ભૂતતણ્ડુલમ્ આ સૃષ્ટેḫ પિનષ્ટિ ધ્રુવકીલકઃ । નિયત્યા ચાલિતો રોદẖકવાટો ઽમ્ભોદઘર્ઘરઃ
સ્થિર ધ્રુવ પોતાની જગ્યાએ રહેલા તત્વોના દાણાં પીસે છે; નિયમથી આકાશના દ્વાર હલાય છે અને પાણીથી ભરેલા વાદળ જેવી ગર્જના કરે છે.
દ્વીપાબ્ધિશૈલૈર્ ભૂપીઠં વિમાનનગરૈર્ નભઃ । દૈત્યદાનવનાગૌઘૈḫ પૂર્ણં પાતાલમણ્ડલમ્
પૃથ્વી દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતોથી ભરેલી છે; આકાશમાં વિમાનો અને નગરો છે; અને પાતાળમાં દૈત્ય, દાનવ અને સર્પોની ભીડ છે.
કુણ્ડલં ત્રિજગલ્લક્ષ્મ્યા નીલં આકાશમણ્ડલમ્ । સ્થિતં ચઞ્ચલમ્ આચારચઞ્ચલાયાસ્ સ્ફુરન્મણિ
ત્રણે લોકની લક્ષ્મી માટે આકાશનું નીલું મંડળ કુંડળ જેવું છે, જે જીવજંતુઓની ચંચળતાથી સતત હલનચલન કરે છે અને ઝગમગતા રત્નની જેમ કંપે છે.
બુદ્ધ્યાદિરહિતાં સ્પન્દસંવિદં વાયવીમ્ ઇવ । સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ સૂક્ષ્મામ્ આદાય જાયતે
બુદ્ધિ અને અન્ય બધાથી રહિત એવી સૂક્ષ્મ સ્પંદનરૂપ ચેતનાને પવનની જેમ ગ્રહણ કરીને, સ્થાવર અને જંગમ બંનેનું જન્મ થાય છે.
મુનિર્ મૌનૈર્ ધરા વાર્ભિર્ મારુતૈẖ કપિચાપલમ્ । આકાશૈર્ અવકાશિત્વં તેજોભિર્ ભાસનં શ્રિતમ્
મુનિ પૃથ્વીથી મૌન, પાણીથી પ્રવાહિતા, પવનથી ચંચળતા, આકાશથી વિશાળતા અને અગ્નિથી તેજ પ્રાપ્ત કરે છે.
વૃક્સોર્વ્યબ્ધ્યદ્રિખનૄણાં પ્રાણિનો ઽન્તસ્ સ્ફુરન્ત્ય્ અલમ્ । મૃતિજન્મોન્મુખાẖ કીટસુરાસુરજલૌકસઃ
વૃક્ષો, ધરતી, પાણી, પર્વતો અને મનુષ્યોમાં જીવશક્તિ ભરપૂર રીતે ધબકે છે; જીવ, દેવ, દાનવ અને જળૌકાઓ બધાં જન્મ અને મૃત્યુ તરફ વળેલા છે.
સસુરાસુરગન્ધર્વાẖ કાલẖ કલયતે પ્રજાઃ । દોર્ભિẖ કલ્પયુગાબ્દૈશ્ શ્વશ્ શ્વḫ પશૂન્ ઇવ પાલકઃ
સમય પોતાના બે હાથ — યુગો અને વર્ષો — વડે દેવ, દાનવ અને ગંધર્વોને રોજે રોજ પશુપાલક જેમ પશુઓને હાંકે છે, એમ ચલાવે છે.
અનન્તવિપુલાગાધગમ્ભીરે કાલસાગરે । ઉત્પત્યોત્પત્ય લીયન્તે ઋત્વાવર્તવિવૃત્તયઃ
અનંત, વિશાળ અને અઘાધ એવા સમયના દરિયામાં ઋતુઓના ચક્રો વારંવાર ઉદ્ભવે છે અને ફરીથી લય પામે છે.
ચતુર્દશવિધા વાતવેલ્લિતા ભૂતપાંસવઃ । નાશાકાશે વિલીયન્તે શરદમ્ભોદલીલયા
ચૌદ પ્રકારની ભૂતધૂળ પવનથી ઉડતી રહી છે અને અંતે વિનાશના આકાશમાં એ રીતે વિલીન થાય છે જેમ શરદના વાદળો આકાશમાં ઓગળી જાય છે.
ભુવનં બોધયન્તી દ્યૌશ્ ચન્દ્રાર્કકરચામરૈઃ । સ્થિતાકાશાંશુકાકલ્પં તારકોત્કરશેખરા
તારાઓના સમૂહથી શોભાયમાન આકાશ, ચંદ્ર અને સૂર્યની કિરણોની પંખીથી જગતને જાગૃત કરે છે અને સ્થિરતા જેવી ચાદર ઓઢેલી હોય તેમ દેખાય છે.
સ્થિતાḫ પવનભૂકમ્પમેઘતાપસહિષ્ણવઃ । સ્વં પ્રદેશમ્ અનુજ્ઝન્ત્યẖ કકુભસ્ સ્તમ્ભિતા ઇવ
દિશાઓ પવન, ભૂકંપ, વાદળ અને તાપ સહન કરીને, પોતાના સ્થાનને કદી છોડતી નથી; જાણે કે કોઈએ તેમને અડગ રાખી દીધી હોય તેમ સ્થિર રહે છે.
ઉત્પાતમેઘનિર્હ્રાદભૂમિકમ્પગ્રહગ્રહૈઃ । અજ્ઞાતૈર્ અપિ વિજ્ઞાતૈર્ ભૂતાનાં જ્ઞાયતે ગતિઃ
અશુભ વાદળોની ગર્જના, ભૂકંપ, ગ્રહણ વગેરે સંકેતોથી—even જો કોઈ ઓળખે કે નહીં—જીવોની ચાલ સમજાઈ જાય છે.
સપ્તાનાં જલમ્ અબ્ધીનામ્ ઔર્વાગ્નિḫ પિબતિ જ્વલન્ । લોકાન્તરાણામ્ આકલ્પં કાલો ભૂતગણં યથા
સાત સમુદ્રનું પાણી અગ્નિ પી જાય છે; એ જ રીતે, સમય આખા જગતના જીવોને અંત સુધી ગ્રસે છે.
પાતાલમ્ આવિશતિ યાતિ નભો વિલઙ્ઘ્ય દિઙ્મણ્ડલં ભ્રમતિ ભૂતગણસ્ સમન્તાત્ । પર્યેતિ પર્વતમહાર્ણવમણ્ડલાનિ દ્વીપાન્તરાણિ ચ મરુત્સરણક્રમેણ
જીવોનો સમૂહ પાતાળમાં જાય છે, આકાશમાં ચડે છે, દિશાઓમાં ભમ્યા કરે છે; પવનની દિશામાં, પહાડો, મહાસાગરો અને દ્વીપો વચ્ચે ફરતો રહે છે.
યાવસ્ તં સર્ગમ્ આગચ્છ પ્રસાદẖ ક્રિયતાં મુને । આશ્ચર્યેષૂપપન્નેષુ મહાન્તો હ્ય્ અતિકૌતુકાઃ
જ્યાં સુધી તમે એ સર્જન સુધી પહોંચો છો, હે મુનિ, કૃપા કરો; કારણ કે મહાન લોકો હંમેશા નવાઈભર્યા ઘટનાઓ વિશે ખૂબ જ ઉત્સુક હોય છે.
તયેત્ય્ ઉક્તે મયા સાર્ધં ગન્તુમ્ આરબ્ધમ્ અમ્બરે । વાત્યયા સૌરભેણેવ શૂન્યે શૂન્યેન શૂન્યયા
તેણે આમ કહ્યું ત્યારે, હું એની સાથે આકાશમાં જવા લાગ્યો, જાણે સુગંધિત પવનથી, ખાલીપામાંથી, ખાલીપામાંથી જ, ખાલીપાથી જ.
અથાહં દૂરમ્ અધ્વાનં શૂન્યમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય નાભસમ્ । નાભસં ભૂતસઞ્ચારં તયા સાર્ધમ્ અવાપ્તવાન્
પછી હું લાંબો, ખાલી રસ્તો આકાશમાં પાર કરીને, એની સાથે જ ભૂતોના સંચાર સુધી પહોંચી ગયો.
તમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય ચિરેણાત્ર ભૂતસઞ્ચારમ્ આમ્બરમ્ । લોકાલોકશિરોવ્યોમ પ્રાપ્તો ઽસ્મિ ધવલામ્બુદમ્
એને લાંબા સમય સુધી પાર કરીને, હું અહીં ભૂતોના સંચારવાળા આકાશમાં, લોકાલોકના શિખર સુધી, અને ધવળ વાદળ સુધી પહોંચી ગયો છું.
ઉત્તરાશેન્દુશુભ્રાભ્રપીઠાન્ નિર્ગત્ય તાં શિલામ્ । આનીતો ઽસ્મિ તયોત્તુઙ્ગાં તપ્તકાઞ્ચનકલ્પિતામ્
ઉત્તર દિશાના ચાંદની જેવી ચમકતી વાદળોની બેઠકોમાંથી નીકળી, એ સ્ત્રીએ મને તેજસ્વી, તપેલા સોનાથી બનેલી ઊંચી પથ્થર પર લઈ ગઈ.
યાવત્ પશ્યામ્ય્ અહં શુભ્રાં શિલામ્ એવ ન તજ્જગત્ । કલધૌતમયીમ્ ઉચ્ચૈર્ અગ્નિલોકતટીમ્ ઇવ
જ્યાં સુધી હું જોઈ રહ્યો, ત્યાં સુધી મને માત્ર ચમકતી પથ્થર જ દેખાઈ, બીજું કોઈ જગત દેખાયું નહીં—એ પથ્થર ઊંચી હતી, જાણે ચાંદનીથી ધોઈને ચમકતી હોય, અને અગ્નિ લોકના કિનારા જેવી લાગતી હતી.
તદા મયોક્તા સા કાન્તા ક્વ ભવત્સર્ગભૂર્ ઇતિ । ક્વ ચન્દ્રાર્કાગ્નિતારાદિ ક્વ લોકાન્તરસપ્તકમ્
ત્યારે મેં એ પ્રિયાને પૂછ્યું: 'તમારું સર્જનનું જગત ક્યાં છે? ચાંદ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ, તારાઓ અને બીજાં સાત લોક ક્યાં છે?'
ક્વાર્ણવાકાશકકુભẖ ક્વોન્મજ્જનનિમજ્જને । ક્વ મહામ્ભોદસમ્ભારẖ ક્વ તારામ્બરડમ્બરમ્
સમુદ્રો, આકાશ, દિશાઓ ક્યાં છે? ઉગવું અને ડૂબવું ક્યાં છે? મહાસાગરનો વિશાળ સમૂહ ક્યાં છે? અને તારાઓથી ભરેલું આકાશ ક્યાં છે?
ક્વ શૈલશિખરશ્રેણ્યઃ ક્વ મહાર્ણવભૂમિકાઃ । ક્વ દ્વીપાવલયસ્ સપ્ત ક્વ તપ્તકનકાવનિઃ
ક્યાં છે પહાડોની ઊંચી શૃંખલાઓ? ક્યાં છે મહાસાગરનાં વિશાળ પટ? ક્યાં છે તે સાત દ્વીપોની વળયમાળા? ક્યાં છે તે તપ્ત સોનાની ધરાઓ?
ક્વ કાર્યકાલકલનાẖ ક્વ ભૂતભુવનભ્રમઃ । ક્વ વિદ્યાધરગન્ધર્વાẖ ક્વ નરામરદાનવાઃ
ક્યાં છે કારણ અને સમયની ગણતરીઓ? ક્યાં છે જીવ અને જગતની ભ્રાંતિ? ક્યાં છે વિદ્યાધર અને ગંધર્વો? ક્યાં છે મનુષ્યો, દેવો અને દાનવો?
ક્વર્ષિભૂપાલમુનયẖ ક્વ નયાપનયક્રમઃ । ક્વ યામાયામયામિન્યẖ ક્વ સ્વર્ગનરકભ્રમઃ
ક્યાં છે ઋષિઓ, રાજાઓ અને મુનિઓ? ક્યાં છે ન્યાય અને અન્યાયની રીતો? ક્યાં છે માયાથી ભરેલી રાતો? ક્યાં છે સ્વર્ગ અને નરકની ભ્રમણા?
ક્વ પુણ્યપાપકલનાẖ ક્વ કલાકાલકેલયઃ । ક્વાસુરામરવૈરાણિ ક્વ દ્વેષસ્નેહરીતયઃ
ક્યાં છે પુણ્ય અને પાપની ગણતરીઓ? ક્યાં છે સમય અને કળાની રમતો? ક્યાં છે અસુર અને દેવોના વૈર? ક્યાં છે દ્વેષ અને પ્રેમની વહેતી નદીઓ?
વદત્ય્ એવં મયિ વચસ્ સોવાચ વરવર્ણિની । વિસ્મયાકુલમ્ આલોક્ય શિલામ્ અલિવિલોચના
જ્યારે એ સુંદર સ્ત્રીએ મારી સાથે વાત કરી રહી હતી, ત્યારે તેની મધમાખી જેવી આંખો આશ્ચર્યથી શિલા તરફ જોઈ રહી હતી.
પશ્યામ્ય્ અખિલમ્ આત્મીયમ્ અહં સર્ગમ્ ઇહોપલે । મકુરપ્રતિબિમ્બસ્થપુરાન્યપુરવત્ પુરઃ
હું આ પથ્થર પર આખું સર્જન પોતાનું જ છે એમ જોઈ રહ્યો છું, જેમ કોઈ દર્પણમાં જૂના અને નવા શહેરોનું પ્રતિબિંબ જુએ છે તેમ.
નિત્યાનુભવ એવાત્ર દર્શને કારણં મમ । તદભાવો મુને મન્યે તે કારણમ્ અદર્શને
મારે માટે અહીં જોવાનું કારણ તો સતત અનુભવ જ છે; હે મુનિ, મને લાગે છે કે એનો અભાવ એટલે જ તમે નહીં જોઈ શકો.
અન્યોઽન્યચિરકાલૈકદ્વૈતસઙ્કથયાનયા । શુદ્ધાતિવાહિકૈકાત્મ્યદેહતા વિસ્મૃતાવયોઃ
અપણે બંનેએ લાંબા સમયથી એકમેક સાથે અદ્વૈતની વાતો કરી છે, તેથી આપણે બંને શુદ્ધ અને સર્વોચ્ચ આત્માની એકતાને ભૂલી ગયા છીએ.