અવયવાન્ અવયવી યથા વેત્તિ નિજાત્મનિ । અનન્યાન્ આત્મનસ્ સર્ગાંસ્ તથૈતાન્ બુદ્ધવાન્ અહમ્
જેમ કોઈthing પોતાના અંગોને પોતાની અંદર ઓળખે છે, એમ જ મેં આ સર્જનોને પોતાથી જુદા નથી એમ સમજ્યા છે.
અદ્યાપિ તાન્ અહં દેહે વ્યોમ્નિ શૈલે જલે સ્થલે । તથૈવ સર્ગાન્ પશ્યામિ રામ બોધૈકતાં ગતઃ
હવે પણ, શરીરમાં, આકાશમાં, પર્વતમાં, પાણીમાં અને જમીનમાં, હે રામ, હું જ્ઞાનની એકતામાં સ્થિત રહીને આ સર્જનોને એ જ રીતે જોઈ રહ્યો છું.
પુરો ઽસ્માકમ્ ઇદમ્ યત્ ખં ગૃહસ્યાન્તર્ બહિસ્ તથા । પૂર્ણમ્ એતજ્ જગદ્વૃન્દૈર્ વેત્તિ બોધૈકતાં ગતઃ
આ ઘરનાં અંદર અને બહાર જે આકાશ દેખાય છે, એમાં આખું જગત ભરાયેલું છે; જે શুদ্ধ જ્ઞાનમાં એકરૂપ થયો છે, એ આ વાત જાણે છે.
યથામ્ભો રસતાં વેત્તિ શૈત્યં વેત્તિ યથા હિમમ્ । સ્પન્દં વેત્તિ યથા વાયુસ્ તથૈતદ્ વેત્તિ શુદ્ધધીઃ
જેમ પાણી પોતાનો સ્વાદ જાણે છે, બરફ પોતાની ઠંડક જાણે છે અને પવન પોતાની હલચલ જાણે છે, એમ જ શુદ્ધ મન આ વાત જાણે છે.
યો યો રામ વિવેકાત્મા શુદ્ધબોધૈકતાં ગતઃ । સ સ એવમ્મયૈકાત્મા વેત્તિ સ્વાત્માનમ્ ઈદૃશમ્
હે રામ, જે discriminationમાં સ્થિર છે અને શુદ્ધ જ્ઞાનમાં એકરૂપ થયો છે, એ જ પોતાને આવી રીતે ઓળખે છે.
અસ્યાં દૃષ્ટૌ પરિણતે વેત્તૃવેદનવેદ્યધીઃ । ન કાચિદ્ અસ્ત્ય્ અભ્યુદિતા વિજ્ઞાનૈકાત્મતા યતઃ
જ્યારે આ દૃષ્ટિ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે જાણનારો, જાણવું અને જાણ્યેલું—આ બધાની મનમાં કોઈ ઉપજ રહેતી નથી; કારણ કે ત્યાં માત્ર જ્ઞાનની એકતા જ રહે છે.
દિવ્યા દૃગ્ અદ્રિસંસ્થસ્ય યથા યોજનકોટિગાન્ । ભાવાન્ વેત્તિ બહિશ્ ચાન્તર્ એવં તદ્ બુદ્ધવાન્ અહમ્
જેવી રીતે પહાડ પર બેઠેલા માણસની દિવ્ય દૃષ્ટિ લાખો યોજન દૂરના અને અંદરના બધાં દ્રશ્યો જોઈ શકે છે, તેવી જ રીતે હું જાગૃત અવસ્થામાં બહાર અને અંદરના બધાં ભાવો સ્પષ્ટ જોઈ શકું છું.
યથા ભૂમણ્ડલં ભાવાન્ નિધિધાતુરસાદિકાન્ । વેત્ત્ય્ એવં તન્ મયા બુદ્ધમ્ અનન્યદ્ દૃશ્યમ્ આત્મનઃ
જે રીતે ધરતી પર રહેલા ખજાના અને ધાતુઓ જેવા વિવિધ વસ્તુઓને જાણી શકે છે, એ જ રીતે મેં સમજ્યું છે કે આત્માથી અલગ કંઈ પણ દેખાતું નથી.
બ્રહ્મન્ન્ અનુભવત્ય્ એવં ત્વયિ તામરસેક્ષણા । સા કિં કૃતવતી બ્રૂહિ કાન્તાર્યાપાઠપાઠિની
હે બ્રહ્મન, કમળની આંખોવાળી એ સ્ત્રી તારી અંદર આવી અનુભૂતિ કરે છે; મને કહો, એ પ્રિય, ઉત્તમ શ્લોકોનું પઠન કરતી એ સ્ત્રીએ શું સાધ્યું છે?
તામ્ એવાર્યાં પઠન્તી સા તથૈવાનુનયાન્વિતા । મત્સમીપે નભોદેહા વ્યોમ્નિ દેવીવ સંસ્થિતા
એ આર્ય સ્ત્રી એ જ ઉત્તમ શ્લોકોનું પઠન કરતી, એ જ ભાવથી ભરપૂર, મારા નજીક, આકાશ જેવી કાયામાં, જાણે આકાશમાં સ્થિત દેવીની જેમ ઉભી રહી.
યથાહમ્ આકાશવપુસ્ તથૈવાસૌ ખરૂપિણી । તેન દૃષ્ટા ન સા પૂર્વદેહેન લલના મયા
જેમ મારી દેહ આકાશ જેવો છે, તેમ એની દેહ પણ ખ જેવો છે. એટલે, મેં એ સ્ત્રીને એના પેહલા દેહથી જોયી નહોતી.
અહમ્ આકાશરૂપાત્મા સા ખમાત્રશરીરિણી । જગજ્જાલં ખમાત્રં તદ્ ઇતિ તત્ર તદા સ્થિતમ્
હું તો આખો આકાશ સ્વરૂપ છું અને એ અહીં માત્ર ખથી બનેલી છે. આ આખું જગત પણ અહીં માત્ર ખથી જ બનેલું છે — એ સમયે એ જ રીતે ત્યાં સ્થિર થયું હતું.
શરીરસ્થાનકરણપ્રયત્નપ્રાણસમ્ભવૈઃ । યદ્ ઉદેતિ વચો વર્ણૈસ્ તત્ કુતસ્ તાદૃશાકૃતેઃ
શરીર, સ્થાન, ઇન્દ્રિયો, પ્રયત્ન અને શ્વાસથી મળીને જે વાણી ઊભી થાય છે, એવી વાણી તો આવી આકારવાળાને ક્યાંથી મળી શકે?
રૂપાલોકમનસ્કારાẖ કુતો વ્યોમાત્મનામ્ ઇતિ । બ્રૂહિ મે ભગવંસ્ તત્ર તથાવૃત્તસ્ય નિશ્ચયમ્
રૂપ, દૃષ્ટિ અને મનનાં વિચાર — આ બધું તો જેની સ્વભાવ આકાશ જેવો છે, એમને ક્યાંથી થઈ શકે? હે ભગવન, એ સમયે જે થયું તેનું સાચું સ્વરૂપ મને કહો.
રૂપાલોકમનસ્કારાશ્ શબ્દપાઠવચાંસિ ચ । યથા સ્વપ્ને નભસ્ય્ એવ સન્તિ તત્ર તથામ્બરે
સ્વપ્નમાં જેમ આકાશમાં રૂપ, દૃશ્ય, મનના વિચાર, શબ્દોનું ઉચ્ચારણ અને બોલી હોય છે, એ જ રીતે ત્યાં પણ આકાશમાં એ બધું જ હોય છે.
રૂપાલોકમનસ્કારૈસ્ સ્વપ્ને ચિન્નભ એવ તે । યથોદેતિ તથા તત્ર તદ્ દૃશ્યં ખાત્મકં સ્થિતમ્
સ્વપ્નમાં રૂપ, દૃશ્ય અને મનના વિચારો માત્ર ચેતનાના આકાશમાં જ હોય છે; જેમ તે ત્યાં ઉભા થાય છે, એ જ રીતે જોવામાં આવતું બધું પણ ખાલી આકાશરૂપ જ છે.
ન કેવલં તુ તદ્ દૃશ્યં યાવત્ ત્વદ્વિષયે વયમ્ । જગચ્ ચેદં ખમ્ એવાચ્છં યથા તન્ નસ્ તથાખિલમ્
માત્ર એ દૃશ્ય જ નહીં, પણ તારી સાથે સંબંધિત અમારો દૃષ્ટિકોણ હોય ત્યાં સુધી, આ આખું જગત પણ શુદ્ધ આકાશ જ છે; જેમ એ છે, તેમ બધું જ એ જ છે.
પરમાર્થમહાધાતુર્ વેદ્યનિર્મુક્તચિદ્વપુઃ । એવં નામ સ્વયં ભાતિ સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ
પરમાર્થનું મહાન તત્વ, જેનું ચેતનરૂપ જાણવામાં આવતાં બધાથી મુક્ત છે, એ પોતે જ પ્રકાશે છે; એ જ એનું સાચું સ્વરૂપ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
શરીરસ્થાનકરણસત્તાયાં કા તવ પ્રમા । યથૈવ તેષાં દેહાદિ તથાસ્માકમ્ ઇદં સ્થિતમ્
શરીર, જગ્યા અને ઇન્દ્રિયોની હાજરી વિશે તને કેટલી ખાતરી છે? જેમ તારા માટે શરીર વગેરે સ્થિર છે, એમ જ અમારું આ બધું પણ સ્થિર છે.
યથૈવ તત્ તથૈવેદં યથૈવેદં તથૈવ તત્ । અસત્ સત્તામ્ ઇવ ગતં સચ્ ચાસદ્ ઇવ ચ સ્થિતમ્
જેમ તે છે, તેમ આ છે; અને જેમ આ છે, તેમ તે છે. અસત્ય પણ સાચું લાગતું હોય છે અને સાચું પણ અસત્ય જેવું દેખાય છે.
યથા સ્વપ્ને ધરાબ્ધ્યદ્રિપ્રજાવ્યવહૃતિર્ નભઃ । તદાદ્ય ચાહં ત્વં સા ચ તદ્ ઇદં ચ તથા નભઃ
જેમ સ્વપ્નમાં ધરતી, સમુદ્ર, પર્વતો અને જીવોની ક્રિયાઓ આકાશમાં દેખાય છે, તેમ હું, તું, એ અને આ બધું પણ આકાશ જેવું જ છે.
યથા સ્વપ્ને નૃભિર્ યુદ્ધકોલાહલગમાગમાઃ । અસન્તો ઽપ્ય્ અનુભૂયન્તે સંસારનિકરાસ્ તથા
જેમ સ્વપ્નમાં લોકોનું આવવું-જવું અને યુદ્ધનો હોબાળો, ભલે અસત્ય હોય, છતાં અનુભવાય છે, તેમ જ સંસારના અનેક જૂથો પણ અનુભવાય છે.
વક્ષિ ચેત્ સ્વપ્નદૃશ્યા શ્રીẖ કસ્માત્ તદ્ અસમઞ્જસમ્ । અવાચ્યમ્ એતદ્ ધેતુર્ હિ નાન્યો ઽસ્ત્ય્ અનુભવસ્થિતેઃ
તમે પૂછો કે, "સ્વપ્ન કેમ દેખાય છે?"—તો એ યોગ્ય નથી. આનો કારણ કહી શકાય એવું નથી; અનુભવ જેવો થાય છે, એનું બીજું કોઈ કારણ નથી.
કથમ્ આલક્ષ્યતે સ્વપ્ન ઇતિ પ્રષ્ટુḫ પ્રકથ્યતે । યથૈનં પશ્યસીત્ય્ એવ હેતુર્ અત્રાસ્તિ નેતરઃ
તમે પૂછો કે, "સ્વપ્ન કેવી રીતે દેખાય છે?"—તો એનું એક જ કારણ છે કે, તમે એમ જુઓ છો; અહીં બીજું કોઈ કારણ નથી.
સ્વપ્નજન્તુર્ ઇવ વ્યોમ્નિ ભાતિ પ્રથમસર્ગતઃ । પ્રભૃત્ય્ એવ વિરાડાત્મા ખે ખમ્ એવ પરાપરે
જેમ આકાશમાં સ્વપ્નમાં દેખાતા જીવ જેવા, એમ જ સર્જનના આરંભથી જ વિરાટ આત્મા આકાશમાં દેખાય છે—ઉચ્ચ કે નીચું બધું આખરે તો માત્ર આકાશ જ છે.
સ્વપ્નશબ્દેન બોધાર્થં તવ વ્યવહરામ્ય્ અહમ્ । દૃશ્યં ત્વ્ ઇદં ન સન્ નાસન્ ન સ્વપ્નો બ્રહ્મ કેવલમ્
તમને સમજાવવા માટે હું 'સ્વપ્ન' શબ્દ વાપરું છું, પણ આ દેખાતું જગત ન તો સાચું છે, ન ખોટું, ન સ્વપ્ન—આ તો માત્ર બ્રહ્મ છે.
અથ રાઘવ સા કાન્તા મયા કાન્તાનુષઙ્ગિણી । સંવિદં તન્મયીં કૃત્વા પૃષ્ટેદં દૃષ્ટરૂપિણી
હવે, રાઘવ, એ પ્રિય સ્ત્રી, જે મારી સાથે જોડાયેલી હતી, તેણે પોતાનું ચેતન મારી સાથે એક કરી દીધું અને દૃશ્યરૂપે મારી સામે આવીને મને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો.
વ્યવહારો યથોદેતિ સ્વપ્ને સ્વપ્નજનૈસ્ સહ । તથા તદા તયા સાર્ધં વ્યવહારો મમોદિતઃ
જેમ સ્વપ્નમાં સ્વપ્નના લોકો સાથે વ્યવહાર થાય છે, એમ જ એ સમયે મારી અને તેની વચ્ચે પણ એવો વ્યવહાર થયો.
યથૈવ સ્વપ્નસઙ્કાશો વ્યવહારẖ ખમ્ એવ સઃ । તથૈવ ત્વમ્ ઇમં વિદ્ધિ મમાત્માનં જગચ્ ચ ખમ્
જેમ સ્વપ્નના વ્યવહારો ખાલી આકાશ જેવા હોય છે, તેમ જ, તું જાણ કે મારું સ્વરૂપ અને આ જગત પણ આકાશ જેવું જ છે.
યથા સ્વપ્ને જગદ્રૂપં ખમ્ એવૈવમ્ ઇદં જગત્ । જાગ્રદાખ્યો મહાસ્વપ્નસ્ સર્ગાદૌ વિયદુદ્ભવઃ
જેમ સ્વપ્નમાં જગત માત્ર આકાશરૂપ દેખાય છે, તેમ જ આ જાગૃતિનું જગત પણ મોટું સ્વપ્ન છે; સૃષ્ટિના આરંભે તે આકાશમાંથી જ ઊભું થાય છે.