તદા મયોક્તા સા કાન્તા ક્વ ભવત્સર્ગભૂર્ ઇતિ । ક્વ ચન્દ્રાર્કાગ્નિતારાદિ ક્વ લોકાન્તરસપ્તકમ્
ત્યારે મેં એ પ્રિયાને પૂછ્યું: 'તમારું સર્જનનું જગત ક્યાં છે? ચાંદ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ, તારાઓ અને બીજાં સાત લોક ક્યાં છે?'
ક્વાર્ણવાકાશકકુભẖ ક્વોન્મજ્જનનિમજ્જને । ક્વ મહામ્ભોદસમ્ભારẖ ક્વ તારામ્બરડમ્બરમ્
સમુદ્રો, આકાશ, દિશાઓ ક્યાં છે? ઉગવું અને ડૂબવું ક્યાં છે? મહાસાગરનો વિશાળ સમૂહ ક્યાં છે? અને તારાઓથી ભરેલું આકાશ ક્યાં છે?
ક્વ શૈલશિખરશ્રેણ્યઃ ક્વ મહાર્ણવભૂમિકાઃ । ક્વ દ્વીપાવલયસ્ સપ્ત ક્વ તપ્તકનકાવનિઃ
ક્યાં છે પહાડોની ઊંચી શૃંખલાઓ? ક્યાં છે મહાસાગરનાં વિશાળ પટ? ક્યાં છે તે સાત દ્વીપોની વળયમાળા? ક્યાં છે તે તપ્ત સોનાની ધરાઓ?
ક્વ કાર્યકાલકલનાẖ ક્વ ભૂતભુવનભ્રમઃ । ક્વ વિદ્યાધરગન્ધર્વાẖ ક્વ નરામરદાનવાઃ
ક્યાં છે કારણ અને સમયની ગણતરીઓ? ક્યાં છે જીવ અને જગતની ભ્રાંતિ? ક્યાં છે વિદ્યાધર અને ગંધર્વો? ક્યાં છે મનુષ્યો, દેવો અને દાનવો?
ક્વર્ષિભૂપાલમુનયẖ ક્વ નયાપનયક્રમઃ । ક્વ યામાયામયામિન્યẖ ક્વ સ્વર્ગનરકભ્રમઃ
ક્યાં છે ઋષિઓ, રાજાઓ અને મુનિઓ? ક્યાં છે ન્યાય અને અન્યાયની રીતો? ક્યાં છે માયાથી ભરેલી રાતો? ક્યાં છે સ્વર્ગ અને નરકની ભ્રમણા?
ક્વ પુણ્યપાપકલનાẖ ક્વ કલાકાલકેલયઃ । ક્વાસુરામરવૈરાણિ ક્વ દ્વેષસ્નેહરીતયઃ
ક્યાં છે પુણ્ય અને પાપની ગણતરીઓ? ક્યાં છે સમય અને કળાની રમતો? ક્યાં છે અસુર અને દેવોના વૈર? ક્યાં છે દ્વેષ અને પ્રેમની વહેતી નદીઓ?
વદત્ય્ એવં મયિ વચસ્ સોવાચ વરવર્ણિની । વિસ્મયાકુલમ્ આલોક્ય શિલામ્ અલિવિલોચના
જ્યારે એ સુંદર સ્ત્રીએ મારી સાથે વાત કરી રહી હતી, ત્યારે તેની મધમાખી જેવી આંખો આશ્ચર્યથી શિલા તરફ જોઈ રહી હતી.
પશ્યામ્ય્ અખિલમ્ આત્મીયમ્ અહં સર્ગમ્ ઇહોપલે । મકુરપ્રતિબિમ્બસ્થપુરાન્યપુરવત્ પુરઃ
હું આ પથ્થર પર આખું સર્જન પોતાનું જ છે એમ જોઈ રહ્યો છું, જેમ કોઈ દર્પણમાં જૂના અને નવા શહેરોનું પ્રતિબિંબ જુએ છે તેમ.
નિત્યાનુભવ એવાત્ર દર્શને કારણં મમ । તદભાવો મુને મન્યે તે કારણમ્ અદર્શને
મારે માટે અહીં જોવાનું કારણ તો સતત અનુભવ જ છે; હે મુનિ, મને લાગે છે કે એનો અભાવ એટલે જ તમે નહીં જોઈ શકો.
અન્યોઽન્યચિરકાલૈકદ્વૈતસઙ્કથયાનયા । શુદ્ધાતિવાહિકૈકાત્મ્યદેહતા વિસ્મૃતાવયોઃ
અપણે બંનેએ લાંબા સમયથી એકમેક સાથે અદ્વૈતની વાતો કરી છે, તેથી આપણે બંને શુદ્ધ અને સર્વોચ્ચ આત્માની એકતાને ભૂલી ગયા છીએ.
મમાતિસુચિરાભ્યસ્તમ્ અપિ શ્યામલતામ્ ઇવ । ગતં નિજં જગદ્ ઇદં યતḫ પશ્યામિ ન સ્ફુટમ્
મારું આ જગત, જેનું હું બહુ લાંબા સમયથી અનુભવ કરતો આવ્યો છું, હવે મને અસ્પષ્ટ લાગે છે, જાણે કોઈ અંધકાર છવાઈ ગયો હોય, કારણ કે હું તેને સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકતો નથી.
અભૂદ્ યત્ સ્વજગત્ પૂર્વમ્ અતિપ્રકટમ્ એવ મે । તત્ પશ્યામીદમ્ આદર્શ ઇવ બિમ્બિતમ્ અસ્ફુટમ્
જે જગત પહેલા મને ખૂબ જ સ્પષ્ટ લાગતું હતું, હવે તે મને કાચમાં પડેલા પ્રતિબિંબ જેવું ધૂંધળું દેખાય છે.
ચિરવ્યર્થોત્થયા નાથસઙ્કથાવ્યથયા મિથઃ । સ્વાસ્થ્યં વિસ્મૃતમ્ આત્મીયમ્ અવદાતતમં તતમ્
લાંબા સમયથી વ્યર્થ ચર્ચા અને વિવાદમાં પડવાથી, મારી પોતાની સ્વાભાવિક શાંતિ હું ભૂલી ગયો છું અને એક ગાઢ અંધકાર વ્યાપી ગયો છે.
યો ઽભ્યાસḫ પ્રકચત્ય્ અન્તશ્ શુદ્ધચિન્નભસો રસાત્ । ભવેત્ તન્મયમ્ એવાન્તર્ આબાલમ્ ઇતિ લક્ષ્યતે
જે અભ્યાસ શુદ્ધ ચેતનાની અંદરથી પ્રકાશિત થાય છે અને બાળપણથી જ અંદર સુધી વ્યાપી જાય, તેને સાચો સ્થિર અભ્યાસ કહેવાય છે.
ન તચ્ છાસ્ત્રં ન સા સિદ્ધિર્ ન સ ન્યાયો ન સા કલા । અસ્ત્ય્ અનસ્તમિતોદ્યોગાદ્ યદ્ અભ્યાસાન્ ન સિધ્યતિ
અવિરત અને અડગ પ્રયત્નથી અને અભ્યાસથી એવું કોઈ શાસ્ત્ર, સિદ્ધિ, તર્ક કે કળા નથી, જે પ્રાપ્ત ન થઈ શકે.
સ્વજગત્સન્તતાભ્યાસવશતો માં કથાભ્રમઃ । નૂનમ્ આક્રાન્તવાન્ એષ દ્વયોર્ હિ બલવાઞ્ જયી
મારા પોતાના જગત પર સતત ધ્યાન આપવાના કારણે, આ વાર્તાઓનો ભ્રમ ચોક્કસપણે મને ઘેરી બેઠો છે; કેમ કે બંનેમાં જે વધારે શક્તિશાળી હોય છે, તે જ જીતે છે.
ઇષ્ટવસ્ત્વર્થિનાં તજ્જ્ઞસૂપદિષ્ટેન કર્મણા । પૌનḫપુણ્યેન કરણાન્ નેતરચ્ છરણં મુને
જેને પ્રિય વસ્તુઓની ઈચ્છા હોય, તેમને જાણકાર વ્યક્તિએ બતાવેલા માર્ગે વારંવાર કર્મ કરવું એ જ એકમાત્ર ઉપાય છે; હે મુનિ, બીજું કોઈ આશ્રય નથી.
અયમ્ ઇત્થમ્ ઇહાજ્ઞાનભ્રમḫ પ્રૌઢો ઽહમાત્મકઃ । શામ્યતિ જ્ઞાનચર્ચાભિḫ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્
અજ્ઞાનથી ઊભો થયેલો આ મજબૂત અને પોતાને આધારિત ભ્રમ, જ્ઞાનની વારંવાર ચર્ચા અને અભ્યાસથી શાંત થઈ જાય છે—જુઓ, અભ્યાસથી તે કેવી રીતે દૂર થાય છે.
અજ્ઞો ઽપિ તજ્જ્ઞતામ્ એતિ શનૈશ્ શૈલો ઽપિ ચૂર્ણ્યતે । ઘુણો ઽપ્ય્ અત્તિ મહાવૃક્ષં પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્
અજ્ઞાનુ પણ ધીરેધીરે જ્ઞાન મેળવે છે; પહાડ પણ ધીમે ધીમે ભૂખાઈ જાય છે; નાનકડો કીડો પણ મોટું વૃક્ષ ખાઈ જાય છે — જુઓ, અભ્યાસમાં કેટલી શક્તિ છે.
અહં શિષ્યાબલા બાલા પશ્યામિ ત્વં ન પશ્યસિ । સર્વજ્ઞો ઽપિ શિલાસર્ગં પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્
હું તો નાનકડી અને અજ્ઞાની શિષ્યા છું, છતાં હું જે જોઈ શકું છું, એ તું જોઈ શકતો નથી; બધું જાણતો માણસ પણ એટલું જ જોઈ શકે છે, જેટલું અભ્યાસથી દેખાય — જુઓ, અભ્યાસમાં કેટલી શક્તિ છે.
ઇત્થં નામ પરિપ્રૌઢા મિથ્યાજ્ઞાનવિષૂચિકા । શામ્યત્ય્ એવ વિચારેણ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્
આ રીતે, ખોટા જ્ઞાનની ઊંડે બેઠેલી બીમારી પણ વિચારથી શાંત થઈ જાય છે — જુઓ, અભ્યાસમાં કેટલી શક્તિ છે.
અભ્યાસેન કટુદ્રવ્યં ભવત્ય્ અભિમતં મુને । અન્યસ્મૈ રોચતે નિમ્બં ત્વ્ અન્યસ્મૈ મધુ રોચતે
અભ્યાસથી કડવું પણ મનગમતું બની જાય છે, મુનિ; કોઈને લીમડો ગમે છે, તો કોઈને મધ ગમે છે.
અબન્ધૌ ઘનતામ્ એતિ નૈકટ્યાભ્યાસયોગતઃ । યાત્ય્ અનભ્યાસતો દૂરાત્ સ્નેહો બન્ધુષુ તાનવમ્
સગપણ ન હોય તો પણ નજીક રહેવાની આદતથી સંબંધ મજબૂત બને છે; અને આદત ન હોય તો પોતાના જ લોકો માટેનું સ્નેહ પણ દૂર રહીને ધીરે ધીરે ઓછું થઈ જાય છે.
આતિવાહિકદેહો ઽયં શુદ્ધચિદ્વ્યોમ કેવલમ્ । આધિભૌતિકતામ્ એતિ ભાવનાભ્યાસયોગતઃ
આ જન્મમરણના ચક્રમાં ફરતો શરીર હકીકતમાં તો શુદ્ધ ચેતન્યનું આકાશ જ છે; પણ વારંવાર કલ્પના કરવાની આદતથી એ પદાર્થરૂપ દેખાવા લાગે છે.
આધિભૌતિકદેહો ઽસૌ ધારણાભ્યાસભાવનાત્ । વિહઙ્ગવત્ ખમ્ અભ્યેતિ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્
આ પદાર્થમય શરીર પણ ધ્યાનની સતત આદતથી પંખી જેવું ફરી આકાશ જેવું સ્વરૂપ પામે છે; જુઓ, કેવી રીતે આદતથી શક્તિ પ્રગટે છે.
પુણ્યાનિ યાન્તિ વૈફલ્યં વૈફલ્યં યાન્તિ માતરઃ । ભાગ્યાનિ યાન્તિ વૈફલ્યં નાભ્યાસસ્ તુ કદાચન
પુણ્ય ફળ આપ્યા વિના રહી જાય છે, માતાઓ પણ ક્યારેક નિષ્ફળ થાય છે, ભાગ્ય પણ નિષ્ફળ થઈ જાય છે—પણ આદત ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતી.
દુસ્સાધાસ્ સિદ્ધિમ્ આયાન્તિ રિપવો યાન્તિ મિત્રતામ્ । વિષાણ્ય્ અમૃતતાં યાન્તિ સન્તતાભ્યાસયોગતઃ
કઠિન લાગતી સિદ્ધિઓ પણ સતત અભ્યાસથી પ્રાપ્ત થાય છે, દુશ્મનો મિત્ર બની જાય છે અને ઝેર પણ અમૃત બની જાય છે.
યેનાભ્યાસḫ પરિત્યક્ત ઇષ્ટે વસ્તુનિ સો ઽધમઃ । કદાચિન્ ન તદ્ આપ્નોતિ વન્ધ્યા સ્વતનયં યથા
જે મનુષ્ય ઇચ્છિત વસ્તુ માટે અભ્યાસ છોડે છે, તે નીચ છે; તે ક્યારેય એ વસ્તુ મેળવી શકતો નથી, જેમ કે વંધ્યા સ્ત્રીને સંતાન થતું નથી.
યદ્ અત્યભિમતં વસ્તુ સ્વભ્યાસો ન તદર્જનાત્ । તદ્યુક્તિપૂર્વકં ત્યાજ્ય આ મૃત્યોર્ જીવિતં યથા
જો પોતાનો અભ્યાસ બહુ ઇચ્છિત વસ્તુ અપાવતો ન હોય, તો સમજપૂર્વક એ અભ્યાસ છોડી દેવો જોઈએ, જેમ મૃત્યુ સમયે જીવવું છોડાય છે.
ઇષ્ટે વસ્તુનિ નાભ્યાસં યẖ કરોતિ નરાધમઃ । સો ઽનિષ્ટાનિષ્ટમ્ આપ્નોતિ નરકાન્ નરકાન્તરમ્
જે નીચ મનુષ્ય ઇચ્છિત વસ્તુ માટે અભ્યાસ કરતો નથી, તે અનિચ્છિત જ વસ્તુઓ મેળવે છે અને એક નરકમાંથી બીજા નરકમાં જાય છે.