મુને યથેદં ભવતાં જગત્ સ્ફારં વિરાજતે । તથાસ્માકં જગત્ તત્ર સર્ગસંહારયુક્ સ્થિતમ્
મુનિ, જેમ તમારે માટે આ જગત વિશાળ અને સુંદર લાગે છે, તેમ જ અમારું જગત પણ ત્યાં સર્જન અને વિનાશ સાથે સ્થિત છે.
યથેહેમાસ્ તથા તત્ર ત્રૈલોક્યસ્થિતયસ્ સ્થિતાઃ । વહન્તિ સરિતસ્ સ્ફારા નિવસન્ત્ય્ અમ્બરે ઽમરાઃ
જેમ અહીં ઋતુઓ છે, તેમ ત્યાં પણ ત્રણ લોકની સ્થિતિઓ છે; મોટી નદીઓ વહે છે અને અમર લોકો આકાશમાં વસે છે.
સ્ફુરન્તિ નાગાḫ પાતાલે તિષ્ઠન્ત્ય્ આત્મનિ પર્વતાઃ । આપશ્ છલચ્છલાયન્તે વહન્તિ વ્યોમ્નિ વાયવઃ
પાતાળમાં સાપો ફરે છે, પર્વતો આત્મામાં ઊભા છે, પાણી અનેક રીતે રમે છે અને પવન આકાશમાં વહે છે.
અર્ણવા અર્ણસા ભાન્તિ યાન્ત્ય્ અન્તં શનકૈḫ પ્રજાઃ । ભૂતાન્ય્ અજસ્રં જાયન્તે મ્રિયન્તે ઽવિરતં તથા
સમુદ્રો તરંગોથી ચમકે છે; જીવો ધીમે ધીમે અંતે પહોંચે છે; પ્રાણીઓ સતત જન્મે છે અને નિરંતર મરે છે.
વાન્તિ વાતા વહન્ત્ય્ આપો ભાન્તિ ચાભાન્તિ ખે સુરાઃ । તિષ્ઠન્ત્ય્ અગાસ્ સમુદ્યન્તિ ગ્રહાḫ પાન્તિ મહીં નૃપાઃ
પવન ફૂંકાય છે, પાણી વહે છે, આકાશમાં દેવતાઓ આવે છે અને જાય છે; અગ્નિ સ્થિર રહે છે, ગ્રહો ઊગે છે, અને રાજાઓ ધરતીની રક્ષા કરે છે.
દેવાસુરમનુષ્યાણાં વ્યવહારપરમ્પરાઃ । લોલાḫ પ્રવૃત્તા આકલ્પમ્ આસમુદ્રમ્ ઇવાપગાઃ
દેવ, દાનવ અને મનુષ્યોના વ્યવહારો સતત ચાલે છે, જેમ નદીઓ દરિયા તરફ વહે છે તેમ, અને આ બધું યુગના અંત સુધી અવિરત ચાલે છે.
દિનપદ્માનિ ભૂલોકસરસ્ય્ આકલ્પમ્ આનભઃ । લોલાભ્રાલીનિ ફુલ્લાનિ મીલિતોન્મીલિતાન્ય્ અલમ્
પૃથ્વી પરના સરોવરનાં દિવસી કમળો અનેક યુગોથી ઉગે છે અને મરઝાય છે, જેમ વાદળો સતત ફરે છે તેમ, કમળો ફરીથી ખીલે છે અને બંધ થાય છે.
ચન્દ્રશ્ ચર્ચાં ચતુર્દિક્કં ચન્દનેનાત્મતેજસા । રચયન્ રાત્રિરોહિણ્યોસ્ તમો હન્ત્ય્ અપિ હૃદ્ગતમ્
ચાંદ્રમા પોતાની ઠંડી કિરણોથી ચારે બાજુ પ્રકાશ ફેલાવે છે, રોહિણી માટે રાત્રિનું સૌંદર્ય રચે છે અને હૃદયની અંદરનું અંધકાર પણ દૂર કરે છે.
સ્વદશાસ્વાદનરતા વાતયન્ત્રપ્રચારિતા । રોદસ્સદ્મનિ સૂર્યાખ્યા દીપ્યતે દિવિ દીપિકા
પવનના સંચાલનથી ચાલતી, પોતાની સ્થિતિમાં આનંદ માણતી, આકાશના મહેલમાં સૂર્ય નામની દીવો તેજથી પ્રકાશે છે.
બ્રહ્મસઙ્કલ્પિતો ઽરુદ્ધો વાતસઞ્ચારવારિભિઃ । ખે ઽનિશં ચક્રમ્ ઋક્ષાણાં ઘુણાવર્તો વિવર્તતે
બ્રહ્માના ઇચ્છાથી સર્જાયેલું અને પવન તથા પાણીના પ્રવાહથી અવિરત ચાલતું તારાઓનું ચક્ર આકાશમાં સતત ફરતું રહે છે.
ભૂતતણ્ડુલમ્ આ સૃષ્ટેḫ પિનષ્ટિ ધ્રુવકીલકઃ । નિયત્યા ચાલિતો રોદẖકવાટો ઽમ્ભોદઘર્ઘરઃ
સ્થિર ધ્રુવ પોતાની જગ્યાએ રહેલા તત્વોના દાણાં પીસે છે; નિયમથી આકાશના દ્વાર હલાય છે અને પાણીથી ભરેલા વાદળ જેવી ગર્જના કરે છે.
દ્વીપાબ્ધિશૈલૈર્ ભૂપીઠં વિમાનનગરૈર્ નભઃ । દૈત્યદાનવનાગૌઘૈḫ પૂર્ણં પાતાલમણ્ડલમ્
પૃથ્વી દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતોથી ભરેલી છે; આકાશમાં વિમાનો અને નગરો છે; અને પાતાળમાં દૈત્ય, દાનવ અને સર્પોની ભીડ છે.
કુણ્ડલં ત્રિજગલ્લક્ષ્મ્યા નીલં આકાશમણ્ડલમ્ । સ્થિતં ચઞ્ચલમ્ આચારચઞ્ચલાયાસ્ સ્ફુરન્મણિ
ત્રણે લોકની લક્ષ્મી માટે આકાશનું નીલું મંડળ કુંડળ જેવું છે, જે જીવજંતુઓની ચંચળતાથી સતત હલનચલન કરે છે અને ઝગમગતા રત્નની જેમ કંપે છે.
બુદ્ધ્યાદિરહિતાં સ્પન્દસંવિદં વાયવીમ્ ઇવ । સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ સૂક્ષ્મામ્ આદાય જાયતે
બુદ્ધિ અને અન્ય બધાથી રહિત એવી સૂક્ષ્મ સ્પંદનરૂપ ચેતનાને પવનની જેમ ગ્રહણ કરીને, સ્થાવર અને જંગમ બંનેનું જન્મ થાય છે.
મુનિર્ મૌનૈર્ ધરા વાર્ભિર્ મારુતૈẖ કપિચાપલમ્ । આકાશૈર્ અવકાશિત્વં તેજોભિર્ ભાસનં શ્રિતમ્
મુનિ પૃથ્વીથી મૌન, પાણીથી પ્રવાહિતા, પવનથી ચંચળતા, આકાશથી વિશાળતા અને અગ્નિથી તેજ પ્રાપ્ત કરે છે.
વૃક્સોર્વ્યબ્ધ્યદ્રિખનૄણાં પ્રાણિનો ઽન્તસ્ સ્ફુરન્ત્ય્ અલમ્ । મૃતિજન્મોન્મુખાẖ કીટસુરાસુરજલૌકસઃ
વૃક્ષો, ધરતી, પાણી, પર્વતો અને મનુષ્યોમાં જીવશક્તિ ભરપૂર રીતે ધબકે છે; જીવ, દેવ, દાનવ અને જળૌકાઓ બધાં જન્મ અને મૃત્યુ તરફ વળેલા છે.
સસુરાસુરગન્ધર્વાẖ કાલẖ કલયતે પ્રજાઃ । દોર્ભિẖ કલ્પયુગાબ્દૈશ્ શ્વશ્ શ્વḫ પશૂન્ ઇવ પાલકઃ
સમય પોતાના બે હાથ — યુગો અને વર્ષો — વડે દેવ, દાનવ અને ગંધર્વોને રોજે રોજ પશુપાલક જેમ પશુઓને હાંકે છે, એમ ચલાવે છે.
અનન્તવિપુલાગાધગમ્ભીરે કાલસાગરે । ઉત્પત્યોત્પત્ય લીયન્તે ઋત્વાવર્તવિવૃત્તયઃ
અનંત, વિશાળ અને અઘાધ એવા સમયના દરિયામાં ઋતુઓના ચક્રો વારંવાર ઉદ્ભવે છે અને ફરીથી લય પામે છે.
ચતુર્દશવિધા વાતવેલ્લિતા ભૂતપાંસવઃ । નાશાકાશે વિલીયન્તે શરદમ્ભોદલીલયા
ચૌદ પ્રકારની ભૂતધૂળ પવનથી ઉડતી રહી છે અને અંતે વિનાશના આકાશમાં એ રીતે વિલીન થાય છે જેમ શરદના વાદળો આકાશમાં ઓગળી જાય છે.
ભુવનં બોધયન્તી દ્યૌશ્ ચન્દ્રાર્કકરચામરૈઃ । સ્થિતાકાશાંશુકાકલ્પં તારકોત્કરશેખરા
તારાઓના સમૂહથી શોભાયમાન આકાશ, ચંદ્ર અને સૂર્યની કિરણોની પંખીથી જગતને જાગૃત કરે છે અને સ્થિરતા જેવી ચાદર ઓઢેલી હોય તેમ દેખાય છે.
સ્થિતાḫ પવનભૂકમ્પમેઘતાપસહિષ્ણવઃ । સ્વં પ્રદેશમ્ અનુજ્ઝન્ત્યẖ કકુભસ્ સ્તમ્ભિતા ઇવ
દિશાઓ પવન, ભૂકંપ, વાદળ અને તાપ સહન કરીને, પોતાના સ્થાનને કદી છોડતી નથી; જાણે કે કોઈએ તેમને અડગ રાખી દીધી હોય તેમ સ્થિર રહે છે.
ઉત્પાતમેઘનિર્હ્રાદભૂમિકમ્પગ્રહગ્રહૈઃ । અજ્ઞાતૈર્ અપિ વિજ્ઞાતૈર્ ભૂતાનાં જ્ઞાયતે ગતિઃ
અશુભ વાદળોની ગર્જના, ભૂકંપ, ગ્રહણ વગેરે સંકેતોથી—even જો કોઈ ઓળખે કે નહીં—જીવોની ચાલ સમજાઈ જાય છે.
સપ્તાનાં જલમ્ અબ્ધીનામ્ ઔર્વાગ્નિḫ પિબતિ જ્વલન્ । લોકાન્તરાણામ્ આકલ્પં કાલો ભૂતગણં યથા
સાત સમુદ્રનું પાણી અગ્નિ પી જાય છે; એ જ રીતે, સમય આખા જગતના જીવોને અંત સુધી ગ્રસે છે.
પાતાલમ્ આવિશતિ યાતિ નભો વિલઙ્ઘ્ય દિઙ્મણ્ડલં ભ્રમતિ ભૂતગણસ્ સમન્તાત્ । પર્યેતિ પર્વતમહાર્ણવમણ્ડલાનિ દ્વીપાન્તરાણિ ચ મરુત્સરણક્રમેણ
જીવોનો સમૂહ પાતાળમાં જાય છે, આકાશમાં ચડે છે, દિશાઓમાં ભમ્યા કરે છે; પવનની દિશામાં, પહાડો, મહાસાગરો અને દ્વીપો વચ્ચે ફરતો રહે છે.
યાવસ્ તં સર્ગમ્ આગચ્છ પ્રસાદẖ ક્રિયતાં મુને । આશ્ચર્યેષૂપપન્નેષુ મહાન્તો હ્ય્ અતિકૌતુકાઃ
જ્યાં સુધી તમે એ સર્જન સુધી પહોંચો છો, હે મુનિ, કૃપા કરો; કારણ કે મહાન લોકો હંમેશા નવાઈભર્યા ઘટનાઓ વિશે ખૂબ જ ઉત્સુક હોય છે.
તયેત્ય્ ઉક્તે મયા સાર્ધં ગન્તુમ્ આરબ્ધમ્ અમ્બરે । વાત્યયા સૌરભેણેવ શૂન્યે શૂન્યેન શૂન્યયા
તેણે આમ કહ્યું ત્યારે, હું એની સાથે આકાશમાં જવા લાગ્યો, જાણે સુગંધિત પવનથી, ખાલીપામાંથી, ખાલીપામાંથી જ, ખાલીપાથી જ.
અથાહં દૂરમ્ અધ્વાનં શૂન્યમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય નાભસમ્ । નાભસં ભૂતસઞ્ચારં તયા સાર્ધમ્ અવાપ્તવાન્
પછી હું લાંબો, ખાલી રસ્તો આકાશમાં પાર કરીને, એની સાથે જ ભૂતોના સંચાર સુધી પહોંચી ગયો.
તમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય ચિરેણાત્ર ભૂતસઞ્ચારમ્ આમ્બરમ્ । લોકાલોકશિરોવ્યોમ પ્રાપ્તો ઽસ્મિ ધવલામ્બુદમ્
એને લાંબા સમય સુધી પાર કરીને, હું અહીં ભૂતોના સંચારવાળા આકાશમાં, લોકાલોકના શિખર સુધી, અને ધવળ વાદળ સુધી પહોંચી ગયો છું.
ઉત્તરાશેન્દુશુભ્રાભ્રપીઠાન્ નિર્ગત્ય તાં શિલામ્ । આનીતો ઽસ્મિ તયોત્તુઙ્ગાં તપ્તકાઞ્ચનકલ્પિતામ્
ઉત્તર દિશાના ચાંદની જેવી ચમકતી વાદળોની બેઠકોમાંથી નીકળી, એ સ્ત્રીએ મને તેજસ્વી, તપેલા સોનાથી બનેલી ઊંચી પથ્થર પર લઈ ગઈ.
યાવત્ પશ્યામ્ય્ અહં શુભ્રાં શિલામ્ એવ ન તજ્જગત્ । કલધૌતમયીમ્ ઉચ્ચૈર્ અગ્નિલોકતટીમ્ ઇવ
જ્યાં સુધી હું જોઈ રહ્યો, ત્યાં સુધી મને માત્ર ચમકતી પથ્થર જ દેખાઈ, બીજું કોઈ જગત દેખાયું નહીં—એ પથ્થર ઊંચી હતી, જાણે ચાંદનીથી ધોઈને ચમકતી હોય, અને અગ્નિ લોકના કિનારા જેવી લાગતી હતી.