એવમ્ આદ્યન્તરહિત એષ દૃશ્યભ્રમો ભ્રમઃ । બ્રહ્મૈવ બ્રહ્મવિત્પક્ષે નાત્રેયત્તાસ્તિ કાચન
આ રીતે, જે દૃશ્યભ્રમ છે, તેને neither આરંભ છે કે અંત છે—એ માત્ર ભ્રમ જ છે; બ્રહ્મજ્ઞાની માટે તો માત્ર બ્રહ્મ જ છે, અહીં દ્વૈતપણા જ નથી.
કુડ્યે નભસ્ય્ ઉપલકે સલિલે સ્થલે ઽન્તશ્ ચિન્માત્રમ્ અસ્તિ હિ યતસ્ તદ્ અશેષવિશ્વમ્ । તદ્ યત્ર તત્ર જગદ્ અસ્તિ કુતો ઽત્ર સઙ્ખ્યા તજ્જ્ઞેષુ તત્ પરમ્ અથાજ્ઞમનસ્સુ દૃશ્યમ્
ભીંતમાં, આકાશમાં, પથ્થરમાં, પાણીમાં કે જમીન પર—દરેક જગ્યાએ અંદર માત્ર ચેતન જ છે; એટલે આખું જગત એ જ છે. જ્યાં જ્યાં જગત દેખાય છે, ત્યાં ગણતરી કેવી રીતે થાય? જેને એ જાણ્યું છે, તેમના માટે એ સર્વોચ્ચ છે; અજ્ઞાન મન માટે એ અનેકરૂપે દેખાય છે.
તતẖ કુવલયોલ્લાસિમાલતી સાલિલોચના । લલના લલિતાલોક્ય લીલયા લપિતા મયા
પછી, નીલકમળ અને મોગરાની જેમ આંખો ધરાવતી, સુંદરતા અને લાવણ્યથી ભરપૂર એક યુવતી રમતમાં મને બોલી.
કા ત્વં કમલપત્ત્રાભે કિમર્થં મામ્ ઉપાગતા । કસ્યાસિ કિં પ્રાર્થયસે ક્વાગતાસિ કિમાસ્પદા
તું કોણ છે, જેણી કમળની પાંદડાં જેવી આંખો ધરાવે છે? તું મને શા માટે મળવા આવી છે? તું કોની છે? શું ઇચ્છે છે? ક્યાંથી આવી છે? તારો નિવાસ ક્યાં છે?
મુને શૃણુ યથાવત્ ત્વમ્ આત્મોદન્તં વદામ્ય્ અહમ્ । પ્રષ્ટુમ્ અર્હસિ વિસ્રબ્ધમ્ આર્તાં કરુણયાર્થિનીમ્
હે મુનિ, હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું આત્માના વિષયમાં જે અંતિમ સત્ય છે તે તમને સાચી રીતે કહું છું. તમે નિર્ભય થઈને પૂછો, કેમ કે દુઃખી અને સમજવાની ઇચ્છા રાખનાર માટે મને કરુણા થાય છે.
પરમાકાશકોશસ્ય કસ્મિંશ્ચિત્ કોણકોટરે । યુષ્માકં સંસ્થિતં કિઞ્ચિદ્ ઇદં તાવજ્ જગદ્ગૃહમ્
પરમ વિશાળ આકાશના કોઈ એક ખૂણામાં, તમારું આ જગતનું ઘર માત્ર થોડું જ સ્થાન ધરાવે છે.
પાતાલભૂતલસ્વર્ગા ઇહાવવરકાસ્ ત્રયઃ । કલ્પનૈકકુમાર્યાન્તẖ કૃતા ધાતૃત્વમ્ આપ્તયા
અહીં પાતાળ, ભૂમિ અને સ્વર્ગ — આ ત્રણેય લોક અંદર જ સ્થિત છે, જે કલ્પના નામની એક જ કન્યાએ સર્જનહારનું સ્થાન પામીને રચ્યા છે.
તત્ર દ્વીપૈસ્ સમુદ્રૈશ્ ચ વલિતં વલયૈર્ ઇવ । પાતાલોત્થં જગલ્લક્ષ્મ્યાḫ પ્રકોષ્ઠમ્ ઇવ ભૂતલમ્
ત્યાં દ્વીપો અને સમુદ્રો દ્વારા ઘેરાયેલું, પાતાળમાંથી ઊભેલું ભૂમિનું જગત, જગતલક્ષ્મીનું હાથનું અંગ જેવી રીતે દેખાય છે.
અન્તે દ્વીપસમુદ્રાણાં સર્વદિક્કમ્ અવસ્થિતા । યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ હેમમયી મહી
દ્વીપો અને સમુદ્રોના અંતે, દરેક દિશામાં, દસ હજાર યોજન જેટલી પહોળી એક સુવર્ણભૂમિ વિસ્તરેલી છે.
સ્વયમ્પ્રકાશા સઙ્કલ્પફલદામ્બરનિર્મલા । ચિન્તામણિમયી સ્વચ્છા સ્વચ્છાયાજિતવિષ્ટપા
આ ભૂમિ પોતે જ પ્રકાશમાન છે, મનમાં જે ઇચ્છો તે ફળ આપે છે, આકાશ જેટલી નિર્મળ છે, ચિંતામણિ જેવા રત્નોથી બનેલી છે, પારદર્શક છે અને પોતાની તેજસ્વિતાથી સ્વર્ગથી પણ વધુ શુદ્ધ છે.
સાપ્સરોઽમરસિદ્ધાનાં લીલાવિહરણાવનિઃ । સઙ્કલ્પમાત્રસમ્પન્નસર્વસમ્ભોગસુન્દરી
આ ભૂમિ અપ્સરો, અમરઓ અને સિદ્ધો માટે રમણિય વિહારસ્થળ છે, જ્યાં માત્ર સંકલ્પથી જ દરેક સુખ અને આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે.
અન્તે તસ્યા ભુવશ્ શૈલો લોકાલોકો ઽસ્તિ વિશ્રુતઃ । ભૂપીઠસ્ય પ્રકોષ્ઠસ્ય વલયાવલનાં દધત્
આ ભૂમિના અંતે લોકાલોક નામે પ્રસિદ્ધ એક પર્વત છે, જે ભૂમિના વિસ્તારને વળગીને બાંધકામની દિવાલ જેવો ઘેરો ઘેરીને ઉભો છે.
ક્વચિન્ નિત્યં તમોવ્યાપ્તો મૂઢબુદ્ધેર્ ઇવાશયઃ । ક્વચિન્ નિત્યં પ્રકાશાત્મા મનસ્ સત્ત્વવતામ્ ઇવ
ક્યારેક એ અંધકારથી ભરેલું હોય છે, જાણે કોઈનું બુદ્ધિભ્રષ્ટ મન હોય; તો ક્યારેક એ સતત પ્રકાશથી ભરપૂર હોય છે, જેમ શુદ્ધ મનવાળા લોકોનું મન હોય છે.
ક્વચિદ્ આહ્લાદજનકસ્ સાધૂનામ્ ઇવ સઙ્ગમઃ । ક્વચિદ્ ઉદ્વેગજનકો મૂર્ખૈર્ ઇવ સમાગમઃ
ક્યારેક એ સારા લોકોની સંગતમાં આનંદ આપે છે; તો ક્યારેક મૂર્ખો સાથે મળવાથી ચિંતા અને દુઃખ આપે છે.
ક્વચિત્ પ્રકટસર્વાર્થો મનો મતિમતામ્ ઇવ । ક્વચિદ્ અત્યન્તગહનો મૂર્ખશ્રોત્રિયચિત્તવત્
ક્યારેક એનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેમ બુદ્ધિશાળી લોકોનું મન ખુલ્લું હોય છે; તો ક્યારેક એ બહુ જ અસ્પષ્ટ અને ગૂઢ હોય છે, જાણે અજ્ઞાન અથવા અભ્યાસ વગરના માણસનું મન હોય.
ક્વચિદ્ અપ્રાપ્તસૂર્યાંશુઃ ક્વચિત્ સમ્પ્રાપ્તસૂર્યભાઃ । ક્વચિલ્ લોકમયસ્ તેન ક્વચિદ્ આશૂન્યદિક્તટઃ
ક્યારેક એ સુધી સૂર્યની કિરણો પહોંચતી નથી; તો ક્યારેક એ સૂર્યપ્રકાશથી ઝગમગતું હોય છે. ક્યારેક એ આખા જગતથી ભરેલું હોય છે; તો ક્યારેક એના ચારે બાજુ ખાલીપો છવાયેલો હોય છે.
ક્વચિદ્ દેવપુરવ્યાપ્તẖ ક્વચિદ્ દૈત્યપુરાન્વિતઃ । ક્વચિત્ પાતાલગહનẖ ક્વચિચ્ છૃઙ્ગોર્ધ્વકન્દરઃ
ક્યારેક ત્યાં દેવતાઓનું શહેર વસેલું હોય છે, તો ક્યારેક અસુરોનું નગર છવાયેલું હોય છે. ક્યારેક એ ઊંડો અંધારું ખાડો બને છે, તો ક્યારેક ઊંચા પર્વતની ગુફા જેવી લાગે છે.
ક્વચિચ્ છ્વભ્રભ્રમદ્ગૃધ્રẖ ક્વચિત્ સાનુમનોહરઃ । ક્વચિચ્ છૃઙ્ગશિખાક્રાન્તવૈરિઞ્ચનગરાન્તરઃ
ક્યારેક એ વાદળોમાં ફરતો ગીધ હોય છે, તો ક્યારેક મનમોહક પર્વતની ઢાળ બની જાય છે. ક્યારેક એ પર્વતની ટોચ પર બ્રહ્માનું નગર વસેલું હોય છે.
ક્વચિચ્ છૂન્યમહારણ્યવહત્કલ્પાન્તમારુતઃ । ક્વચિત્ પુષ્પવનોદ્યાનગાયદ્વિદ્યાધરીગણઃ
ક્યારેક એ સુનસાન જંગલ હોય છે, જ્યાં પ્રલયની પવન ફૂંકાય છે; તો ક્યારેક એ ફૂલોના બગીચામાં વિદ્યા ધરાઓનો સંગીત ગુંજે છે.
ક્વચિત્ પાતાલગમ્ભીરગુહાકુમ્ભાણ્ડભીષણઃ । ક્વચિન્ નન્દનસૌન્દર્યમુન્યાશ્રમમનોહરઃ
ક્યારેક એ પાતાળ જેટલી ઊંડાણમાં ભયાનક ગુફા હોય છે, તો ક્યારેક એ નંદનવન જેવી સુંદરતા કે ઋષિ-મુનિઓના આશ્રમ જેવી મોહકતા ધરાવે છે.
ક્વચિદ્ અક્ષયમત્તાભ્રẖ ક્વચિદ્ દુર્લભવારિદઃ । ક્વચિદ્ ગર્ભગુહાશ્વભ્રગહનોપાન્તમણ્ડલઃ
કેટલાક સ્થળોએ ક્યારેય ન સુકાતા, મસ્ત વાદળો છે; ક્યાંક દુર્લભ અને અમૂલ્ય વરસાદ પડે છે; તો ક્યાંક પહાડની ગુફાઓની નજીક ઘેરા અંધકારના ગોળો ફેલાયેલા છે.
ક્વચિત્ ક્ષુદ્રજનાક્ષેપસમુત્સાદિતભૂતભૂઃ । ક્વચિદ્ વાસ્તવ્યજનતાસૌન્દર્યજિતવિષ્ટપઃ
કેટલાક પ્રદેશોમાં નીચા લોકોના હુલ્લડથી બધાં જીવ દૂર થઈ જાય છે; તો ક્યાંક ઉત્તમ લોકોની સુંદરતા આખા જગતને જીતી લે છે.
ક્વચિન્ નિત્યં વહદ્વાતાજ્ઞાતસ્થાવરજઙ્ગમઃ । ક્વચિન્ મહામરુમરુન્મત્તભાઙ્કારભીષણઃ
કેટલાક સ્થળોએ હંમેશા પવન ફૂંકાય છે, જેથી સ્થાવર અને જંગમ જીવનું અસ્તિત્વ જ અજાણ રહે છે; તો ક્યાંક વિશાળ રણના પવનનો ભયાનક ગર્જનાનો અવાજ ગૂંજે છે.
ક્વચિત્ ક્વણત્કમલિનીમત્તસારસભૂષણઃ । ક્વચિત્ સલિલકલ્લોલજલદોલ્લાસઘર્ઘરઃ
કેટલાક સ્થળોએ ખીલેલા કમળોમાં મસ્ત હંસોના કલરવથી શોભાયમાન છે; તો ક્યાંક પાણીના મોજાં અને તરંગોના ઘોંઘાટથી કિનારા ગૂંજી ઊઠે છે.
ક્વચિન્ મત્તાપ્સરોદોલાવિલાસજનિતસ્મરઃ । ક્વચિત્ પિશાચકુમ્ભાણ્ડચેષ્ટિતાવિષ્ટદિક્તટઃ
ક્યાંક મસ્ત અપ્સરાઓના ઝૂલામાં રમતાં રમતાં ઇચ્છા જગે છે; તો ક્યાંક પિશાચો અને ભૂતોની ઉછાળથી કિનારા ગૂંજી ઉઠે છે.
ક્વચિદ્ વિદ્યાધરીસિદ્ધગીતનૃત્તલસત્તટઃ । ક્વચિદ્ ઉદ્વર્ષદમ્ભોદસરિદ્વાહલુઠત્તટઃ
ક્યાંક વિદ્યાધરીઓ અને સિદ્ધોનું ગીત અને નૃત્ય કિનારાને જીવંત બનાવે છે; તો ક્યાંક ઉછળતી નદીઓના પૂરથી કિનારા ધોધાઈ જાય છે.
ક્વચિત્ સતતગાનીતનીતનાનાભ્રસત્પટઃ । ક્વચિત્ કમલિનીકોશચક્રસ્થધ્યાનિમણ્ડલઃ
ક્યાંક સતત ગીત અને સંગીતથી વાદળોની પડછાયાં છવાયેલી હોય છે; તો ક્યાંક કમળની કળીઓમાં ધ્યાનના મંડળો રચાય છે.
ક્વચિત્ સર્વાઙ્ગનાસિદ્ધસુન્દરીદત્તમણ્ડનઃ । ક્વચિત્ તપદ્દિનકરજનિતાચારસુન્દરઃ
ક્યાંક સર્વાંગી સુંદર સ્ત્રીઓ આપેલી શોભા-સજાવટ જોવા મળે છે; તો ક્યાંક તપ્ત સૂર્યપ્રભાથી પવિત્ર થયેલા આચારની સુંદરતા દેખાય છે.
ક્વચિન્ નૈશતમોગેહનૃત્તોન્મત્તનિશાચરઃ । ક્વચિદ્ ઉત્પતદુત્પાતતયા નશ્યજ્જનાવનિઃ
કેટલાક સ્થળોએ રાત્રીના અંધકારથી પાગલ બનેલા રાક્ષસો ઉન્મત્ત થઈને નૃત્ય કરે છે; તો ક્યાંક અચાનક પડેલા દુર્ઘટનાથી જમીન નાશ પામે છે.
ક્વચિત્ સૌરાજ્યસમ્પત્ત્યા પ્રોદ્ભવત્પુરમણ્ડલઃ । ક્વચિદ્ અત્યન્તનિશ્શૂન્યẖ ક્વચિજ્ જનપદાવૃતઃ
કેટલાક શહેરોમાં સામ્રાજ્યની સમૃદ્ધિથી વિકાસ થાય છે; તો ક્યાંક એ સ્થળો એકદમ સુનસાન છે અને ક્યાંક લોકોથી ભરપૂર છે.