ઇત્થં નામ પરિપ્રૌઢા મિથ્યાજ્ઞાનવિષૂચિકા । શામ્યત્ય્ એવ વિચારેણ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્
આ રીતે, ખોટા જ્ઞાનની ઊંડે બેઠેલી બીમારી પણ વિચારથી શાંત થઈ જાય છે — જુઓ, અભ્યાસમાં કેટલી શક્તિ છે.
અભ્યાસેન કટુદ્રવ્યં ભવત્ય્ અભિમતં મુને । અન્યસ્મૈ રોચતે નિમ્બં ત્વ્ અન્યસ્મૈ મધુ રોચતે
અભ્યાસથી કડવું પણ મનગમતું બની જાય છે, મુનિ; કોઈને લીમડો ગમે છે, તો કોઈને મધ ગમે છે.
અબન્ધૌ ઘનતામ્ એતિ નૈકટ્યાભ્યાસયોગતઃ । યાત્ય્ અનભ્યાસતો દૂરાત્ સ્નેહો બન્ધુષુ તાનવમ્
સગપણ ન હોય તો પણ નજીક રહેવાની આદતથી સંબંધ મજબૂત બને છે; અને આદત ન હોય તો પોતાના જ લોકો માટેનું સ્નેહ પણ દૂર રહીને ધીરે ધીરે ઓછું થઈ જાય છે.
આતિવાહિકદેહો ઽયં શુદ્ધચિદ્વ્યોમ કેવલમ્ । આધિભૌતિકતામ્ એતિ ભાવનાભ્યાસયોગતઃ
આ જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતો શરીર હકીકતમાં તો શુદ્ધ ચેતન્યનું આકાશ જ છે; પણ વારંવાર કલ્પના કરવાની આદતથી એ પદાર્થરૂપ દેખાવા લાગે છે.
આધિભૌતિકદેહો ઽસૌ ધારણાભ્યાસભાવનાત્ । વિહઙ્ગવત્ ખમ્ અભ્યેતિ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્
આ પદાર્થમય શરીર પણ ધ્યાનની સતત આદતથી પંખી જેવું ફરી આકાશ જેવું સ્વરૂપ પામે છે; જુઓ, કેવી રીતે આદતથી શક્તિ પ્રગટે છે.
પુણ્યાનિ યાન્તિ વૈફલ્યં વૈફલ્યં યાન્તિ માતરઃ । ભાગ્યાનિ યાન્તિ વૈફલ્યં નાભ્યાસસ્ તુ કદાચન
પુણ્ય ફળ આપ્યા વિના રહી જાય છે, માતાઓ પણ ક્યારેક નિષ્ફળ થાય છે, ભાગ્ય પણ નિષ્ફળ થઈ જાય છે—પણ આદત ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતી.
દુસ્સાધાસ્ સિદ્ધિમ્ આયાન્તિ રિપવો યાન્તિ મિત્રતામ્ । વિષાણ્ય્ અમૃતતાં યાન્તિ સન્તતાભ્યાસયોગતઃ
કઠિન લાગતી સિદ્ધિઓ પણ સતત અભ્યાસથી પ્રાપ્ત થાય છે, દુશ્મનો મિત્ર બની જાય છે અને ઝેર પણ અમૃત બની જાય છે.
યેનાભ્યાસḫ પરિત્યક્ત ઇષ્ટે વસ્તુનિ સો ઽધમઃ । કદાચિન્ ન તદ્ આપ્નોતિ વન્ધ્યા સ્વતનયં યથા
જે મનુષ્ય ઇચ્છિત વસ્તુ માટે અભ્યાસ છોડે છે, તે નીચ છે; તે ક્યારેય એ વસ્તુ મેળવી શકતો નથી, જેમ કે વંધ્યા સ્ત્રીને સંતાન થતું નથી.
યદ્ અત્યભિમતં વસ્તુ સ્વભ્યાસો ન તદર્જનાત્ । તદ્યુક્તિપૂર્વકં ત્યાજ્ય આ મૃત્યોર્ જીવિતં યથા
જો પોતાનો અભ્યાસ બહુ ઇચ્છિત વસ્તુ અપાવતો ન હોય, તો સમજપૂર્વક એ અભ્યાસ છોડી દેવો જોઈએ, જેમ મૃત્યુ સમયે જીવવું છોડાય છે.
ઇષ્ટે વસ્તુનિ નાભ્યાસં યẖ કરોતિ નરાધમઃ । સો ઽનિષ્ટાનિષ્ટમ્ આપ્નોતિ નરકાન્ નરકાન્તરમ્
જે નીચ મનુષ્ય ઇચ્છિત વસ્તુ માટે અભ્યાસ કરતો નથી, તે અનિચ્છિત જ વસ્તુઓ મેળવે છે અને એક નરકમાંથી બીજા નરકમાં જાય છે.
તરન્તિ સરિતં સ્ફારાં સંસારીં સારસેવિનઃ । ત એવાત્મવિચારાખ્યમ્ અભ્યાસં ન ત્યજન્તિ યે
જે લોકો સારનું સેવન કરે છે, તેઓ સંસારની વિશાળ નદી પાર કરી જાય છે; એ જ લોકો આત્મવિચાર નામની સાધનાને ક્યારેય છોડતા નથી.
અભ્યાસભાસો ઽભિમતં વસ્તુ પ્રકટયન્ત્ય્ અલમ્ । પ્રાપયન્તિ ચ નિર્વિઘ્નં ઘટં દીપપ્રભા યથા
સાધનાનો આભાસ પણ ઇચ્છિત વસ્તુને સ્પષ્ટ રીતે દેખાડે છે અને અવરોધ વિના પ્રાપ્ત કરાવે છે, જેમ દીવાના પ્રકાશે ઘડાને દેખાડે છે.
યથા કલ્પદ્રુમલતાસ્ સુચિન્તામણયો યથા । ફલન્તિ શરદશ્ ચૈતાસ્ તથૈવાભ્યાસભૂમયઃ
જેમ કલ્પવૃક્ષ અને ચિંતામણિ ફળ આપે છે અને શરદઋતુમાં કમળો ફૂલે છે, તેમ સાધનાની જમીન પણ ફળ આપે છે.
ઇષ્ટવસ્તુ ચિરાભ્યાસભાસ્વાન્ ભાસયતિ પ્રજાઃ । તથેન્દ્રિયાખ્યાં દેહોર્વ્યાં રાત્રિં પશ્યન્તિ નો યથા
લાંબા સમયથી કરેલી સાધનાની તેજસ્વિતા ઇચ્છિત વસ્તુને લોકોમાં પ્રકાશિત કરે છે, જેમ ઇન્દ્રિયરૂપી શરીરમાં રાત્રિ દેખાતી નથી.
સર્વસ્ય જન્તુજાતસ્ય સર્વવસ્ત્વવભાસને । સર્વદૈવૈક એવોચ્ચૈર્ જયત્ય્ અભ્યાસભાસ્કરઃ
દરેક જીવમાં અને દરેક વસ્તુના પ્રકાશમાં, હંમેશા માત્ર અભ્યાસનો એક જ સૂર્ય તેજથી ઝગમગે છે.
ચતુર્દશવિધાયાસ્ તુ ભૂતજાતેર્ ન કસ્યચિત્ । સિધ્યત્ય્ અભિમતં વસ્તુ વિનાભ્યાસમ્ અકૃત્રિમમ્
ચૌદ પ્રકારના જીવોમાંથી કોઈ પણ પોતાના ઈચ્છિત ફળને કુદરતી અને સહજ અભ્યાસ વિના પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.
પૌનḫપુણ્યેન કરણમ્ અભ્યાસ ઇતિ કથ્યતે । પુરુષાર્થસ્ સ એવેહ તેનાસ્તિ ન વિના ગતિઃ
વારંવાર કરવું એ જ અભ્યાસ કહેવાય છે; આ દુનિયામાં એ જ સાચો પુરુષાર્થ છે—અભ્યાસ વિના આગળ વધવાનો કોઈ રસ્તો નથી.
દૃઢાભ્યાસવિધાનેન યત્નનામ્ના સ્વકર્મણા । નિજવેદનજેનૈવ સિદ્ધિર્ ભવતિ નાન્યથા
મજબૂત અભ્યાસ અને પ્રયત્નથી, પોતાના કર્મ અને સીધી અનુભૂતિ દ્વારા જ સિદ્ધિ મળે છે—બીજા કોઈ રીતે નહીં.
અભ્યાસભાસ્વતિ તપત્ય્ અવનૌ વને ચ વીરસ્ય સિધ્યતિ ન યન્ ન તદ્ અસ્તિ કિઞ્ચિત્ । અભ્યાસતો ભુવિ ભયાન્ય્ અભયીભવન્તિ સર્વાસુ પર્વતગુહાસ્વ્ અપિ નિર્જનાસુ
અભ્યાસના તેજમાં, ધરતી પર કે જંગલમાં, જે બહાદુર માણસ માટે સિદ્ધ ન થાય એવું કંઈ જ નથી. અભ્યાસથી, ધરતી પરના બધા ડર પણ નિર્ભય બની જાય છે, અહીં સુધી કે એકાંત પર્વત ગુફાઓમાં પણ.
તતḫ પ્રતીપમ્ અભ્યાસં બોધે ધારણયામલે । કુર્વḫ પ્રકટતાં તેન જગદ્ એષ્યતિ શૈલગમ્
પછી, જ્ઞાન અને એકાગ્રતાના જોડાણ પર વિપરીત અભ્યાસ કરીને, જગત પર્વત જેટલું સ્પષ્ટ બની જશે.
યુક્તિયુક્તે તયેત્ય્ ઉક્તે વિદ્યાધર્યા ધરોપરિ । બદ્ધપદ્માસનો ઽથાહં સમાધાવ્ ઉદિતો ઽભવમ્
વિદ્યાધરીએ આમ સમજાવ્યા પછી, હું ધરા પર પદ્માસનમાં બેસી, પછી સમાધિમાં પ્રવેશ્યો.
સર્વાર્થભાવનાત્યાગે ચિન્માત્રૈકાન્તભાવિતઃ । અત્યજં તમ્ અહં પૂર્વં કથાર્થકલનામલમ્
બધા વિષયોની કલ્પનાઓ છોડી, માત્ર ચિત્તમાત્રમાં સ્થિર રહી, મેં અગાઉ કથાના વિષયની કલ્પનાઓનો જાળ છોડ્યો.
અથ ચિદ્વ્યોમતાં પ્રાપ્તḫ પરાં દૃષ્ટિમ્ અહં ગતઃ । શરત્સમયસમ્પ્રાપ્તૌ વ્યોમ નિર્મલતામ્ ઇવ
પછી જ્યારે હું શુદ્ધ ચેતનાના આકાશ જેવી અવસ્થામાં પહોંચ્યો, ત્યારે મને સર્વોચ્ચ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થઈ, એ રીતે જેમ શરદ ઋતુ આવે ત્યારે આકાશ નિર્મળ બની જાય છે.
તતસ્ સત્યાવધાનૈકઘનાભ્યાસેન દેહકે । મમાધિભૌતિકભ્રાન્તિર્ નૂનમ્ અસ્તમ્ ઉપાગતા
પછી સાચી એકાગ્રતા અને સતત અભ્યાસથી મારા શરીર વિશેના બધા ભ્રમ ચોક્કસપણે દૂર થઈ ગયા.
ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તા સતતોદયમય્ય્ અપિ । મહાચિદ્વ્યોમતા સ્વચ્છા પ્રોદિતેવ તદાભવત્
ઉદય અને અસ્તથી પર, સતત નવી રહેતી, વિશાળ અને સ્વચ્છ પરમ ચેતનાનું આકાશ એ સમયે જાણે તાજું જ પ્રગટાયું હોય એમ દેખાયું.
અથ પશ્યામ્ય્ અહં યાવત્ ખસ્યૈવોપલતેવ સા । વસ્તુતશ્ ચ ન ચાકાશં નોપલḫ પરમ્ એવ તત્
પછી જ્યારે મેં તેને જોયું, ત્યારે તે જાણે આકાશમાં પથ્થર હોય એવું લાગ્યું, પણ વાસ્તવમાં એ ન તો આકાશ હતું, ન પથ્થર, પણ એ બંનેથી પર હતું.
પરમાર્થઘનં સ્વચ્છં તત્ તથાભાવિ તાદૃશમ્ । તથાભાવનયા સ્વાત્મા મદીયો દૃષ્ટવાંસ્ તથા
એ પરમ સત્યથી ભરપૂર, એકદમ સ્વચ્છ અને એવી જ સ્વભાવવાળું હતું; એવી રીતે વિચાર કરતાં, મેં મારું પોતાનું સ્વરૂપ પણ એ જ રીતે જોઈ લીધું.
યથા સ્વપ્ને સુમહતી દૃષ્ટા ગેહગતા શિલા । વ્યોમૈવ કેવલં તદ્વત્ સા શુદ્ધં ચિન્નભશ્ શિલા
જેમ સ્વપ્નમાં કોઈ ઘરમાં મોટી પથ્થર જોઈ શકે છે, પણ હકીકતમાં તો એ ખાલી આકાશ જ હોય છે, એ જ રીતે એ શુદ્ધ પથ્થર પણ ચેતનાનું આકાશ હતું.
સ્વયં સ્વપ્નાન્વિતો ઽન્યસ્ય સ્વપ્નપુંસ્ત્વં ગતો નરઃ । સ્વપ્ને ઽજ્ઞાનપ્રબુદ્ધસ્ય યાદૃક્ તાદૃક્ સ સૂપલઃ
પોતે સ્વપ્નમાં હોય એવો માણસ બીજાના સ્વપ્નમાં પુરુષપણું ધારણ કરે છે; જેમ અજ્ઞાનમાં ઊંઘેલા માણસના સ્વપ્નમાં જેવું હોય છે, એમ જ એ પથ્થર પણ સ્વપ્નમાં દેખાય છે.
સ્વપ્નસ્થાનાં શિરશ્ છિન્નં યેષાં તે સંસૃતૌ સ્થિતાઃ । કાલેન જ્ઞાનલાભેન વિના કુર્વન્તિ કિં કિલ
જેઓના સ્વપ્નમાં માથું કપાઈ જાય છે, તેઓ જન્મમરણના ચક્રમાં જ અટવાયેલા રહે છે; યોગ્ય સમયે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા વિના, તેઓ શું કરી શકે?