પદવીમ્ અસિ સમ્પ્રાપ્ત ઇમામ્ અતિદવીયસીમ્ । દૂરાધ્વસુ પરિશ્રાન્ત ઇદમ્ આસનમ્ આસ્યતામ્
તમે બહુ દૂરની અને દુર્લભ અવસ્થાએ આવી પહોંચ્યા છો; લાંબી યાત્રાથી થાકી ગયા છો, કૃપા કરીને આ આસન પર બેસો.
ઇત્ય્ ઉક્તે તેન ભગવન્ન્ અભિવાદય ઇત્ય્ અહમ્ । વદન્ મણિમયે પીઠે નિવિષ્ટો દૃષ્ટિદર્શિતે
તેના આ રીતે કહ્યા પછી, મેં 'હે ભગવન, તમને વંદન છે' એમ કહ્યું અને જે રત્નખચિત આસન બતાવાયું હતું, તેમાં બેસી ગયો.
અથામરર્ષિગન્ધર્વમુનિવિદ્યાધરોદિતાઃ । પ્રસ્તુતાસ્ સ્તુતયḫ પૂજા નતયસ્ સ્થિતિનીતયઃ
પછી દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, મુનિઓ અને વિદ્યા ધરાવનારા સૌએ ભેગા થઈને સ્તુતિઓ ગાઈ, પૂજા કરી, નમન કર્યું અને આવકાર આપવાના રીતભાતો દર્શાવ્યા.
તતો મુહૂર્તમાત્રેણ સર્વભૂતગણોત્થિતે । શાન્તે પ્રકૃતસંરમ્ભે તસ્યોક્તં બ્રહ્મણો મયા
થોડા જ ક્ષણોમાં બધા જીવજંતુઓ એકઠા થયા અને શાંતિ છવાઈ ગઈ, ત્યારે મેં બ્રહ્માજીને કહ્યું.
કિમ્ ઇદં ભૂતભવ્યેશ યદ્ ઇયં મામ્ ઉપાગતા । વક્તિ જ્ઞાનગિરાસ્માંસ્ ત્વં બોધયેતિ પ્રયત્નતઃ
હે ભૂત અને ભવિષ્યના સ્વામી, આ શું છે કે એ મારી પાસે આવી છે? એ જ્ઞાનભર્યા વચનો બોલે છે અને તમને વિનવે છે કે તમે અમને સાવધાને સમજાવો.
ભવાન્ ભૂતેશ્વરો દેવસ્ સકલજ્ઞાનપારગઃ । ઇયં ચ કા મમ ચ કિં બ્રૂતે બ્રૂહિ બૃહદ્દ્યુતે
તમે તો સર્વ જીવોના સ્વામી અને સર્વજ્ઞ દેવ છો; આ સ્ત્રી કોણ છે અને એ મને શું કહે છે? હે તેજસ્વી, કૃપા કરીને મને કહો.
કથમ્ એષા ત્વયા દેવ જાયાર્થં જનિતા સતી । નેહ જાયાપદં નીતા નીતા વિરસતાં પુનઃ
હે દેવ, તમે પત્ની માટે જેને જન્મ આપ્યો, એ કેવી રીતે અહીં પત્નીપદ સુધી પહોંચી નહિ શકી અને ફરીથી એ સંબંધ નિરસ થઈ ગયો?
મુને શૃણુ યથાવૃત્તમ્ ઇદં તે કથયામ્ય્ અહમ્ । યથાવૃત્તમ્ અશેષેણ કથનીયં યતસ્ સતામ્
હે મુનિ, તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું તમને જે રીતે બન્યું એ બધું કહું છું. સારા લોકોમાં બધું ખુલ્લેઆમ કહેવું યોગ્ય છે, એટલે હું બધું વિગતે કહું છું.
અસ્તિ તાવદ્ અજં શાન્તમ્ અજરં કિઞ્ચિદ્ એવ સત્ । તતશ્ ચિત્કચનૈકાન્તરૂપિણẖ કચિતો ઽસ્મ્ય્ અહમ્
પ્રથમ તો કંઈક એવું છે જે અજન્મા, શાંત, વૃદ્ધાવસ્થાથી પર અને સાચું છે; એમાંથી હું શુદ્ધ ચેતનાના સ્વરૂપે રચાયો છું.
આકાશરૂપ એવાહં સ્થિત આત્મનિ સર્વદા । ભવિષ્યતિ સ્થિતે સર્ગે સ્વયમ્ભૂર્ ઇતિ નામ મે
હું હંમેશા આકાશ જેવો સ્વરૂપ ધરાવીને આત્મામાં સ્થિર રહ્યો છું; જ્યારે સર્જન થશે, ત્યારે મારું નામ સ્વયંભૂ રહેશે.
વસ્તુતસ્ તુ ન જાતો ઽસ્મિ ન ચ નશ્યામિ કિઞ્ચન । ચિદાકાશશ્ ચિદાકાશે તિષ્ઠામ્ય્ અહમ્ અનાવૃતઃ
હકીકતમાં, હું ક્યારેય જન્મતો નથી અને ક્યારેય નાશ પામતો નથી; હું ચેતનાના આકાશમાં, ચેતનાની અંદર, અવરોધ વિના સ્થિર છું.
યદ્ અયં ત્વં મમાહં તે યદ્ ઇદં કથનં મિથઃ । તત્ તરઙ્ગસ્ તરઙ્ગાગ્રે રણત્ય્ એવેતિ મે મતિઃ
તમે મને શું કહો છો, હું તમને શું કહું છું, અને આપણું આ પરસ્પર વાત કરવું—મારી સમજ પ્રમાણે, એ તો લહેર પર લહેર રમે છે એમ છે.
એવંરૂપસ્ય મે કાલવશતો વિશદાકૃતેઃ । સૌકુમાર્યાચ્ ચિદાભાસમાત્રસ્યાન્તસ્ સ્વભાવતઃ
મારી જેમના માટે, સમયના પ્રભાવથી સ્વરૂપ સ્પષ્ટ છે, અને જેની સુક્ષ્મતા માત્ર ચેતનાની છાયાની જેમ છે, અંદરથી એનું સ્વરૂપ એવું જ છે.
મમાનન્યા તવાન્યસ્ય ચાન્યેવેહ વિભાતિ યા । સોદિતાનુદિતૈવાન્તર્ મમાહમ્ ઇતિ વાસના
અહીં જે ભાવ 'મારું', 'તું' કે 'બીજાનું' રૂપે દેખાય છે, એ અંદરથી 'હું મારું છું' એવી વાસનાની જેમ ક્યારેક ઉગે છે, ક્યારેક ઉગતી નથી.
અનાશસત્તામુદિતસ્ ત્વ્ અહમ્ આત્મનિ સંસ્થિતઃ । સ્વભાવાદ્ અચ્યુતાકારસ્ સ્વાત્મારામસ્ સ્વયંપ્રભઃ
હું મારા સ્વરૂપમાં સ્થિર રહીને આસક્તિથી મુક્ત થયો છું; મારી સ્વભાવથી અવિનાશી, મારા જ આત્મામાં આનંદિત અને સ્વયં પ્રકાશમાન છું.
તસ્યા અહમ્ ઇતિ ભ્રાન્તેર્ વાસનાયા જગત્સ્થિતેઃ । સમ્પન્નેયમ્ અધિષ્ઠાતૃદેવતા દેહરૂપિણી
‘હું આ છું’ એવી ભ્રાંતિ અને વાસનાથી, જે જગતમાં સ્થિર છે, તેની આધારરૂપ દેવતા શરીર ધારણ કરીને અહીં પ્રગટ થઈ છે.
વાસનાયા અધિષ્ઠાતૃદેવતૈવમ્ ઇયં સ્થિતા । ન તુ મે ગૃહિણી નાપિ ગૃહિણ્યર્થેન મત્કૃતા
આ રીતે વાસનાની આધારરૂપ દેવતા અહીં સ્થિત છે; પણ એ મારી પત્ની નથી, કે પત્ની તરીકે મેં એને સ્વીકારી નથી.
સ્વવાસનાવેશવશેન ભાવં ગૃહિણ્ય્ અહં બ્રહ્મણ ઇત્ય્ ઉપેત્ય । એષા સ્વયં વ્યર્થમ્ ઇતાતિદુẖખં યસ્માત્ કિલૈષૈવ હિ વાસનાન્તઃ
મારી પોતાની વાસનામાં ગરકાવ થઈને, ‘હું બ્રહ્માની પત્ની છું’ એવો ભાવ મેં ધારણ કર્યો; પણ એ પોતે વ્યર્થ અને અત્યંત દુઃખદ છે, કારણ કે એ વાસનાનો અંત છે.
અદ્યાહં ચિન્મયાકાશસ્ ત્વ્ અન્યાકાશમયીં સ્થિતિમ્ । પરાં ગ્રહીતુમ્ ઇચ્છામિ તેનેહોપસ્થિતẖ ક્ષયઃ
આજે હું ચેતનાના આકાશરૂપ છું અને બીજાં પ્રકારના આકાશથી બનેલી પરમ અવસ્થાને મેળવવા ઈચ્છું છું; તેથી જ મારા માટે આ વિલય આવી પહોંચ્યો છે.
મહાપ્રલયકાલે ઽસ્મિંસ્ ત્યક્તુમ્ એષા મયાધુના । મુનીન્દ્ર નૂનમ્ આરબ્ધા તેન વૈરસ્યમ્ આગતા
મહાપ્રલયના આ સમયે, હવે મને તેને છોડવી જ પડશે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ; નિશ્ચયે, આ શરૂઆત થઈ ગઈ છે અને તેથી વૈરાગ્ય પણ આવી ગયું છે.
આકાશત્વાદ્ યદાદ્યાયં પરાકાશો ભવામ્ય્ અહમ્ । તદા મહાપ્રલયતા વાસનાયાશ્ ચ સઙ્ક્ષયઃ
જ્યારે હું મારા આકાશરૂપ સ્વભાવને કારણે પરમ આકાશ બની જાઉં છું, ત્યારે મહાપ્રલય થાય છે અને વાસનાઓનો પણ અંત આવી જાય છે.
તેનૈષા વિરસીભૂતા મન્માર્ગમ્ અભિધાવતિ । નાનુગચ્છતિ કો નામ નિર્માતારમ્ ઉદારધીઃ
આ કારણે એ રસહીન બની ગઈ છે અને મારા માર્ગે દોડે છે; પણ ઉદાર બુદ્ધિવાળો કોણ સર્જનહારનું અનુસરણ કરે?
ઇહાદ્યાયં કલેર્ અન્તશ્ ચતુર્યુગવિપર્યયઃ । પ્રજામન્વિન્દ્રદેવાનામ્ અદ્યૈવાન્તો ઽયમ્ આગતઃ
આજે અહીં કળિયુગનો અંત આવી ગયો છે, ચાર યુગોની ગતિ બદલાઈ ગઈ છે; લોકો માટે, ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ માટે પણ, આજના દિવસે જ તેમનો અંત આવી ગયો છે.
અદ્યૈવ ચાયં કલ્પાન્તો મહાકલ્પાન્ત એવ ચ । મમાયં વાસનાન્તો ઽદ્ય દેહવ્યોમાન્ત એવ ચ
આજના દિવસે જ આ કલ્પનો અંત આવી ગયો છે, મહાકલ્પનો પણ અંત આવી ગયો છે; મારી માટે, આજનો દિવસ વાસનાઓનો અંત છે, અને શરીર-આકાશનો પણ અંત આવી ગયો છે.
તેનેયં વાસના બ્રહ્મન્ ક્ષયં ગન્તું સમુદ્યતા । ક્વેવ પદ્માકરાશોષે ગન્ધલેખાવતિષ્ઠતામ્
એ કારણે, બ્રહ્મન, હવે આ વાસના પૂરી થવા માટે તૈયાર થઈ ગઈ છે; જેમ કમળના તળાવ સૂકાઈ જાય ત્યારે તેની સુગંધનો લવાજમ ક્યાં રહે છે?
યથા જલાબ્ધિલેખાયા જાયતે લહરી ચલા । વાસનાયાસ્ તથૈવેચ્છા મુધોદેત્ય્ અપકારણમ્
જેમ પાણી પર દોરી ખેંચીએ તો લહેર ઊભી થાય છે, એ જ રીતે વાસનામાંથી ઇચ્છા ઊભી થાય છે, અને એ મૂર્ખતાથી, કોઈ કારણ વિના જ ઉદ્ભવે છે.
આભિમાનિકદેહાયા વાસનાયાસ્ સ્વભાવતઃ । અસ્યા આત્માવલોકેચ્છા સ્વયમ્ એવોપજાયતે
અહંકારથી બનેલા શરીરમાંથી, જે વાસના છે, તેના સ્વભાવથી જ આત્માને જોવાની ઈચ્છા સ્વયં ઉપજે છે.
આત્મતત્ત્વં ત્વ્ અપશ્યન્ત્યા ધારણાભ્યાસયોગતઃ । દૃષ્ટો ઽનયા ભવત્સર્ગો વર્ગવ્યગ્રાનિરર્ગલઃ
પણ જે વ્યક્તિ આત્માનું તત્વ નથી જોઈ શકતી, તે ધ્યાન અને અભ્યાસના કારણે, એ વાસના જગતની રચનાને સતત અને અવરોધ વિના અનેકરૂપે જુએ છે.
અનયામ્બરસઞ્ચારપરયાદ્રિશિરશ્શિલા । દૃષ્ટા સ્વજગદાધારભૂતાસ્માકં તુ ખાત્મિકા
આ વાસનાથી, જે આકાશમાં ફરવાનું ઇચ્છે છે, પર્વતની ટોચ પરની પથ્થર પોતાની દુનિયાનો આધારરૂપ દેખાય છે, પણ અમારે માટે એ તો ખાલી આકાશ જેવું જ છે.
એતદ્ અસ્મજ્જગદ્ યત્ર તદ્ દૃષત્ ત્વજ્જગદ્ગિરૌ । અસ્મજ્જગત્પદાર્થેષુ સન્ત્ય્ અન્યાનિ જગન્ત્ય્ અપિ
જ્યાં અમારું આ જગત દેખાય છે, ત્યાં તમારું જગત પર્વતરૂપે દેખાય છે; અમારાં જગતનાં વસ્તુઓમાં બીજા પણ અનેક જગતો છે.