આકાશત્વાદ્ યદાદ્યાયં પરાકાશો ભવામ્ય્ અહમ્ । તદા મહાપ્રલયતા વાસનાયાશ્ ચ સઙ્ક્ષયઃ
જ્યારે હું મારા આકાશરૂપ સ્વભાવને કારણે પરમ આકાશ બની જાઉં છું, ત્યારે મહાપ્રલય થાય છે અને વાસનાઓનો પણ અંત આવી જાય છે.
તેનૈષા વિરસીભૂતા મન્માર્ગમ્ અભિધાવતિ । નાનુગચ્છતિ કો નામ નિર્માતારમ્ ઉદારધીઃ
આ કારણે એ રસહીન બની ગઈ છે અને મારા માર્ગે દોડે છે; પણ ઉદાર બુદ્ધિવાળો કોણ સર્જનહારનું અનુસરણ કરે?
ઇહાદ્યાયં કલેર્ અન્તશ્ ચતુર્યુગવિપર્યયઃ । પ્રજામન્વિન્દ્રદેવાનામ્ અદ્યૈવાન્તો ઽયમ્ આગતઃ
આજે અહીં કળિયુગનો અંત આવી ગયો છે, ચાર યુગોની ગતિ બદલાઈ ગઈ છે; લોકો માટે, ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ માટે પણ, આજના દિવસે જ તેમનો અંત આવી ગયો છે.
અદ્યૈવ ચાયં કલ્પાન્તો મહાકલ્પાન્ત એવ ચ । મમાયં વાસનાન્તો ઽદ્ય દેહવ્યોમાન્ત એવ ચ
આજના દિવસે જ આ કલ્પનો અંત આવી ગયો છે, મહાકલ્પનો પણ અંત આવી ગયો છે; મારી માટે, આજનો દિવસ વાસનાઓનો અંત છે, અને શરીર-આકાશનો પણ અંત આવી ગયો છે.
તેનેયં વાસના બ્રહ્મન્ ક્ષયં ગન્તું સમુદ્યતા । ક્વેવ પદ્માકરાશોષે ગન્ધલેખાવતિષ્ઠતામ્
એ કારણે, બ્રહ્મન, હવે આ વાસના પૂરી થવા માટે તૈયાર થઈ ગઈ છે; જેમ કમળના તળાવ સૂકાઈ જાય ત્યારે તેની સુગંધનો લવાજમ ક્યાં રહે છે?
યથા જલાબ્ધિલેખાયા જાયતે લહરી ચલા । વાસનાયાસ્ તથૈવેચ્છા મુધોદેત્ય્ અપકારણમ્
જેમ પાણી પર દોરી ખેંચીએ તો લહેર ઊભી થાય છે, એ જ રીતે વાસનામાંથી ઇચ્છા ઊભી થાય છે, અને એ મૂર્ખતાથી, કોઈ કારણ વિના જ ઉદ્ભવે છે.
આભિમાનિકદેહાયા વાસનાયાસ્ સ્વભાવતઃ । અસ્યા આત્માવલોકેચ્છા સ્વયમ્ એવોપજાયતે
અહંકારથી બનેલા શરીરમાંથી, જે વાસના છે, તેના સ્વભાવથી જ આત્માને જોવાની ઈચ્છા સ્વયં ઉપજે છે.
આત્મતત્ત્વં ત્વ્ અપશ્યન્ત્યા ધારણાભ્યાસયોગતઃ । દૃષ્ટો ઽનયા ભવત્સર્ગો વર્ગવ્યગ્રાનિરર્ગલઃ
પણ જે વ્યક્તિ આત્માનું તત્વ નથી જોઈ શકતી, તે ધ્યાન અને અભ્યાસના કારણે, એ વાસના જગતની રચનાને સતત અને અવરોધ વિના અનેકરૂપે જુએ છે.
અનયામ્બરસઞ્ચારપરયાદ્રિશિરશ્શિલા । દૃષ્ટા સ્વજગદાધારભૂતાસ્માકં તુ ખાત્મિકા
આ વાસનાથી, જે આકાશમાં ફરવાનું ઇચ્છે છે, પર્વતની ટોચ પરની પથ્થર પોતાની દુનિયાનો આધારરૂપ દેખાય છે, પણ અમારે માટે એ તો ખાલી આકાશ જેવું જ છે.
એતદ્ અસ્મજ્જગદ્ યત્ર તદ્ દૃષત્ ત્વજ્જગદ્ગિરૌ । અસ્મજ્જગત્પદાર્થેષુ સન્ત્ય્ અન્યાનિ જગન્ત્ય્ અપિ
જ્યાં અમારું આ જગત દેખાય છે, ત્યાં તમારું જગત પર્વતરૂપે દેખાય છે; અમારાં જગતનાં વસ્તુઓમાં બીજા પણ અનેક જગતો છે.
વયં તાનિ ન પશ્યામો ભેદદૃષ્ટૌ સ્થિતા ઇમે । બોધૈકતાં ગતાસ્ ત્વ્ આશુ પશ્યામસ્ તાનિ વીક્ષણાત્
જ્યારે આપણે ભેદભાવની દૃષ્ટિમાં અડગ રહીએ છીએ ત્યારે એ વસ્તુઓ આપણને દેખાતી નથી; પણ જ્યારે એ જ્ઞાનની એકતામાં તરત જ એકરૂપ થઈ જાય છે, ત્યારે આપણે એ બધું સ્પષ્ટ જોઈ શકીએ છીએ.
ઘટે પટે વટે કુડ્યે ખે ઽનિલે ઽમ્ભસિ તેજસિ । જગન્તિ સન્તિ સર્વત્ર શિલાયામ્ ઇવ સર્વદા
ઘડો, કપડું, વટવૃક્ષ, દિવાલ, આકાશ, વાયુ, પાણી અને અગ્નિ—આ બધામાં, દરેક જગ્યાએ, હંમેશા જગત હાજર છે, એ રીતે જ જેમ પથ્થરમાં પણ છે.
જગન્ નામ મુધાભ્રાન્તિẖ કિલ સ્વપ્નપુરોપમા । મિથ્યૈવેયં ક્વ નામાસૌ ચિદ્રૂપાસ્ત્ય્ અથ નાસ્તિ વા
જગત નામનું જે છે એ ખોટી ભ્રાંતિ છે, એ તો સપનાના શહેર જેવું છે; આ બધું મિથ્યા છે—ક્યાં છે એ ચેતનાનું સ્વરૂપ, એ છે કે નથી?
પરિજ્ઞાતા સતી યેષાં સૈષા ચિન્નભસૈકતામ્ । ગતા તે ન વિમુહ્યન્તિ શિષ્ટાસ્ તુ ભ્રમભાજનમ્
જેઓએ આ ચેતનાના આકાશની એકતાને સાચે ઓળખી લીધી છે, તેઓ ભ્રમમાં પડતા નથી; બાકીના બધા તો હજુ પણ ભ્રમમાં જ રહે છે.
અથાન્યધારણાભ્યાસાત્ સ્વવિરાગવશોદિતમ્ । સાધયન્ત્યાર્થમ્ આત્મીયં દૃષ્ટસ્ ત્વમ્ અનયા મુને
પછી, જુદી જુદી ધ્યાનની રીતોનું અભ્યાસ કરીને, પોતાના વૈરાગ્યના પ્રેરણાથી, લોકો પોતાનું હિત સિદ્ધ કરે છે; હે મુનિ, તમે પણ આ રીતે અનુભવ્યું છે.
ઇતિ માયેવ દુષ્પારા ચિચ્છક્તિḫ પરિજૃમ્ભતે । ઇયમ્ આદ્યન્તરહિતા બ્રાહ્મી શક્તિર્ અનામયા
આ રીતે, જાણે પાર ન પામાય એવી માયાની જેમ, ચેતનાની શક્તિ વ્યાપે છે; આ બ્રહ્મશક્તિ છે, જેને neither આરંભ છે, neither અંત છે અને જે કોઈ દુઃખથી અસ્પર્શિત છે.
પ્રવર્તન્તે નિવર્તન્તે નેહ કાર્યાણિ કાનિચિત્ । દ્રવ્યકાલક્રિયોદ્દ્યોતા ચિતિસ્ તપતિ કેવલમ્
અહીં કોઈપણ કર્મો ખરેખર શરૂ થતા કે પૂરા થતા નથી; માત્ર ચેતના જ પદાર્થ, સમય અને ક્રિયા દ્વારા પ્રકાશિત થઈને એકલી તેજમાન રહે છે.
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યમનોબુદ્ધ્યાદિકં ત્વ્ ઇદમ્ । ચિચ્છિલાઙ્ગકમ્ એવૈકં વિદ્ધ્ય્ અનસ્તમયોદયમ્
આ બધું—દેશ, સમય, ક્રિયા, પદાર્થ, મન, બુદ્ધિ વગેરે—એક જ ચેતનાનું સમૂહ છે, જેને neither ઉદય છે, neither અસ્ત.
ચિદ્ એવેયં શિલાકારમ્ ઇવ તિષ્ઠતિ બિભ્રતી । અઙ્ગમ્ અસ્યા જગજ્જાલં મરુતસ્ સ્પન્દનં યથા
ચેતના પોતે અહીં પથ્થરનું રૂપ ધારણ કરીને ઊભી છે, અને તેના અંગો એ આખું જગત છે, જેમ કે પવનના હલનચલનને તેના કંપન તરીકે ઓળખાય છે.
વિજ્ઞાનઘનમ્ આત્માનં જગદ્ ઇત્ય્ અવબુધ્યતે । અનાદ્યન્તાપિ સાદ્યન્તં ચિત્ત્વાદ્ અતિગતાપિ ચિત્
જ્ઞાનથી ભરપૂર આત્મા પોતાને જગતરૂપે જાણે છે; એ અનાદિ અને અનંત હોવા છતાં શરૂઆત અને અંત ધરાવતી દેખાય છે, અને ચેતના મનથી પણ પર છે.
ચિચ્છિલેયમ્ અનાદ્યન્તા સાદ્યન્તાસ્મીતિ બોધતઃ । સાકારાપિ નિરાકારા જગદઙ્ગેતિ સંસ્થિતા
આ ચેતના અનાદિ અને અનંત છે, છતાં જાણવામાં એ આરંભ અને અંત ધરાવતી લાગે છે; એ સ્વરૂપવાળી હોવા છતાં સ્વરૂપરહિત છે અને જગતના અંગરૂપે સ્થિત છે.
યદ્વત્ સ્વપ્ને ચિદ્ એવ સ્વં રૂપં વ્યોમૈવ પત્તનમ્ । વેત્તિ તદ્વદ્ ઇયં વેત્તિ પાષાણં જગદઙ્ગકમ્
જેમ સ્વપ્નમાં ચેતના પોતાનું રૂપ અને આકાશને શહેર તરીકે જાણે છે, તેમ જ એ આ પથ્થરને પણ જગતના અંગરૂપે ઓળખે છે.
ન સરન્તીહ સરિતો ન ચક્રં પરિવર્તતે । નાર્થાḫ પરિણમન્ત્ય્ અન્તẖ કચત્ય્ એતચ્ ચિદમ્બરમ્
અહીં નદી વહેતી નથી, ચક્ર ફરતું નથી, અને વસ્તુઓમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી; આ તો ચેતનાનું નિઃશબ્દ અને અચળ આકાશ છે.
ન મહાકલ્પકલ્પાન્તસંવિદસ્ સંવિદમ્બરે । સમ્ભવન્તિ પૃથગ્રૂપાḫ પયસીવ પયોઽન્તરમ્
મહાન યુગોના અંતે પણ, ચેતનાના આકાશમાં જુદી જુદી આકારો ઊભા થતા નથી, જેમ પાણીમાં પાણીથી અલગ કંઈ નથી.
જગન્તિ સન્ત્ય્ એવ ન સન્તિ શાન્તે ચિદમ્બરે સર્વગતૈકમૂર્તૌ । નભોઽન્તરાણીવ મહાનભોઽન્તશ્ ચેત્ સન્તિ તત્ તાનિ પરામ્બરાણિ
આ શાંત ચેતનાના આકાશમાં જગત છે પણ નથી, કારણ કે તે સર્વત્ર વ્યાપક અને એકરૂપ છે; જેમ આકાશમાં નાના ખાલી ભાગ હોય, તેમ જો કંઈ હોય તો એ પણ પરમ આકાશ જ છે.
વસિષ્ઠ તદ્ ગચ્છ મુને જગત્ સ્વં ત્વં વાસને સમ્પ્રતિ શાન્તિમ્ એહિ । બુદ્ધ્યાદિરૂપાણિ પરં વ્રજન્તુ વયં બૃહદ્બ્રહ્મપદં વ્રજામઃ
વશિષ્ઠ, હવે તું તારા મનના સંસ્કારો દ્વારા તારા પોતાના જગતમાં જા અને શાંતિ મેળે; બુદ્ધિ વગેરે સ્વરૂપો દૂર થવા દે, આપણે તો વિશાળ બ્રહ્મપદમાં પ્રવેશી જઈશું.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ બ્રહ્મા બ્રહ્મલોકજનૈસ્ સહ । બદ્ધપદ્માસનો ઽનન્તસમાધાનગતો ઽભવત્
આ રીતે કહ્યા પછી, પૂજ્ય બ્રહ્માજી બ્રહ્મલોકના રહેવાસીઓ સાથે કમળની જેમ પગ વાળી બેઠા અને અનંત સમાધિમાં લીન થયા.
ઓઙ્કારોર્ધ્વાર્ધમાત્રાન્તશ્ શાન્તનિશ્શેષમાનસઃ । લિપિકર્માર્પિતાકાર આસીદ્ આશાન્તવેદનઃ
ઓમના ઉપરના અર્ધાક્ષર સુધી પહોંચેલી, સંપૂર્ણ શાંત અને નિઃશેષ ચિંતામુક્ત મનાવસ્થામાં, તેઓ ભાગ્યલેખ પ્રમાણે સ્વરૂપ ધારણ કરી, તમામ ભાવનાઓથી મુક્ત થયા.
તમ્ એવાનુસરન્તી સા તથૈવ ધ્યાનગા સતી । વાસનાસીદ્ અશેષાશાશાન્તા વાકાશરૂપિણી
તેવી જ રીતે, એ પણ ધ્યાનમાં લીન રહીને તેમને અનુસરી, સર્વે ઈચ્છાઓથી મુક્ત થઈ, આશાઓ સંપૂર્ણ શાંત થઈ ગઈ અને તેમની વાણી આકાશ જેવી નિઃશબ્દ બની ગઈ.
પરમેષ્ઠિન્ય્ અસઙ્કલ્પે તસ્મિંસ્ તાનવમ્ ઈયુષિ । સર્વગાનન્તચિદ્વ્યોમરૂપો ઽપશ્યમ્ અહં તદા
જ્યારે પરમેશ્ઠી એ વિચારોથી રહિત સૂક્ષ્મ અવસ્થામાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે મેં સર્વત્ર વ્યાપેલા ચૈતન્યના આકાશરૂપ સ્વરૂપને જોયું.