ક્વચિદ્ અક્ષયમત્તાભ્રẖ ક્વચિદ્ દુર્લભવારિદઃ । ક્વચિદ્ ગર્ભગુહાશ્વભ્રગહનોપાન્તમણ્ડલઃ
કેટલાક સ્થળોએ ક્યારેય ન સુકાતા, મસ્ત વાદળો છે; ક્યાંક દુર્લભ અને અમૂલ્ય વરસાદ પડે છે; તો ક્યાંક પહાડની ગુફાઓની નજીક ઘેરા અંધકારના ગોળો ફેલાયેલા છે.
ક્વચિત્ ક્ષુદ્રજનાક્ષેપસમુત્સાદિતભૂતભૂઃ । ક્વચિદ્ વાસ્તવ્યજનતાસૌન્દર્યજિતવિષ્ટપઃ
કેટલાક પ્રદેશોમાં નીચા લોકોના હુલ્લડથી બધાં જીવ દૂર થઈ જાય છે; તો ક્યાંક ઉત્તમ લોકોની સુંદરતા આખા જગતને જીતી લે છે.
ક્વચિન્ નિત્યં વહદ્વાતાજ્ઞાતસ્થાવરજઙ્ગમઃ । ક્વચિન્ મહામરુમરુન્મત્તભાઙ્કારભીષણઃ
કેટલાક સ્થળોએ હંમેશા પવન ફૂંકાય છે, જેથી સ્થાવર અને જંગમ જીવનું અસ્તિત્વ જ અજાણ રહે છે; તો ક્યાંક વિશાળ રણના પવનનો ભયાનક ગર્જનાનો અવાજ ગૂંજે છે.
ક્વચિત્ ક્વણત્કમલિનીમત્તસારસભૂષણઃ । ક્વચિત્ સલિલકલ્લોલજલદોલ્લાસઘર્ઘરઃ
કેટલાક સ્થળોએ ખીલેલા કમળોમાં મસ્ત હંસોના કલરવથી શોભાયમાન છે; તો ક્યાંક પાણીના મોજાં અને તરંગોના ઘોંઘાટથી કિનારા ગૂંજી ઊઠે છે.
ક્વચિન્ મત્તાપ્સરોદોલાવિલાસજનિતસ્મરઃ । ક્વચિત્ પિશાચકુમ્ભાણ્ડચેષ્ટિતાવિષ્ટદિક્તટઃ
ક્યાંક મસ્ત અપ્સરાઓના ઝૂલામાં રમતાં રમતાં ઇચ્છા જગે છે; તો ક્યાંક પિશાચો અને ભૂતોની ઉછાળથી કિનારા ગૂંજી ઉઠે છે.
ક્વચિદ્ વિદ્યાધરીસિદ્ધગીતનૃત્તલસત્તટઃ । ક્વચિદ્ ઉદ્વર્ષદમ્ભોદસરિદ્વાહલુઠત્તટઃ
ક્યાંક વિદ્યાધરીઓ અને સિદ્ધોનું ગીત અને નૃત્ય કિનારાને જીવંત બનાવે છે; તો ક્યાંક ઉછળતી નદીઓના પૂરથી કિનારા ધોધાઈ જાય છે.
ક્વચિત્ સતતગાનીતનીતનાનાભ્રસત્પટઃ । ક્વચિત્ કમલિનીકોશચક્રસ્થધ્યાનિમણ્ડલઃ
ક્યાંક સતત ગીત અને સંગીતથી વાદળોની પડછાયાં છવાયેલી હોય છે; તો ક્યાંક કમળની કળીઓમાં ધ્યાનના મંડળો રચાય છે.
ક્વચિત્ સર્વાઙ્ગનાસિદ્ધસુન્દરીદત્તમણ્ડનઃ । ક્વચિત્ તપદ્દિનકરજનિતાચારસુન્દરઃ
ક્યાંક સર્વાંગી સુંદર સ્ત્રીઓ આપેલી શોભા-સજાવટ જોવા મળે છે; તો ક્યાંક તપ્ત સૂર્યપ્રભાથી પવિત્ર થયેલા આચારની સુંદરતા દેખાય છે.
ક્વચિન્ નૈશતમોગેહનૃત્તોન્મત્તનિશાચરઃ । ક્વચિદ્ ઉત્પતદુત્પાતતયા નશ્યજ્જનાવનિઃ
કેટલાક સ્થળોએ રાત્રીના અંધકારથી પાગલ બનેલા રાક્ષસો ઉન્મત્ત થઈને નૃત્ય કરે છે; તો ક્યાંક અચાનક પડેલા દુર્ઘટનાથી જમીન નાશ પામે છે.
ક્વચિત્ સૌરાજ્યસમ્પત્ત્યા પ્રોદ્ભવત્પુરમણ્ડલઃ । ક્વચિદ્ અત્યન્તનિશ્શૂન્યẖ ક્વચિજ્ જનપદાવૃતઃ
કેટલાક શહેરોમાં સામ્રાજ્યની સમૃદ્ધિથી વિકાસ થાય છે; તો ક્યાંક એ સ્થળો એકદમ સુનસાન છે અને ક્યાંક લોકોથી ભરપૂર છે.
ક્વચિચ્ છુભ્રાભ્રગમ્ભીરẖ ક્વચિત્ પાતાલભીષણઃ । ક્વચિદ્ બૃહત્કલ્પતરુẖ ક્વચિન્ નિર્જલજઙ્ગલઃ
કેટલાક પ્રદેશો સફેદ વાદળ જેટલા ઊંડા અને તેજસ્વી છે; તો ક્યાંક પાતાળ જેટલા ભયાનક છે; ક્યાંક વિશાળ કલ્પવૃક્ષો ઉગે છે, તો ક્યાંક પાણી વગરના રણ છે.
ક્વચિન્ મહાકરિકુલઃ ક્વચિન્ મત્તહરિવ્રજઃ । ક્વચિન્ નિર્ભૂતસૂદ્યાનẖ ક્વચિદ્ ઉન્મત્તરાક્ષસઃ
કેટલાક સ્થળોએ મોટાં બગલાંના ઝુંડ છે; ક્યાંક ઉન્મત્ત સિંહોના ટોળા છે; ક્યાંક બગીચા એકદમ ખાલી છે અને ક્યાંક પાગલ રાક્ષસો ફરી રહ્યા છે.
ક્વચિત્ કરઞ્જગહનẖ ક્વચિત્ સર્વર્તુકાનનઃ । ક્વચિદ્ વ્યોમોપમસરાẖ ક્વચિદ્ દીર્ઘમરુસ્થલઃ
ક્યાંક કરંજના ઘન જંગલો છે, ક્યાંક સર્વ ઋતુઓના વનો છે, ક્યાંક આકાશ જેટલા વિશાળ તળાવો છે અને ક્યાંક લાંબા રણના વિસ્તારો છે.
શિખરેષુ શિલાસ્ તસ્ય સામાન્યાચલસન્નિભાઃ । સન્તિ સુસ્થિતકલ્પાભ્રા રત્નમય્યો ઽમ્બરામલાઃ
એના શિખરો પર સામાન્ય પર્વતો જેવી પથ્થરો છે; અને ત્યાં મોતી જેવા શુદ્ધ, આકાશ જેવી ચમકદાર અને મજબૂત વાદળો પણ છે.
ક્ષીરોદજાર્કગૌરીણાં વાતસ્કન્ધૌકસામ્ અપિ । વિશ્રામ્યન્ત્ય્ અનિશં યાસુ હરયો હારિયોનયઃ
ચંદ્ર કે દુધ જેવી સફેદ એ વાદળો પર પવનમાં રહેતા વાનરો, એટલે કે હરિ કુળના વાનરોએ, હંમેશા આરામ મેળવે છે અને તેમનાં શરીર તેજસ્વી છે.
તાસામ્ ઉત્તરદિગ્ભાગે પૂર્વશૃઙ્ગશિલોદરે । નિવસામ્ય્ અહમ્ અક્ષીણવજ્રસારસમત્વચિ
એ વાદળોના ઉત્તર ભાગમાં, પૂર્વ શિખરની ગુફામાં, હું વસું છું, મારું શરીર અખૂટ વજ્ર જેટલું મજબૂત છે.
વિધિના તત્ર બદ્ધાસ્મિ નદ્ધાસ્મ્ય્ ઉપલયન્ત્રકૈઃ । અત્રાસઙ્ખ્યા મુને યાતા મન્યે યુગગણા મમ
ભાગ્યે મને ત્યાં પથ્થરની જકડી રાખે છે; હે મુનિ, મને લાગે છે કે એ જગ્યાએ મારા માટે અસંખ્ય યુગો વીતી ગયા છે.
ન કેવલમ્ અહં બદ્ધા યાવદ્ ભર્તાપિ તત્ર મે । બદ્ધસ્ સાયન્તને પદ્મકુટ્મલે ષટ્પદો યથા
માત્ર હું જ નહીં, પણ મારા પતિ પણ ત્યાં બંધાયેલા છે—જેમ સાંજના સમયે કમળની પાંખડીમાં ફસાયેલું મધમાખી હોય તેમ.
તેન સાર્ધં મયા ભર્ત્રા શિલાકોટરસઙ્કટમ્ । અનુભૂતં ચિરં કાલમ્ અત્ર વર્ષગણા ગતાઃ
મારા પતિ સાથે મળીને મેં એ પથ્થરની ગુફામાં લાંબો સમય કષ્ટ સહન કર્યું છે; ત્યાં ઘણા વર્ષો વીતી ગયા છે.
અદ્યાપ્ય્ આત્મૈકદોષેણ ન હિ મોક્ષં લભાવહે । ચિરં તત્રૈવ તિષ્ઠાવસ્ તથૈવાબદ્ધભાવનૌ
આજે પણ મારા પોતાના એકમાત્ર દોષના કારણે મુક્તિ મળી નથી; અમે ત્યાં જ લાંબા સમયથી એ જ બંધનની ભાવનામાં રહી ગયા છીએ.
પાષાણસઙ્કટે તસ્મિન્ બદ્ધાવ્ આવાં ન કેવલમ્ । બદ્ધો યાવદ્ અશેષેણ પરિવારો ઽપિ તત્ર નઃ
એ પથ્થરની કેદમાં માત્ર અમે બે જ નહીં, પણ અમારો આખો પરિવાર પણ ત્યાં જ સંપૂર્ણ રીતે બંધાયેલો છે.
પુરાણḫ પુરુષો વૃદ્ધો દ્વિજસ્ તત્રાસ્તિ મે પતિઃ । એકસ્થાનાન્ ન ચલતિ જીવત્ય્ અબ્દશતાન્ય્ અસૌ
મારો પતિ ત્યાં એક બહુ જૂનો, વૃદ્ધ અને દ્વિજ છે; એ એક જ જગ્યાએ રહે છે અને સો વર્ષોથી વધુ સમયથી જીવતો આવ્યો છે.
આ બાલ્યાદ્ બ્રહ્મચારી ચ શ્રોત્રિયḫ પાઠકો ઽલસઃ । એકાન્ત એક એવાસ્તે ઽજિહ્મવૃત્તિર્ અચાપલઃ
એ બાળપણથી જ બ્રહ્મચારી છે, વેદોમાં નિષ્ણાત છે, થોડો આળસુ છે; એકલામાં રહે છે, હંમેશા સીધી ચાલવાળો અને અચંચળ છે.
અહં વ્યસનિની ભાર્યા તસ્ય વેદ્યવિદાં વર । ન નિમેષં સમર્થાસ્મિ તં વિના દેહધારણે
હું એની પત્ની છું, દુઃખમાં ફસાયેલી; હે યજ્ઞ જાણનારા શ્રેષ્ઠ, એ વિના હું એક ક્ષણ પણ શરીર ટકી રાખી શકતી નથી.
શૃણુ તેન કથં બ્રહ્મન્ ભાર્યાહં સમુપાર્જિતા । કથં વૃદ્ધિમ્ અયં યાતસ્ સ્નેહો ઽસ્માકમ્ અકૃત્રિમઃ
હે બ્રાહ્મણ, સાંભળો કે હું કેવી રીતે તેની પત્ની બની અને અમારી વચ્ચેનો આ સાચો પ્રેમ કેવી રીતે વધ્યો.
તેન જાતેન મદ્ભર્ત્રા બાલેનૈવ સતા પુરા । કિઞ્ચિજ્જ્ઞેન સતૈકેન તિષ્ઠતાત્માલયે ઽમલે
મારા પતિએ, જેનો જન્મ થયો હતો અને એ સમયે એ બાળક જ હતો—થોડુંક જ્ઞાન ધરાવતો—પવિત્ર ઘર માં એકલો રહેતો હતો.
શ્રોત્રિયત્વાનુરૂપેહ જાયા મે જન્મશાલિની । કુતસ્ સમ્ભવતીત્ય્ એવ નિર્ણીય ચિરચિન્તયા
એણે લાંબા વિચાર પછી નક્કી કર્યું કે શાસ્ત્રજ્ઞાને યોગ્ય અને ઉન્નત કુળમાં જન્મેલી પત્ની કેવી રીતે મળી શકે.
સ્વયમ્ એવાનવદ્યાઙ્ગી તેન તામરસેક્ષણા । ઉત્પાદિતાસ્મિ નાથેન જ્યોત્સ્નેવ શશિનામલા
પછી એ નિર્દોષ અંગોવાળી, કમળ જેવી આંખો ધરાવનારા મારા સ્વામી એ પોતાની ઇચ્છાથી મને ઉત્પન્ન કરી, જેમ ચાંદ્રમાએ નિર્મળ જ્યોત ઉત્પન્ન કરે છે.
મનસા માનસી ભાર્યા મન્દારોદરસુન્દરી । તતો વૃદ્ધિં પ્રયાતાસ્મિ વસન્ત ઇવ મઞ્જરી
મારા મનમાંથી જ હું એની કલ્પિત પત્ની બની, જે મન્દારાના કમળ જેવી સુંદર કમરવાળી હતી. ત્યારપછી હું વસંતમાં ફૂલની માફક ધીમે ધીમે વિકસતી ગઈ.
સહજામ્બરસઞ્છન્ના ભૂતાનાં ચિત્તહારિણી । પૂર્ણેન્દુબિમ્બવદના દ્યૌર્ ઇવામલતારકા
મારી જાતની જ પ્રકાશમાં ઓઢાઈને, સર્વ જીવોના મનને મોહી લેતી, પૂર્ણ ચાંદની જેવું ચહેરું ધરાવતી, હું શુદ્ધ તારાઓથી શોભિત આકાશ જેવી તેજસ્વી લાગતી હતી.