સાપ્સરોઽમરસિદ્ધાનાં લીલાવિહરણાવનિઃ । સઙ્કલ્પમાત્રસમ્પન્નસર્વસમ્ભોગસુન્દરી
આ ભૂમિ અપ્સરો, અમરઓ અને સિદ્ધો માટે રમણિય વિહારસ્થળ છે, જ્યાં માત્ર સંકલ્પથી જ દરેક સુખ અને આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે.
અન્તે તસ્યા ભુવશ્ શૈલો લોકાલોકો ઽસ્તિ વિશ્રુતઃ । ભૂપીઠસ્ય પ્રકોષ્ઠસ્ય વલયાવલનાં દધત્
આ ભૂમિના અંતે લોકાલોક નામે પ્રસિદ્ધ એક પર્વત છે, જે ભૂમિના વિસ્તારને વળગીને બાંધકામની દિવાલ જેવો ઘેરો ઘેરીને ઉભો છે.
ક્વચિન્ નિત્યં તમોવ્યાપ્તો મૂઢબુદ્ધેર્ ઇવાશયઃ । ક્વચિન્ નિત્યં પ્રકાશાત્મા મનસ્ સત્ત્વવતામ્ ઇવ
ક્યારેક એ અંધકારથી ભરેલું હોય છે, જાણે કોઈનું બુદ્ધિભ્રષ્ટ મન હોય; તો ક્યારેક એ સતત પ્રકાશથી ભરપૂર હોય છે, જેમ શુદ્ધ મનવાળા લોકોનું મન હોય છે.
ક્વચિદ્ આહ્લાદજનકસ્ સાધૂનામ્ ઇવ સઙ્ગમઃ । ક્વચિદ્ ઉદ્વેગજનકો મૂર્ખૈર્ ઇવ સમાગમઃ
ક્યારેક એ સારા લોકોની સંગતમાં આનંદ આપે છે; તો ક્યારેક મૂર્ખો સાથે મળવાથી ચિંતા અને દુઃખ આપે છે.
ક્વચિત્ પ્રકટસર્વાર્થો મનો મતિમતામ્ ઇવ । ક્વચિદ્ અત્યન્તગહનો મૂર્ખશ્રોત્રિયચિત્તવત્
ક્યારેક એનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેમ બુદ્ધિશાળી લોકોનું મન ખુલ્લું હોય છે; તો ક્યારેક એ બહુ જ અસ્પષ્ટ અને ગૂઢ હોય છે, જાણે અજ્ઞાન અથવા અભ્યાસ વગરના માણસનું મન હોય.
ક્વચિદ્ અપ્રાપ્તસૂર્યાંશુઃ ક્વચિત્ સમ્પ્રાપ્તસૂર્યભાઃ । ક્વચિલ્ લોકમયસ્ તેન ક્વચિદ્ આશૂન્યદિક્તટઃ
ક્યારેક એ સુધી સૂર્યની કિરણો પહોંચતી નથી; તો ક્યારેક એ સૂર્યપ્રકાશથી ઝગમગતું હોય છે. ક્યારેક એ આખા જગતથી ભરેલું હોય છે; તો ક્યારેક એના ચારે બાજુ ખાલીપો છવાયેલો હોય છે.
ક્વચિદ્ દેવપુરવ્યાપ્તẖ ક્વચિદ્ દૈત્યપુરાન્વિતઃ । ક્વચિત્ પાતાલગહનẖ ક્વચિચ્ છૃઙ્ગોર્ધ્વકન્દરઃ
ક્યારેક ત્યાં દેવતાઓનું શહેર વસેલું હોય છે, તો ક્યારેક અસુરોનું નગર છવાયેલું હોય છે. ક્યારેક એ ઊંડો અંધારું ખાડો બને છે, તો ક્યારેક ઊંચા પર્વતની ગુફા જેવી લાગે છે.
ક્વચિચ્ છ્વભ્રભ્રમદ્ગૃધ્રẖ ક્વચિત્ સાનુમનોહરઃ । ક્વચિચ્ છૃઙ્ગશિખાક્રાન્તવૈરિઞ્ચનગરાન્તરઃ
ક્યારેક એ વાદળોમાં ફરતો ગીધ હોય છે, તો ક્યારેક મનમોહક પર્વતની ઢાળ બની જાય છે. ક્યારેક એ પર્વતની ટોચ પર બ્રહ્માનું નગર વસેલું હોય છે.
ક્વચિચ્ છૂન્યમહારણ્યવહત્કલ્પાન્તમારુતઃ । ક્વચિત્ પુષ્પવનોદ્યાનગાયદ્વિદ્યાધરીગણઃ
ક્યારેક એ સુનસાન જંગલ હોય છે, જ્યાં પ્રલયની પવન ફૂંકાય છે; તો ક્યારેક એ ફૂલોના બગીચામાં વિદ્યા ધરાઓનો સંગીત ગુંજે છે.
ક્વચિત્ પાતાલગમ્ભીરગુહાકુમ્ભાણ્ડભીષણઃ । ક્વચિન્ નન્દનસૌન્દર્યમુન્યાશ્રમમનોહરઃ
ક્યારેક એ પાતાળ જેટલી ઊંડાણમાં ભયાનક ગુફા હોય છે, તો ક્યારેક એ નંદનવન જેવી સુંદરતા કે ઋષિ-મુનિઓના આશ્રમ જેવી મોહકતા ધરાવે છે.
ક્વચિદ્ અક્ષયમત્તાભ્રẖ ક્વચિદ્ દુર્લભવારિદઃ । ક્વચિદ્ ગર્ભગુહાશ્વભ્રગહનોપાન્તમણ્ડલઃ
કેટલાક સ્થળોએ ક્યારેય ન સુકાતા, મસ્ત વાદળો છે; ક્યાંક દુર્લભ અને અમૂલ્ય વરસાદ પડે છે; તો ક્યાંક પહાડની ગુફાઓની નજીક ઘેરા અંધકારના ગોળો ફેલાયેલા છે.
ક્વચિત્ ક્ષુદ્રજનાક્ષેપસમુત્સાદિતભૂતભૂઃ । ક્વચિદ્ વાસ્તવ્યજનતાસૌન્દર્યજિતવિષ્ટપઃ
કેટલાક પ્રદેશોમાં નીચા લોકોના હુલ્લડથી બધાં જીવ દૂર થઈ જાય છે; તો ક્યાંક ઉત્તમ લોકોની સુંદરતા આખા જગતને જીતી લે છે.
ક્વચિન્ નિત્યં વહદ્વાતાજ્ઞાતસ્થાવરજઙ્ગમઃ । ક્વચિન્ મહામરુમરુન્મત્તભાઙ્કારભીષણઃ
કેટલાક સ્થળોએ હંમેશા પવન ફૂંકાય છે, જેથી સ્થાવર અને જંગમ જીવનું અસ્તિત્વ જ અજાણ રહે છે; તો ક્યાંક વિશાળ રણના પવનનો ભયાનક ગર્જનાનો અવાજ ગૂંજે છે.
ક્વચિત્ ક્વણત્કમલિનીમત્તસારસભૂષણઃ । ક્વચિત્ સલિલકલ્લોલજલદોલ્લાસઘર્ઘરઃ
કેટલાક સ્થળોએ ખીલેલા કમળોમાં મસ્ત હંસોના કલરવથી શોભાયમાન છે; તો ક્યાંક પાણીના મોજાં અને તરંગોના ઘોંઘાટથી કિનારા ગૂંજી ઊઠે છે.
ક્વચિન્ મત્તાપ્સરોદોલાવિલાસજનિતસ્મરઃ । ક્વચિત્ પિશાચકુમ્ભાણ્ડચેષ્ટિતાવિષ્ટદિક્તટઃ
ક્યાંક મસ્ત અપ્સરાઓના ઝૂલામાં રમતાં રમતાં ઇચ્છા જગે છે; તો ક્યાંક પિશાચો અને ભૂતોની ઉછાળથી કિનારા ગૂંજી ઉઠે છે.
ક્વચિદ્ વિદ્યાધરીસિદ્ધગીતનૃત્તલસત્તટઃ । ક્વચિદ્ ઉદ્વર્ષદમ્ભોદસરિદ્વાહલુઠત્તટઃ
ક્યાંક વિદ્યાધરીઓ અને સિદ્ધોનું ગીત અને નૃત્ય કિનારાને જીવંત બનાવે છે; તો ક્યાંક ઉછળતી નદીઓના પૂરથી કિનારા ધોધાઈ જાય છે.
ક્વચિત્ સતતગાનીતનીતનાનાભ્રસત્પટઃ । ક્વચિત્ કમલિનીકોશચક્રસ્થધ્યાનિમણ્ડલઃ
ક્યાંક સતત ગીત અને સંગીતથી વાદળોની પડછાયાં છવાયેલી હોય છે; તો ક્યાંક કમળની કળીઓમાં ધ્યાનના મંડળો રચાય છે.
ક્વચિત્ સર્વાઙ્ગનાસિદ્ધસુન્દરીદત્તમણ્ડનઃ । ક્વચિત્ તપદ્દિનકરજનિતાચારસુન્દરઃ
ક્યાંક સર્વાંગી સુંદર સ્ત્રીઓ આપેલી શોભા-સજાવટ જોવા મળે છે; તો ક્યાંક તપ્ત સૂર્યપ્રભાથી પવિત્ર થયેલા આચારની સુંદરતા દેખાય છે.
ક્વચિન્ નૈશતમોગેહનૃત્તોન્મત્તનિશાચરઃ । ક્વચિદ્ ઉત્પતદુત્પાતતયા નશ્યજ્જનાવનિઃ
કેટલાક સ્થળોએ રાત્રીના અંધકારથી પાગલ બનેલા રાક્ષસો ઉન્મત્ત થઈને નૃત્ય કરે છે; તો ક્યાંક અચાનક પડેલા દુર્ઘટનાથી જમીન નાશ પામે છે.
ક્વચિત્ સૌરાજ્યસમ્પત્ત્યા પ્રોદ્ભવત્પુરમણ્ડલઃ । ક્વચિદ્ અત્યન્તનિશ્શૂન્યẖ ક્વચિજ્ જનપદાવૃતઃ
કેટલાક શહેરોમાં સામ્રાજ્યની સમૃદ્ધિથી વિકાસ થાય છે; તો ક્યાંક એ સ્થળો એકદમ સુનસાન છે અને ક્યાંક લોકોથી ભરપૂર છે.
ક્વચિચ્ છુભ્રાભ્રગમ્ભીરẖ ક્વચિત્ પાતાલભીષણઃ । ક્વચિદ્ બૃહત્કલ્પતરુẖ ક્વચિન્ નિર્જલજઙ્ગલઃ
કેટલાક પ્રદેશો સફેદ વાદળ જેટલા ઊંડા અને તેજસ્વી છે; તો ક્યાંક પાતાળ જેટલા ભયાનક છે; ક્યાંક વિશાળ કલ્પવૃક્ષો ઉગે છે, તો ક્યાંક પાણી વગરના રણ છે.
ક્વચિન્ મહાકરિકુલઃ ક્વચિન્ મત્તહરિવ્રજઃ । ક્વચિન્ નિર્ભૂતસૂદ્યાનẖ ક્વચિદ્ ઉન્મત્તરાક્ષસઃ
કેટલાક સ્થળોએ મોટાં બગલાંના ઝુંડ છે; ક્યાંક ઉન્મત્ત સિંહોના ટોળા છે; ક્યાંક બગીચા એકદમ ખાલી છે અને ક્યાંક પાગલ રાક્ષસો ફરી રહ્યા છે.
ક્વચિત્ કરઞ્જગહનẖ ક્વચિત્ સર્વર્તુકાનનઃ । ક્વચિદ્ વ્યોમોપમસરાẖ ક્વચિદ્ દીર્ઘમરુસ્થલઃ
ક્યાંક કરંજના ઘન જંગલો છે, ક્યાંક સર્વ ઋતુઓના વનો છે, ક્યાંક આકાશ જેટલા વિશાળ તળાવો છે અને ક્યાંક લાંબા રણના વિસ્તારો છે.
શિખરેષુ શિલાસ્ તસ્ય સામાન્યાચલસન્નિભાઃ । સન્તિ સુસ્થિતકલ્પાભ્રા રત્નમય્યો ઽમ્બરામલાઃ
એના શિખરો પર સામાન્ય પર્વતો જેવી પથ્થરો છે; અને ત્યાં મોતી જેવા શુદ્ધ, આકાશ જેવી ચમકદાર અને મજબૂત વાદળો પણ છે.
ક્ષીરોદજાર્કગૌરીણાં વાતસ્કન્ધૌકસામ્ અપિ । વિશ્રામ્યન્ત્ય્ અનિશં યાસુ હરયો હારિયોનયઃ
ચંદ્ર કે દુધ જેવી સફેદ એ વાદળો પર પવનમાં રહેતા વાનરો, એટલે કે હરિ કુળના વાનરોએ, હંમેશા આરામ મેળવે છે અને તેમનાં શરીર તેજસ્વી છે.
તાસામ્ ઉત્તરદિગ્ભાગે પૂર્વશૃઙ્ગશિલોદરે । નિવસામ્ય્ અહમ્ અક્ષીણવજ્રસારસમત્વચિ
એ વાદળોના ઉત્તર ભાગમાં, પૂર્વ શિખરની ગુફામાં, હું વસું છું, મારું શરીર અખૂટ વજ્ર જેટલું મજબૂત છે.
વિધિના તત્ર બદ્ધાસ્મિ નદ્ધાસ્મ્ય્ ઉપલયન્ત્રકૈઃ । અત્રાસઙ્ખ્યા મુને યાતા મન્યે યુગગણા મમ
ભાગ્યે મને ત્યાં પથ્થરની જકડી રાખે છે; હે મુનિ, મને લાગે છે કે એ જગ્યાએ મારા માટે અસંખ્ય યુગો વીતી ગયા છે.
ન કેવલમ્ અહં બદ્ધા યાવદ્ ભર્તાપિ તત્ર મે । બદ્ધસ્ સાયન્તને પદ્મકુટ્મલે ષટ્પદો યથા
માત્ર હું જ નહીં, પણ મારા પતિ પણ ત્યાં બંધાયેલા છે—જેમ સાંજના સમયે કમળની પાંખડીમાં ફસાયેલું મધમાખી હોય તેમ.
તેન સાર્ધં મયા ભર્ત્રા શિલાકોટરસઙ્કટમ્ । અનુભૂતં ચિરં કાલમ્ અત્ર વર્ષગણા ગતાઃ
મારા પતિ સાથે મળીને મેં એ પથ્થરની ગુફામાં લાંબો સમય કષ્ટ સહન કર્યું છે; ત્યાં ઘણા વર્ષો વીતી ગયા છે.
અદ્યાપ્ય્ આત્મૈકદોષેણ ન હિ મોક્ષં લભાવહે । ચિરં તત્રૈવ તિષ્ઠાવસ્ તથૈવાબદ્ધભાવનૌ
આજે પણ મારા પોતાના એકમાત્ર દોષના કારણે મુક્તિ મળી નથી; અમે ત્યાં જ લાંબા સમયથી એ જ બંધનની ભાવનામાં રહી ગયા છીએ.