તતસ્ સ્વજગદાકાશપૂર્વાપરનિરીક્ષયા । સ્થિતાહં ધારણાં બદ્ધ્વા સાપિ મે સિદ્ધિમ્ આગતા
પછી, મારા જ જગતના આકાશને, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બંનેને જોઈને, હું એકાગ્રતામાં સ્થિર રહ્યો, અને એ એકાગ્રતાથી મને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ.
અથ સ્વજગતો દૃષ્ટ્વા હૃદયં તસ્ય બાહ્યગા । અહં દૃષ્ટવતી સ્થૂલાં લોકાલોકશિરશ્શિલામ્
પછી, તેના જગતનું હૃદય બહાર જોઈને, મેં વિશ્વ અને અવ્યક્ત વચ્ચેની વિશાળ શિખર પર્વતને સ્પષ્ટ રીતે જોયું.
એતાવતાપિ કાલેન દમ્પત્યોર્ આવયોર્ મુને । પરં દ્રષ્ટુમ્ અભૂદ્ ઇચ્છા ન કાચન કદાચન
હે મુનિ, આટલા લાંબા સમય પછી પણ, મારા અને મારા પતિએ ક્યારેય પરમાત્માને જોવા માટે ઈચ્છા જાગી નથી.
મદ્ભર્તા કેવલં શુદ્ધવેદાર્થૈકાન્તચિન્તયા । ન ચ યાતં ન ચાયાતં વેત્ત્ય્ અહો વિગતૈષણઃ
મારા પતિ માત્ર શુદ્ધ વેદના અર્થમાં જ મન મૂકીને ચિંતન કરે છે; તે કોઈ ઈચ્છા રાખતો નથી અને તેને આવવું કે જવું છે, એનું પણ ખ્યાલ નથી.
તેનાસૌ મત્પતિર્ વિદ્વાન્ અપિ ન પ્રાપ્તવાન્ પરમ્ । અદ્ય સો ઽહં ચ વાઞ્છાવḫ પ્રયત્નેન પરં પદમ્
એટલે, મારા પતિ વિદ્વાન હોવા છતાં પરમ પદ પ્રાપ્ત કરી શક્યા નથી; પણ આજે હું પ્રયત્નપૂર્વક એ પરમ અવસ્થાની ઈચ્છા રાખું છું.
તદ્ એતામ્ અર્થિતાં બ્રહ્મન્ સફલીકર્તુમ્ અર્હસિ । મહતામ્ અર્થિનો વ્યર્થા ન કદાચન કેચન
હે બ્રાહ્મણ, હવે તમે મારી આ ઈચ્છા પૂર્ણ કરો; કારણ કે મહાન લોકોની ઈચ્છાઓ ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતી.
ભ્રમન્તી સિદ્ધસેનાસુ સદા નભસિ માનદ । ત્વદ્ ઋતે નેહ પશ્યામિ ઘનાજ્ઞાનબલાનલમ્
માનદ, તું હમેશાં આકાશમાં સિદ્ધોના સમૂહમાં ફરતો છે, પણ તારી સિવાય અહીં કોઈ જ્ઞાનની આગ નથી જે અંધકારને દૂર કરી શકે.
બ્રહ્મન્ વિનૈવ કરુણાકર કારણેન સન્તો યતો ઽર્થિજનવાઞ્છિતપૂરણાનિ । કુર્વન્તિ તેન શરણાગતતામ્ ઉપેતાં મામ્ અર્હસીહ ન તિરસ્કરણેન યોક્તુમ્
બ્રહ્મન, દયાળુ, સારા લોકો કોઈ કારણ વગર પણ આશ્રય લેનારા લોકોની ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે; એટલે હું તારો આશ્રય લીધેલો છું, મને તું નકારવું યોગ્ય નથી.
અથેત્ય્ ઉક્તવતી પૃષ્ટા સા મયા કલ્પિતાસના । સઙ્કલ્પિતાસનેનાશુ સ્થિતેન નભસિ સ્થિતા
પછી, એમ કહીને, હું તેને પૂછ્યું; તેણે કલ્પનાથી એક આસન બનાવ્યું અને તરત જ એ કલ્પિત આસન પર બેઠી, આકાશમાં સ્થિર રહી.
કથં શિલોદરે બાલે ત્વદ્વિધાનાં ભવેત્ સ્થિતિઃ । કથં સઞ્ચલનં તત્ર કિમર્થં તત્ર વાસ્પદમ્
બાળિકા, શિલામાં તારા જેવા લોકો કેવી રીતે રહી શકે? ત્યાં હલન-ચલન કેવી રીતે શક્ય છે, અને એ સ્થળનું શું કારણ છે?
મુને યથેદં ભવતાં જગત્ સ્ફારં વિરાજતે । તથાસ્માકં જગત્ તત્ર સર્ગસંહારયુક્ સ્થિતમ્
મુનિ, જેમ તમારે માટે આ જગત વિશાળ અને સુંદર લાગે છે, તેમ જ અમારું જગત પણ ત્યાં સર્જન અને વિનાશ સાથે સ્થિત છે.
યથેહેમાસ્ તથા તત્ર ત્રૈલોક્યસ્થિતયસ્ સ્થિતાઃ । વહન્તિ સરિતસ્ સ્ફારા નિવસન્ત્ય્ અમ્બરે ઽમરાઃ
જેમ અહીં ઋતુઓ છે, તેમ ત્યાં પણ ત્રણ લોકની સ્થિતિઓ છે; મોટી નદીઓ વહે છે અને અમર લોકો આકાશમાં વસે છે.
સ્ફુરન્તિ નાગાḫ પાતાલે તિષ્ઠન્ત્ય્ આત્મનિ પર્વતાઃ । આપશ્ છલચ્છલાયન્તે વહન્તિ વ્યોમ્નિ વાયવઃ
પાતાળમાં સાપો ફરે છે, પર્વતો આત્મામાં ઊભા છે, પાણી અનેક રીતે રમે છે અને પવન આકાશમાં વહે છે.
અર્ણવા અર્ણસા ભાન્તિ યાન્ત્ય્ અન્તં શનકૈḫ પ્રજાઃ । ભૂતાન્ય્ અજસ્રં જાયન્તે મ્રિયન્તે ઽવિરતં તથા
સમુદ્રો તરંગોથી ચમકે છે; જીવો ધીમે ધીમે અંતે પહોંચે છે; પ્રાણીઓ સતત જન્મે છે અને નિરંતર મરે છે.
વાન્તિ વાતા વહન્ત્ય્ આપો ભાન્તિ ચાભાન્તિ ખે સુરાઃ । તિષ્ઠન્ત્ય્ અગાસ્ સમુદ્યન્તિ ગ્રહાḫ પાન્તિ મહીં નૃપાઃ
પવન ફૂંકાય છે, પાણી વહે છે, આકાશમાં દેવતાઓ આવે છે અને જાય છે; અગ્નિ સ્થિર રહે છે, ગ્રહો ઊગે છે, અને રાજાઓ ધરતીની રક્ષા કરે છે.
દેવાસુરમનુષ્યાણાં વ્યવહારપરમ્પરાઃ । લોલાḫ પ્રવૃત્તા આકલ્પમ્ આસમુદ્રમ્ ઇવાપગાઃ
દેવ, દાનવ અને મનુષ્યોના વ્યવહારો સતત ચાલે છે, જેમ નદીઓ દરિયા તરફ વહે છે તેમ, અને આ બધું યુગના અંત સુધી અવિરત ચાલે છે.
દિનપદ્માનિ ભૂલોકસરસ્ય્ આકલ્પમ્ આનભઃ । લોલાભ્રાલીનિ ફુલ્લાનિ મીલિતોન્મીલિતાન્ય્ અલમ્
પૃથ્વી પરના સરોવરનાં દિવસી કમળો અનેક યુગોથી ઉગે છે અને મરઝાય છે, જેમ વાદળો સતત ફરે છે તેમ, કમળો ફરીથી ખીલે છે અને બંધ થાય છે.
ચન્દ્રશ્ ચર્ચાં ચતુર્દિક્કં ચન્દનેનાત્મતેજસા । રચયન્ રાત્રિરોહિણ્યોસ્ તમો હન્ત્ય્ અપિ હૃદ્ગતમ્
ચાંદ્રમા પોતાની ઠંડી કિરણોથી ચારે બાજુ પ્રકાશ ફેલાવે છે, રોહિણી માટે રાત્રિનું સૌંદર્ય રચે છે અને હૃદયની અંદરનું અંધકાર પણ દૂર કરે છે.
સ્વદશાસ્વાદનરતા વાતયન્ત્રપ્રચારિતા । રોદસ્સદ્મનિ સૂર્યાખ્યા દીપ્યતે દિવિ દીપિકા
પવનના સંચાલનથી ચાલતી, પોતાની સ્થિતિમાં આનંદ માણતી, આકાશના મહેલમાં સૂર્ય નામની દીવો તેજથી પ્રકાશે છે.
બ્રહ્મસઙ્કલ્પિતો ઽરુદ્ધો વાતસઞ્ચારવારિભિઃ । ખે ઽનિશં ચક્રમ્ ઋક્ષાણાં ઘુણાવર્તો વિવર્તતે
બ્રહ્માના ઇચ્છાથી સર્જાયેલું અને પવન તથા પાણીના પ્રવાહથી અવિરત ચાલતું તારાઓનું ચક્ર આકાશમાં સતત ફરતું રહે છે.
ભૂતતણ્ડુલમ્ આ સૃષ્ટેḫ પિનષ્ટિ ધ્રુવકીલકઃ । નિયત્યા ચાલિતો રોદẖકવાટો ઽમ્ભોદઘર્ઘરઃ
સ્થિર ધ્રુવ પોતાની જગ્યાએ રહેલા તત્વોના દાણાં પીસે છે; નિયમથી આકાશના દ્વાર હલાય છે અને પાણીથી ભરેલા વાદળ જેવી ગર્જના કરે છે.
દ્વીપાબ્ધિશૈલૈર્ ભૂપીઠં વિમાનનગરૈર્ નભઃ । દૈત્યદાનવનાગૌઘૈḫ પૂર્ણં પાતાલમણ્ડલમ્
પૃથ્વી દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતોથી ભરેલી છે; આકાશમાં વિમાનો અને નગરો છે; અને પાતાળમાં દૈત્ય, દાનવ અને સર્પોની ભીડ છે.
કુણ્ડલં ત્રિજગલ્લક્ષ્મ્યા નીલં આકાશમણ્ડલમ્ । સ્થિતં ચઞ્ચલમ્ આચારચઞ્ચલાયાસ્ સ્ફુરન્મણિ
ત્રણે લોકની લક્ષ્મી માટે આકાશનું નીલું મંડળ કુંડળ જેવું છે, જે જીવજંતુઓની ચંચળતાથી સતત હલનચલન કરે છે અને ઝગમગતા રત્નની જેમ કંપે છે.
બુદ્ધ્યાદિરહિતાં સ્પન્દસંવિદં વાયવીમ્ ઇવ । સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ સૂક્ષ્મામ્ આદાય જાયતે
બુદ્ધિ અને અન્ય બધાથી રહિત એવી સૂક્ષ્મ સ્પંદનરૂપ ચેતનાને પવનની જેમ ગ્રહણ કરીને, સ્થાવર અને જંગમ બંનેનું જન્મ થાય છે.
મુનિર્ મૌનૈર્ ધરા વાર્ભિર્ મારુતૈẖ કપિચાપલમ્ । આકાશૈર્ અવકાશિત્વં તેજોભિર્ ભાસનં શ્રિતમ્
મુનિ પૃથ્વીથી મૌન, પાણીથી પ્રવાહિતા, પવનથી ચંચળતા, આકાશથી વિશાળતા અને અગ્નિથી તેજ પ્રાપ્ત કરે છે.
વૃક્સોર્વ્યબ્ધ્યદ્રિખનૄણાં પ્રાણિનો ઽન્તસ્ સ્ફુરન્ત્ય્ અલમ્ । મૃતિજન્મોન્મુખાẖ કીટસુરાસુરજલૌકસઃ
વૃક્ષો, ધરતી, પાણી, પર્વતો અને મનુષ્યોમાં જીવશક્તિ ભરપૂર રીતે ધબકે છે; જીવ, દેવ, દાનવ અને જળૌકાઓ બધાં જન્મ અને મૃત્યુ તરફ વળેલા છે.
સસુરાસુરગન્ધર્વાẖ કાલẖ કલયતે પ્રજાઃ । દોર્ભિẖ કલ્પયુગાબ્દૈશ્ શ્વશ્ શ્વḫ પશૂન્ ઇવ પાલકઃ
સમય પોતાના બે હાથ — યુગો અને વર્ષો — વડે દેવ, દાનવ અને ગંધર્વોને રોજે રોજ પશુપાલક જેમ પશુઓને હાંકે છે, એમ ચલાવે છે.
અનન્તવિપુલાગાધગમ્ભીરે કાલસાગરે । ઉત્પત્યોત્પત્ય લીયન્તે ઋત્વાવર્તવિવૃત્તયઃ
અનંત, વિશાળ અને અઘાધ એવા સમયના દરિયામાં ઋતુઓના ચક્રો વારંવાર ઉદ્ભવે છે અને ફરીથી લય પામે છે.
ચતુર્દશવિધા વાતવેલ્લિતા ભૂતપાંસવઃ । નાશાકાશે વિલીયન્તે શરદમ્ભોદલીલયા
ચૌદ પ્રકારની ભૂતધૂળ પવનથી ઉડતી રહી છે અને અંતે વિનાશના આકાશમાં એ રીતે વિલીન થાય છે જેમ શરદના વાદળો આકાશમાં ઓગળી જાય છે.
ભુવનં બોધયન્તી દ્યૌશ્ ચન્દ્રાર્કકરચામરૈઃ । સ્થિતાકાશાંશુકાકલ્પં તારકોત્કરશેખરા
તારાઓના સમૂહથી શોભાયમાન આકાશ, ચંદ્ર અને સૂર્યની કિરણોની પંખીથી જગતને જાગૃત કરે છે અને સ્થિરતા જેવી ચાદર ઓઢેલી હોય તેમ દેખાય છે.