી ભરેલી છે, અને તેમાં એવા લોકો ભેગા થયા છે કે જે નરકમાંથી છૂટીને આવ્યા છે અને જેમના શરીર દુષ્કર્મોના અગ્નિથી દાઝી ગયા છે.
દુર્ભિક્ષાકાણ્ડદૌસ્સ્થિત્યદૈન્યદારિદ્ર્યદુર્ભગા । દુશ્શીલાશેષવનિતાનિર્મર્યાદનરાવૃતા
આ પૃથ્વી દુર્ભિક્ષ, અસ્થિરતા, દુઃખ, ગરીબી અને દુર્ભાગ્યથી પીડાયેલી છે, અને તેમાં સારા આચરણથી રહિત પુરુષો અને સંયમ વિના રહેનારી સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલી છે.
પાંસુપ્રતર્દનીહારધૂલિધૂસરસૂર્યભાક્ । દ્વન્દ્વિમૂર્ખમહાદુẖખવ્યસનિવ્યાધિતાકુલા
આ પૃથ્વી ધૂળ, કુંધળી અને ધુમ્મસથી ઢંકાઈ ગઈ છે, એના પર સૂર્યપ્રકાશ ફિક્કો પડી ગયો છે, અને એમાં દુઃખ, વ્યથા, રોગ અને સતત ઝઘડા કરનારા મૂર્ખ લોકો ભરેલા છે.
અગ્નિદાહજલાપૂરયુદ્ધપ્રોચ્છિન્નમણ્ડલા । અવૃષ્ટ્યવગ્રહોન્નષ્ટકષ્ટચેષ્ટિતપામરા
આ પ્રદેશો અગ્નિ, પૂર અને યુદ્ધથી બરબાદ થઈ ગયા છે; ત્યાંના લોકો દુષ્કાળ, ગ્રહોના દુષ્પ્રભાવ અને પોતાના દુષ્કર્મોના દુઃખથી પીડાઈ રહ્યા છે.
અશઙ્કિતમહોત્પાતપતત્પર્વતપત્તના । શિશુશ્રોત્રિયપુણ્યાર્યગુણિનાશરુદજ્જના
અચાનક આવેલા ભયાનક આપત્તિઓમાં પર્વતો અને શહેરો ધરાશાયી થઈ જાય છે; બાળકો, બ્રાહ્મણો, સારા અને સજ્જન લોકો નાશ પામે છે, અને આખું દેશ શોકથી ભરાઈ જાય છે.
અશઙ્કિતસ્થલીમધ્યસઞ્જાતાગાધકૂપકા । વર્ણસઙ્કરનારીણામ્ આસક્તજનભૂમિપા
ખુલ્લા મેદાનમાં અચાનક ઊંડા કૂવા ઊભા થઈ જાય છે; અને દેશ પર એવી પ્રજાઓ શાસન કરે છે, જે મિશ્ર જાતિની સ્ત્રીઓમાં આસક્ત છે.
અટ્ટશીલાખિલજના શવશીલચતુષ્પથા । કેશૈકશીલવનિતા પાનશીલજનેશ્વરા
બધા લોકો જુગારની લતમાં ફસાયેલા છે; ચોરાસ્થળે મૃતદેહો પડેલા છે; સ્ત્રીઓ પોતાના વાળમાં જ મગ્ન છે અને શાસકો પીણામાં તલ્લીન છે.
દુẖખશીલસમાચારા દ્વન્દ્વશીલાખિલપ્રજા । અધર્મશીલવનિતા કુશાસ્ત્રશતશીલિની
બધા જીવો દુઃખ અને દ્વંદ્વથી ભરેલા કામોમાં જ જોડાયેલા છે; સ્ત્રીઓ અધર્મ તરફ ઝુકી જાય છે અને ઘણા લોકો ખોટા માર્ગો અપનાવે છે.
દુર્જનાખિલવિત્તાઢ્યા વિપદ્વિહતસજ્જના । અનાર્યવસુધાપાલા તદનાદૃતપણ્ડિતા
દુષ્ટ લોકો પાસે બધું ધન છે, જ્યારે સારા લોકો દુર્ભાગ્યથી પીડાય છે; નીચ જાતિના શાસકો દેશ ચલાવે છે અને વિદ્વાનોની વાતને અવગણે છે.
લોભમોહભયદ્વેષરાગરોગરજોરતા । અગમ્યગામિપુરુષા રુષાભિહતસદ્દ્વિજા
લોકો લાલચ, મોહ, ભય, દ્વેષ, કામ, રોગ અને અશુદ્ધિમાં ડૂબેલા છે; પુરુષો અયોગ્ય જગ્યાએ જાય છે અને સારા બ્રાહ્મણો ક્રોધથી પીડાય છે.
અનારતઘનાક્રન્દપરાપર્યન્તપામરા । દસ્યૂત્સન્નપુરગ્રામદેવદ્વિજસમાશ્રયા
સામાન્ય લોકો સતત એક છેડે થી બીજાં છેડે સુધી રડતા રહે છે; શહેરો, ગામો, મંદિરો અને બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં લૂંટારૂઓનો ઉપદ્રવ છે.
આપાતમધુરારમ્ભદુẖખદોદર્કભઙ્ગુરા । આલસ્યોલ્લાસવિલસત્કાર્યવૈધુર્યધર્મિણી
શરૂઆતમાં બધું મીઠું લાગે છે, પણ અંતે દુઃખ અને અસ્થિરતા જ મળે છે; આળસ અને બેફામ આનંદથી દરેક કામ બગડે છે અને ધર્મનો નાશ થાય છે.
સર્વાપદુપતાપાર્તા ક્રમેણોત્સન્નદિગ્ગણા । ભસ્મશેષપુરગ્રામા નિર્જનાખિલમણ્ડલા
દરેક દિશામાં આપત્તિઓ ફેલાયેલી છે; ધીરે ધીરે બધા પ્રદેશો નાશ પામે છે, શહેરો અને ગામોમાં ફક્ત રાખ જ બાકી રહે છે અને આખું પ્રદેશ સુનસાન થઈ જાય છે.
રોરૂયમાણભસ્માભ્રકુણ્ડલોડ્ડામરામ્બરા । દુર્ભગાડમ્બરારમ્ભરોદનોરુરવોદરી
રાખ અને ધૂળથી ઢંકાયેલા, ફાટેલા કપડાં પહેરેલા લોકોના રડવાના અવાજોથી ધરતી ગૂંજી ઉઠે છે; દુર્ભાગ્ય અને દેખાડાની શરૂઆતથી માત્ર રડવું અને શોક જ મળે છે.
મુષ્ટિપ્રમાણજનતા જનતાપાનુષઙ્ગિણી । નીરસાશેષદેશાન્તા સર્વર્તુગુણવર્જિતા
લોકોની સંખ્યા એટલી ઓછી રહી ગઈ છે કે ગણતરીમાં આવે એટલી જ છે; દુઃખ દરેકને ચોંટેલું છે; બધા પ્રદેશો જીવંતપણા વિહોણા થઈ ગયા છે અને દરેક ઋતુમાં કોઈ સારા ગુણ બાકી નથી.
ઇત્ય્ અસ્ય પાર્થિવે ધાતૌ બ્રહ્મણો ગતવેદને । પૃથિવી પૃથુવૈધુર્યા સમ્પન્નાસન્નનાશતઃ
આ રીતે, જ્યારે પૃથ્વી તત્વે બ્રહ્મનું જ્ઞાન ગુમાવ્યું, ત્યારે પૃથ્વી તેની અનેકવિધતા સાથે વિનાશની કગાર પર આવી પહોંચી.
અથ તત્સંવિદુન્મુક્તો જલધાતુẖ ક્ષયોન્મુખઃ । યદા વિક્ષુભિતાત્માસીત્ તદા નિયતિલઙ્ઘિનઃ
પછી, જ્યારે એ ચેતના પાછી ખેંચાઈ, ત્યારે જળ તત્વ પણ વિનાશ તરફ વળ્યું; અને જ્યારે તેનું સ્વરૂપ ઉથલપાથલ થયું, ત્યારે તે પોતાની હદો ઓળંગવા લાગ્યું.
સમુત્સાર્યાર્યમર્યાદામ્ અર્ણવા વિવૃતાર્ણસઃ । પ્રવૃત્તા વિકૃતિં ગન્તુમ્ ઉન્મત્તા ઇવ રાવિણઃ
પછી દરિયાઓએ સર્વ સદાચારની સીમાઓ છોડીને, ખુલ્લા મોઢા સાથે, ઉન્મત્ત હાથીઓ જેવી ઉગ્રતા સાથે બદલાવ તરફ દોડ શરૂ કરી.
વીચિવિક્ષોભવિન્યાસૈર્ વેલાવિપિનલાવકાઃ । કલ્લોલવલનાવર્તવિવર્તોદ્વર્તિતાદ્રયઃ
તેઓની લહેરોની ઉથલપાથલથી કાંઠા પર વનવિસ્તાર ફેલાઈ ગયા; અને મોજાંની ગતિથી પર્વતો ઉલટાઈ પડ્યા.
શીકરૌઘમહારમ્ભઘનસંવલિતાચલાઃ । ચલાચલવલદ્વીરમકરાઘૂર્ણિતાન્તરાઃ
પાણીના છાંટાંના મોટાં વાદળો પહાડોને ઘેરી રહ્યા હતા; હલનચલન કરતી અને સ્થિર વસ્તુઓ વચ્ચેનું જગ્યા મહાન દરિયાઈ જીવોનાં ઘુમતાં ફરતાં કારણે ધમાલ થઈ રહી હતી.
ઉલ્લલન્મકરાક્રાન્તદ્રુમકાનનિતોદરાઃ । દરીવિદારણભ્રષ્ટસિંહાહતજલેચરાઃ
કૂદતાં મકરોએ દરિયાની પેટને ઉથલાવી દીધી હતી, જેમાં વૃક્ષો અને જંગલો ઉખડીને ભળી ગયા હતા; ગુફાઓ ફાટી પડતાં સિંહો પાણીમાં પડી જતા, અને પાણીના જીવજંતુઓ અચાનક ભટકતા હતા.
ઉત્ફાલમકરચ્છિન્નનભશ્ચરબૃહદ્ઘનાઃ । પરસ્પરોર્મિસઙ્ઘટ્ટડાક્કારકટુટાઙ્કૃતાઃ
ઉછળતા મકરાઓએ ફાડેલા અને આકાશમાં ઉડતા મોટા વાદળો, એકબીજાની લહેરોની અથડામણથી ધડાકા સાથે ગૂંજી ઉઠ્યા હતા.
તરત્તરઙ્ગમાતઙ્ગફૂત્કારાધૌતભાસ્કરાઃ । અન્યોઽન્યવેલ્લનવ્યગ્રપ્રવિદીર્ણાદ્રિભિત્તયઃ
તરંગરૂપ હાથીઓના ઘેરા ધ્વનિથી સૂર્ય પણ ધોઈને ચમકી ઉઠ્યો હતો; એકબીજામાં અથડાતા તાજા પાણીથી પહાડોની દીવાલો ફરીથી તૂટી પડી હતી.
તટપર્વતલુણ્ઠાકતરઙ્ગકરમણ્ડલાઃ । ગર્જદ્ગિરિદરીગેહવિશદુન્મત્તવારયઃ
તળાવના કિનારા અને પહાડો પર લોટતા તરંગો, અને પહાડોની ગુફાઓમાં સ્પષ્ટ રીતે ઉછળતી, પાગલપણે ગર્જન કરતી નદીઓનું પાણી.
ભૂપાḫ પરપુરાક્રાન્તૌ લગ્ના ઇવ હતારયઃ । તારારવરણદ્રીઢાવિદ્રાવિતનભશ્ચરાઃ
જેમ રાજાઓ યુદ્ધમાં પડ્યા હોય અને વિજય મેળવેલી અન્ય નગરીઓ સાથે ચોંટેલા હોય, તેમ દુશ્મનો માર્યા ગયા હોય; અને વાદળો પવનની તીવ્રતા વડે વિખેરાઈને દૂર દોડી ગયા હોય.