તરન્તિ સરિતં સ્ફારાં સંસારીં સારસેવિનઃ । ત એવાત્મવિચારાખ્યમ્ અભ્યાસં ન ત્યજન્તિ યે
જે લોકો સારનું સેવન કરે છે, તેઓ સંસારની વિશાળ નદી પાર કરી જાય છે; એ જ લોકો આત્મવિચાર નામની સાધનાને ક્યારેય છોડતા નથી.
અભ્યાસભાસો ઽભિમતં વસ્તુ પ્રકટયન્ત્ય્ અલમ્ । પ્રાપયન્તિ ચ નિર્વિઘ્નં ઘટં દીપપ્રભા યથા
સાધનાનો આભાસ પણ ઇચ્છિત વસ્તુને સ્પષ્ટ રીતે દેખાડે છે અને અવરોધ વિના પ્રાપ્ત કરાવે છે, જેમ દીવાના પ્રકાશે ઘડાને દેખાડે છે.
યથા કલ્પદ્રુમલતાસ્ સુચિન્તામણયો યથા । ફલન્તિ શરદશ્ ચૈતાસ્ તથૈવાભ્યાસભૂમયઃ
જેમ કલ્પવૃક્ષ અને ચિંતામણિ ફળ આપે છે અને શરદઋતુમાં કમળો ફૂલે છે, તેમ સાધનાની જમીન પણ ફળ આપે છે.
ઇષ્ટવસ્તુ ચિરાભ્યાસભાસ્વાન્ ભાસયતિ પ્રજાઃ । તથેન્દ્રિયાખ્યાં દેહોર્વ્યાં રાત્રિં પશ્યન્તિ નો યથા
લાંબા સમયથી કરેલી સાધનાની તેજસ્વિતા ઇચ્છિત વસ્તુને લોકોમાં પ્રકાશિત કરે છે, જેમ ઇન્દ્રિયરૂપી શરીરમાં રાત્રિ દેખાતી નથી.
સર્વસ્ય જન્તુજાતસ્ય સર્વવસ્ત્વવભાસને । સર્વદૈવૈક એવોચ્ચૈર્ જયત્ય્ અભ્યાસભાસ્કરઃ
દરેક જીવમાં અને દરેક વસ્તુના પ્રકાશમાં, હંમેશા માત્ર અભ્યાસનો એક જ સૂર્ય તેજથી ઝગમગે છે.
ચતુર્દશવિધાયાસ્ તુ ભૂતજાતેર્ ન કસ્યચિત્ । સિધ્યત્ય્ અભિમતં વસ્તુ વિનાભ્યાસમ્ અકૃત્રિમમ્
ચૌદ પ્રકારના જીવોમાંથી કોઈ પણ પોતાના ઈચ્છિત ફળને કુદરતી અને સહજ અભ્યાસ વિના પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.
પૌનḫપુણ્યેન કરણમ્ અભ્યાસ ઇતિ કથ્યતે । પુરુષાર્થસ્ સ એવેહ તેનાસ્તિ ન વિના ગતિઃ
વારંવાર કરવું એ જ અભ્યાસ કહેવાય છે; આ દુનિયામાં એ જ સાચો પુરુષાર્થ છે—અભ્યાસ વિના આગળ વધવાનો કોઈ રસ્તો નથી.
દૃઢાભ્યાસવિધાનેન યત્નનામ્ના સ્વકર્મણા । નિજવેદનજેનૈવ સિદ્ધિર્ ભવતિ નાન્યથા
મજબૂત અભ્યાસ અને પ્રયત્નથી, પોતાના કર્મ અને સીધી અનુભૂતિ દ્વારા જ સિદ્ધિ મળે છે—બીજા કોઈ રીતે નહીં.
અભ્યાસભાસ્વતિ તપત્ય્ અવનૌ વને ચ વીરસ્ય સિધ્યતિ ન યન્ ન તદ્ અસ્તિ કિઞ્ચિત્ । અભ્યાસતો ભુવિ ભયાન્ય્ અભયીભવન્તિ સર્વાસુ પર્વતગુહાસ્વ્ અપિ નિર્જનાસુ
અભ્યાસના તેજમાં, ધરતી પર કે જંગલમાં, જે બહાદુર માણસ માટે સિદ્ધ ન થાય એવું કંઈ જ નથી. અભ્યાસથી, ધરતી પરના બધા ડર પણ નિર્ભય બની જાય છે, અહીં સુધી કે એકાંત પર્વત ગુફાઓમાં પણ.
તતḫ પ્રતીપમ્ અભ્યાસં બોધે ધારણયામલે । કુર્વḫ પ્રકટતાં તેન જગદ્ એષ્યતિ શૈલગમ્
પછી, જ્ઞાન અને એકાગ્રતાના જોડાણ પર વિપરીત અભ્યાસ કરીને, જગત પર્વત જેટલું સ્પષ્ટ બની જશે.
યુક્તિયુક્તે તયેત્ય્ ઉક્તે વિદ્યાધર્યા ધરોપરિ । બદ્ધપદ્માસનો ઽથાહં સમાધાવ્ ઉદિતો ઽભવમ્
વિદ્યાધરીએ આમ સમજાવ્યા પછી, હું ધરા પર પદ્માસનમાં બેસી, પછી સમાધિમાં પ્રવેશ્યો.
સર્વાર્થભાવનાત્યાગે ચિન્માત્રૈકાન્તભાવિતઃ । અત્યજં તમ્ અહં પૂર્વં કથાર્થકલનામલમ્
બધા વિષયોની કલ્પનાઓ છોડી, માત્ર ચિત્તમાત્રમાં સ્થિર રહી, મેં અગાઉ કથાના વિષયની કલ્પનાઓનો જાળ છોડ્યો.
અથ ચિદ્વ્યોમતાં પ્રાપ્તḫ પરાં દૃષ્ટિમ્ અહં ગતઃ । શરત્સમયસમ્પ્રાપ્તૌ વ્યોમ નિર્મલતામ્ ઇવ
પછી જ્યારે હું શુદ્ધ ચેતનાના આકાશ જેવી અવસ્થામાં પહોંચ્યો, ત્યારે મને સર્વોચ્ચ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થઈ, એ રીતે જેમ શરદ ઋતુ આવે ત્યારે આકાશ નિર્મળ બની જાય છે.
તતસ્ સત્યાવધાનૈકઘનાભ્યાસેન દેહકે । મમાધિભૌતિકભ્રાન્તિર્ નૂનમ્ અસ્તમ્ ઉપાગતા
પછી સાચી એકાગ્રતા અને સતત અભ્યાસથી મારા શરીર વિશેના બધા ભ્રમ ચોક્કસપણે દૂર થઈ ગયા.
ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તા સતતોદયમય્ય્ અપિ । મહાચિદ્વ્યોમતા સ્વચ્છા પ્રોદિતેવ તદાભવત્
ઉદય અને અસ્તથી પર, સતત નવી રહેતી, વિશાળ અને સ્વચ્છ પરમ ચેતનાનું આકાશ એ સમયે જાણે તાજું જ પ્રગટાયું હોય એમ દેખાયું.
અથ પશ્યામ્ય્ અહં યાવત્ ખસ્યૈવોપલતેવ સા । વસ્તુતશ્ ચ ન ચાકાશં નોપલḫ પરમ્ એવ તત્
પછી જ્યારે મેં તેને જોયું, ત્યારે તે જાણે આકાશમાં પથ્થર હોય એવું લાગ્યું, પણ વાસ્તવમાં એ ન તો આકાશ હતું, ન પથ્થર, પણ એ બંનેથી પર હતું.
પરમાર્થઘનં સ્વચ્છં તત્ તથાભાવિ તાદૃશમ્ । તથાભાવનયા સ્વાત્મા મદીયો દૃષ્ટવાંસ્ તથા
એ પરમ સત્યથી ભરપૂર, એકદમ સ્વચ્છ અને એવી જ સ્વભાવવાળું હતું; એવી રીતે વિચાર કરતાં, મેં મારું પોતાનું સ્વરૂપ પણ એ જ રીતે જોઈ લીધું.
યથા સ્વપ્ને સુમહતી દૃષ્ટા ગેહગતા શિલા । વ્યોમૈવ કેવલં તદ્વત્ સા શુદ્ધં ચિન્નભશ્ શિલા
જેમ સ્વપ્નમાં કોઈ ઘરમાં મોટી પથ્થર જોઈ શકે છે, પણ હકીકતમાં તો એ ખાલી આકાશ જ હોય છે, એ જ રીતે એ શુદ્ધ પથ્થર પણ ચેતનાનું આકાશ હતું.
સ્વયં સ્વપ્નાન્વિતો ઽન્યસ્ય સ્વપ્નપુંસ્ત્વં ગતો નરઃ । સ્વપ્ને ઽજ્ઞાનપ્રબુદ્ધસ્ય યાદૃક્ તાદૃક્ સ સૂપલઃ
પોતે સ્વપ્નમાં હોય એવો માણસ બીજાના સ્વપ્નમાં પુરુષપણું ધારણ કરે છે; જેમ અજ્ઞાનમાં ઊંઘેલા માણસના સ્વપ્નમાં જેવું હોય છે, એમ જ એ પથ્થર પણ સ્વપ્નમાં દેખાય છે.
સ્વપ્નસ્થાનાં શિરશ્ છિન્નં યેષાં તે સંસૃતૌ સ્થિતાઃ । કાલેન જ્ઞાનલાભેન વિના કુર્વન્તિ કિં કિલ
જેઓના સ્વપ્નમાં માથું કપાઈ જાય છે, તેઓ જન્મમરણના ચક્રમાં જ અટવાયેલા રહે છે; યોગ્ય સમયે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા વિના, તેઓ શું કરી શકે?
બોધẖ કાલેન ભવતિ મહામોહવતામ્ અપિ । તસ્માન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ બ્રહ્મતત્ત્વાદ્ ઋતે ઽક્ષયમ્
સમય જતાં, ભારે ભ્રમમાં પડેલા લોકોને પણ જ્ઞાન થાય છે; એટલે બ્રહ્મતત્વ સિવાય બીજું કંઈયું પણ સત્યમાં કાયમનું નથી.
અતસ્ તચ્ ચિદ્ઘનં સ્વચ્છં બ્રહ્માકાશં શિલાકૃતિ । દૃષ્ટં મયા તથા તત્ર ન તુ પૃથ્વ્યાદિ સત્ ક્વચિત્
એ રીતે, મેં ત્યાં શુદ્ધ અને પારદર્શક ચેતનાનો પાથરેલો પથ્થર જેવો બ્રહ્માકાશ જોયો; અને ત્યાં ક્યાંય પૃથ્વી કે બીજા તત્વોનું સાચું અસ્તિત્વ નહોતું.
ભૂતાનામ્ આદિસર્ગે યચ્ છુદ્ધં યત્ પારમાર્થિકમ્ । વપુસ્ તદ્ એવાદ્ય તેષાં ધ્યાનલભ્યમ્ અવસ્થિતમ્
જીવોની શરૂઆતમાં જે શુદ્ધ અને પરમ સત્ય છે, એ જ તેમનું મૂળ સ્વરૂપ છે, અને એ ધ્યાન દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે.
બ્રાહ્મં વપુર્ હિ ભૂતાનામ્ આત્મીયં યત્ પુરાતનમ્ । તદ્ એવાદ્ય મનોરાજ્યં સઙ્કલ્પ ઇતિ કથ્યતે
જીવોનું પોતાનું જૂનું દિવ્ય સ્વરૂપ આજના સમયમાં મનનું રાજ્ય કહેવાય છે, અને તેને કલ્પના તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સ આતિવાહિકો દેહસ્ તત્ પરં પરમાર્થતઃ । પ્રત્યક્ષં પ્રથમં તત્ તત્ તદ્ આદ્યં કચનં ચિતઃ
એ સુક્ષ્મ અને અતિન્દ્રિય શરીર ખરેખર પરમ સત્ય છે; એ જ ચેતનાનું પ્રથમ અને સ્પષ્ટ રૂપ છે.
તદ્ યત્ પ્રથમમ્ અધ્યક્ષં જીવસ્ય પ્રથમં વપુઃ । મનḫપ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ તેનૈવાદ્ય દુર્ધિયા
જે પ્રથમ અનુભવાય છે, એ જ આત્માનું મૂળ શરીર છે; તેને મનનું સીધું અનુભવ કહેવાય છે, અને આજે પણ ભ્રમિત બુદ્ધિ ધરાવનાર માટે એ જ રીતે છે.
યોગિપ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં મનḫપ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ અપિ । તત્ સ્વમ્ એવ ચિતા રૂપં ગતયેવાન્યતાં મુધા
તેને યોગીનું સીધું અનુભવ અને મનનું પણ સીધું અનુભવ કહેવાય છે; એ જ ચેતનાનું સ્વરૂપ મૂર્ખતાથી બીજું કંઈક બની ગયું હોય એવું લાગે છે.
ઇદમ્ અદ્યતનં નામ પ્રત્યક્ષમ્ અસદુત્થિતમ્ । અસત્પ્રત્યક્ષમ્ એવેતિ વિદ્ધિ પ્રત્યક્ષમ્ અઙ્ગ તત્
આ આજનું જે કહેવાતું સીધું અનુભવ છે, તે અસત્યમાંથી ઊભું થાય છે; હે પ્રિય, જાણ કે જેને આપણે સીધું અનુભવ માનીએ છીએ, એ ખરેખર અસત્યનું જ અનુભવ છે.
અહો નુ ચિત્રા માયા યત્ પ્રાક્પ્રત્યક્ષે પરોક્ષતા । નિર્ણીતાસ્મિંસ્ ત્વ્ અનધ્યક્ષે પ્રત્યક્ષકલનાદૃતા
આ માયા કેટલી અજાયબી છે! જે પહેલાં સીધું દેખાતું હતું, એ હવે દૂર લાગતું થયું છે; અને જે અદૃશ્ય છે, તેમાં પણ આપણે દેખાતા વસ્તુને સાચું માની લઈએ છીએ.
આતિવાહિકદેહિત્વં પ્રત્યક્ષં પ્રથમોદિતમ્ । સત્યં સર્વગતં વિદ્ધિ માયૈવ ત્વ્ આધિભૌતિકમ્
સૂક્ષ્મ શરીરનું અનુભવવું પહેલાં તો સ્પષ્ટ લાગે છે; પણ એ બધું સર્વત્ર સાચું લાગે છે, તેમ છતાં એ માત્ર દુન્યવી માયા છે, એ જાણ.