યથા સ્વપ્ને ધરાબ્ધ્યદ્રિપ્રજાવ્યવહૃતિર્ નભઃ । તદાદ્ય ચાહં ત્વં સા ચ તદ્ ઇદં ચ તથા નભઃ
જેમ સ્વપ્નમાં ધરતી, સમુદ્ર, પર્વતો અને જીવોની ક્રિયાઓ આકાશમાં દેખાય છે, તેમ હું, તું, એ અને આ બધું પણ આકાશ જેવું જ છે.
યથા સ્વપ્ને નૃભિર્ યુદ્ધકોલાહલગમાગમાઃ । અસન્તો ઽપ્ય્ અનુભૂયન્તે સંસારનિકરાસ્ તથા
જેમ સ્વપ્નમાં લોકોનું આવવું-જવું અને યુદ્ધનો હોબાળો, ભલે અસત્ય હોય, છતાં અનુભવાય છે, તેમ જ સંસારના અનેક જૂથો પણ અનુભવાય છે.
વક્ષિ ચેત્ સ્વપ્નદૃશ્યા શ્રીẖ કસ્માત્ તદ્ અસમઞ્જસમ્ । અવાચ્યમ્ એતદ્ ધેતુર્ હિ નાન્યો ઽસ્ત્ય્ અનુભવસ્થિતેઃ
તમે પૂછો કે, "સ્વપ્ન કેમ દેખાય છે?"—તો એ યોગ્ય નથી. આનો કારણ કહી શકાય એવું નથી; અનુભવ જેવો થાય છે, એનું બીજું કોઈ કારણ નથી.
કથમ્ આલક્ષ્યતે સ્વપ્ન ઇતિ પ્રષ્ટુḫ પ્રકથ્યતે । યથૈનં પશ્યસીત્ય્ એવ હેતુર્ અત્રાસ્તિ નેતરઃ
તમે પૂછો કે, "સ્વપ્ન કેવી રીતે દેખાય છે?"—તો એનું એક જ કારણ છે કે, તમે એમ જુઓ છો; અહીં બીજું કોઈ કારણ નથી.
સ્વપ્નજન્તુર્ ઇવ વ્યોમ્નિ ભાતિ પ્રથમસર્ગતઃ । પ્રભૃત્ય્ એવ વિરાડાત્મા ખે ખમ્ એવ પરાપરે
જેમ આકાશમાં સ્વપ્નમાં દેખાતા જીવ જેવા, એમ જ સર્જનના આરંભથી જ વિરાટ આત્મા આકાશમાં દેખાય છે—ઉચ્ચ કે નીચું બધું આખરે તો માત્ર આકાશ જ છે.
સ્વપ્નશબ્દેન બોધાર્થં તવ વ્યવહરામ્ય્ અહમ્ । દૃશ્યં ત્વ્ ઇદં ન સન્ નાસન્ ન સ્વપ્નો બ્રહ્મ કેવલમ્
તમને સમજાવવા માટે હું 'સ્વપ્ન' શબ્દ વાપરું છું, પણ આ દેખાતું જગત ન તો સાચું છે, ન ખોટું, ન સ્વપ્ન—આ તો માત્ર બ્રહ્મ છે.
અથ રાઘવ સા કાન્તા મયા કાન્તાનુષઙ્ગિણી । સંવિદં તન્મયીં કૃત્વા પૃષ્ટેદં દૃષ્ટરૂપિણી
હવે, રાઘવ, એ પ્રિય સ્ત્રી, જે મારી સાથે જોડાયેલી હતી, તેણે પોતાનું ચેતન મારી સાથે એક કરી દીધું અને દૃશ્યરૂપે મારી સામે આવીને મને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો.
વ્યવહારો યથોદેતિ સ્વપ્ને સ્વપ્નજનૈસ્ સહ । તથા તદા તયા સાર્ધં વ્યવહારો મમોદિતઃ
જેમ સ્વપ્નમાં સ્વપ્નના લોકો સાથે વ્યવહાર થાય છે, એમ જ એ સમયે મારી અને તેની વચ્ચે પણ એવો વ્યવહાર થયો.
યથૈવ સ્વપ્નસઙ્કાશો વ્યવહારẖ ખમ્ એવ સઃ । તથૈવ ત્વમ્ ઇમં વિદ્ધિ મમાત્માનં જગચ્ ચ ખમ્
જેમ સ્વપ્નના વ્યવહારો ખાલી આકાશ જેવા હોય છે, તેમ જ, તું જાણ કે મારું સ્વરૂપ અને આ જગત પણ આકાશ જેવું જ છે.
યથા સ્વપ્ને જગદ્રૂપં ખમ્ એવૈવમ્ ઇદં જગત્ । જાગ્રદાખ્યો મહાસ્વપ્નસ્ સર્ગાદૌ વિયદુદ્ભવઃ
જેમ સ્વપ્નમાં જગત માત્ર આકાશરૂપ દેખાય છે, તેમ જ આ જાગૃતિનું જગત પણ મોટું સ્વપ્ન છે; સૃષ્ટિના આરંભે તે આકાશમાંથી જ ઊભું થાય છે.
સ્વપ્નો ઽયં જગદાભોગો નકિઞ્ચિદ્ વા ખમ્ એવ વા । નિર્મલં જ્ઞપ્તિતામાત્રમ્ ઇત્ય્ અસન્માત્રખં સ્થિતમ્
આ જગતનું અનુભવ સ્વપ્ન જેવું છે, અથવા તો કંઈ પણ નથી, અથવા માત્ર આકાશ છે; એ શુદ્ધ જાગૃતિ જ છે, જે અસત્ય અને ખાલી આકાશ રૂપે સ્થિર છે.
સ્વપ્નસ્ય વિદ્યતે દ્રષ્ટા સાકારો યુષ્મદાદિકઃ । દ્રષ્ટા તુ સર્ગસ્વપ્નસ્ય ચિદ્વ્યોમૈવામલં સ્વતઃ
સ્વપ્નમાં જોનાર કોઈ સ્વરૂપવાળો હોય છે, જેમ કે તમે કે બીજાઓ; પણ સર્જનના સ્વપ્નનો જોનાર તો સ્વયં શુદ્ધ ચેતન્ય-આકાશ છે, જે સદા નિર્મળ છે.
યથા દ્રષ્ટામલં વ્યોમ દૃશ્યં તદ્દૃગ્ગતં તથા । સ્વપ્નરૂપં કચત્ય્ ઉચ્ચૈર્ જગત્ તેનામલં નભઃ
જેમ જોનાર શુદ્ધ આકાશ છે અને જોવાતું તે જોવાની પર આધાર રાખે છે, તેમ સ્વપ્નરૂપે દેખાતું જગત પણ એ શુદ્ધ આકાશમાં જ પ્રકાશે છે.
ચિદ્વ્યોમ્નો ઽનાકૃતેસ્ સ્વપ્નો હૃદિ સ્ફુરતિ યસ્ સ્વતઃ । સર્ગસ્ તસ્ય કુતસ્ તેન સાકૃતિત્વં કથં ભવેત્
જ્યારે હૃદયમાં નિરાકાર ચેતન્ય-આકાશમાં સ્વપ્ન આપમેળે ઊભું થાય છે, ત્યારે સર્જન ક્યાંથી આવે અને તેને કોઈ સાચું સ્વરૂપ કેમ હોય?
સાકારસ્યૈવ યત્ સ્વપ્નજગત્ તદ્ વ્યોમ કેવલમ્ । નિરાકારસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નસ્ સર્ગસ્વપ્નẖ કથં ન ખમ્
રૂપ ધરાવનારનું સ્વપ્નરૂપ જગત માત્ર આકાશ જ છે; તો પછી નિરૂપણ ચેતનાના આકાશનું સર્જન સ્વપ્ન પણ માત્ર આકાશ કેમ ન હોય?
નિરુપાદાનસમ્ભારમ્ અભિત્તાવ્ એવ ચિન્નભઃ । પશ્યત્ય્ અકૃતમ્ એવેમં જગત્સ્વપ્નં કૃતં યથા
ચેતનાના આકાશમાં કોઈપણ પદાર્થના આધાર વિના, પોતાનાં જ પાટલા પર, આ અજન્મા સ્વપ્નરૂપ જગતને એ એવું જ જોવે છે જેમ કે એ સર્જાયું હોય.
મૃદ્વ્યા ચિદાકાશમૃદા બ્રહ્મણા બ્રાહ્મણેન ખે । કૃતો ઽપિ ન કૃતસ્ સર્ગમણ્ડપો ઽક્ષગવાક્ષકઃ
જ્યાં સુધી કહેવાય છે કે બ્રહ્મજ્ઞાની બ્રહ્માએ ચેતનાના આકાશની માટીથી સર્જનનું મંડપ, બારી-દરવાજા સહિત, બનાવ્યું છે; છતાં એ ખરેખર બન્યું નથી.
નો કર્તૃતા ન ચ જગન્તિ ન ભોક્તૃતાસ્તિ નાસ્તીતિ નાસ્તિ ન ચ કિઞ્ચિદ્ અતો બુધસ્ સન્ । પાષાણમૌનમ્ અવલમ્બ્ય યથાપ્રવાહમ્ આચારમ્ આચર શરીરમ્ ઇહાસ્તુ મા વા
અહીં કોઈ કરનાર નથી, કોઈ જગત નથી, કોઈ ભોગવનાર નથી; કશું છે કે નથી એવું પણ નથી. એટલે, સમજદાર બની, પથ્થર જેવી મૌનતા ધારણ કરી, જીવન જેમ વહે છે તેમ વર્ત, શરીર અહીં રહે કે ન રહે.
તવ સ્ત્રિયા ખરૂપેણ દેહેનાભૂત્ તયા કથા । કથમ્ ઉચ્ચારિતાસ્ તત્ર વર્ણાẖ કચટતાદયઃ
તમારી વાર્તા એક સ્ત્રીના રૂપે, પણ ગધેડી જેવા શરીરથી કહી હતી. એ સ્થિતિમાં 'ક', 'છ', 'ટ' જેવા અવાજો કેવી રીતે બોલાઈ શક્યા?
અથ ચેત્ સ્વપ્નવદ્ વક્ષિ તત્ પૃચ્છામિ તદ્ અપ્ય્ અહમ્ । પ્રોચ્ચરન્તિ કુતસ્ સ્વપ્ને વર્ણા યરલવાદયઃ
જો તમે કહો કે એ બધું સપનાની જેમ હતું, તો હું પૂછું છું—સપનામાં 'ય', 'ર', 'લ' જેવા અવાજો ક્યાંથી આવે છે?
સ્વપ્નેષુ ખશરીરાણાં વર્ણાẖ કચટતાદયઃ । કદાચનાપિ નોદ્યન્તિ શવાનામ્ ઇવ કેચન
સપનામાં, જેમના શરીર હવામાંથી બનેલા હોય છે, એવાં લોકો પાસે 'ક', 'છ', 'ટ' જેવા અવાજો ક્યારેય ઉદ્ભવતા નથી, જેમ મૃતદેહમાંથી અવાજ નથી આવતો.
વર્ણોચ્ચારો ઽભવિષ્યચ્ ચેત્ પ્રકટાર્થસ્ તતẖ ક્વચિત્ । સ્વપ્નેષ્વ્ અન્વભવિષ્યત્ તં વિનિદ્રḫ પાર્શ્વગો જનઃ
જો અવાજો સાચે જ બોલાતા હોય, તો ક્યારેક કોઈ જાગતો માણસ, ઊંઘતા માણસની બાજુમાં સૂતો હોય, તો એ અવાજોનો સ્પષ્ટ અર્થ પણ સપનામાં અનુભવી શકતો હોત.
તસ્માન્ ન કિઞ્ચિત્ સ્વપ્નેષુ તત્ સત્યં ભ્રાન્તિર્ એવ સા । ચિન્માત્રાકાશકચનં તથા તત્ ખે સ્વભાવજમ્
એથી સ્વપ્નોમાં કશુંયે સાચું નથી; એ માત્ર ભ્રમ જ છે. એ તો શુદ્ધ ચેતનાના આકાશમાં ઝાંખી જેવું છે, જે સ્વાભાવિક રીતે એ વિસ્તારમાં ઊભું થાય છે.
યથેન્દુકાર્ષ્ણ્યખતરુશિલાગેયાદિતાં ગતઃ । ઇવાભાતિ ચિદાકાશસ્ તથા યરલવાદિતાં
જેમ નવા ચાંદની રાતે આકાશ અંધારું લાગે છે, કે વૃક્ષની છાયામાં કે પથ્થરની છાલમાં જેવો રંગ દેખાય છે, એમ જ ચેતનાના આકાશને પણ વિવિધ ગુણો ધરાવતું જણાય છે.
તચ્ ચિદાકાશકચનં યન્ નામ સ્વપ્નવેદનમ્ । આકાશમ્ એવ નભસẖ કચનં વિદ્ધિ નેતરત્
જેને સ્વપ્નનો અનુભવ કહેવાય છે, એ ચેતનાના આકાશમાં ઝાંખી જેવું છે; એ માત્ર આકાશ જ છે, બીજું કંઈ નથી—આવું જ જાણ.
યથા સ્વપ્નસ્ તથૈવેદં જાગ્રદ્ અગ્રે વ્યવસ્થિતમ્ । આકાશમ્ અપ્ય્ અનાકાશં યથૈવેદં તથૈવ તત્
જેમ સ્વપ્ન છે, તેમ આ જાગૃતિ પણ તમારી સામે સ્થિર છે; અને જેમ આકાશ પણ ખરેખર આકાશ નથી, એમ જ આ પણ સાચું નથી—બન્ને એકસરખા છે.
તથા કચતિ તચ્ ચારુ ચેતનં ચતુરં તદા । યથા સ્થિતં તદ્ એવેદં સત્યં સ્થિરમ્ ઇવ સ્ફુરત્
એ તેજસ્વી ચેતના સુંદર રીતે અને કુશળતાપૂર્વક ઝળહળે છે; અને જેમ તે સ્થિર છે, એમ આ જગત પણ સાચું અને અડગ લાગે છે.
ભગવન્ સ્વપ્ન એવેદં કથં જાગ્રદ્ અવસ્થિતમ્ । અસત્યમ્ એવ સત્યત્વમ્ ઇવ યાતં કથં વદ
હે ભગવાન, જો આ બધું માત્ર સ્વપ્ન જ છે, તો પછી જાગૃત અવસ્થામાં કેમ દેખાય છે? અસત્યને સાચું જેવું કેમ લાગે છે? કૃપા કરીને સમજાવો.
શૃણુ સ્વપ્નમયાન્ય્ એવ કથં સન્તિ જગન્ત્ય્ અલમ્ । નાન્યાનિ ન ચ સત્યાનિ ન સ્થિરાણિ સ્થિતાનિ ચ
સાંભળો: આ બધા લોકો ખરેખર સ્વપ્નરૂપ જ છે; બીજું કંઈ નથી, અને એ ન તો સાચાં છે, ન તો ક્યારેય સ્થિર રહે છે.
અનુભૂતાનિ બીજાનિ બીજરાશાવ્ ઇવામ્બરે । અન્યાન્ય્ અન્યાનિ તાન્ય્ એવ સમાનિ ન સમાનિ ચ
અનુભવો આકાશમાં બીજોના ઢગલા જેવાં છે; એ અલગ છે પણ અલગ નથી, સમાન છે પણ એકસરખા નથી.