એવમ્બોધાદ્ ધિ યો રામ મોક્ષ ઉક્તસ્ સ્વસંવિદા । વિચારયન્ન્ આલભતે નાત્ર કશ્ચન સંશયઃ
હે રામ, પોતાની જ સમજથી જે મુક્તિ કહેવાય છે, એ સમજણથી અને વિચારથી મનુષ્ય મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇદં જગજ્જાલમ્ અનાદ્ય્ અજાતં બ્રહ્મેત્થમ્ આભાતમ્ ઇતીહ દૃષ્ટ્વા । વિચારદૃષ્ટ્યાષ્ટગુણેશ્વરત્વં પશ્યંસ્ તૃણં સ્વાત્મનિ જીવ આસ્તે
આ જગતનું જાળ અનાદિ અને અજન્મ છે અને બ્રહ્મરૂપે જ દેખાય છે—આ રીતે જોતા, અને વિચારની દૃષ્ટિથી બધામાં ઈશ્વરનું રૂપ જોઈને, મનુષ્ય ઘાસના તણાને પણ પોતાના આત્મા સમાન માને છે અને શાંતિથી રહે છે.
યદ્ એતદ્ ભવતા દૃષ્ટં ચિદ્વ્યોમવપુષા તદા । તદ્ એકદેશસંસ્થેન કિમ્ ઉત ભ્રમતામ્બરે
તમે જે ચૈતન્ય-આકાશરૂપે જોયું છે, તે એક જગ્યાએ સ્થિર હોય કે આખા આકાશમાં ફરી રહ્યું હોય—એમાં શું ફરક પડે?
સમ્પન્નો ઽહમ્ અનન્તાત્મા વ્યાપી વ્યોમ તદા કિલ । સ્યાતાં તસ્યામ્ અવસ્થાયાં કીદૃશૌ તૌ ગમાગમૌ
હું પૂર્ણ છું, અનંત સ્વરૂપ છું, અને આખા આકાશ જેવો વ્યાપક છું—એવી સ્થિતિમાં આવવું કે જવું, એનો કોઈ અર્થ જ રહેતો નથી.
નૈકસ્થાનસ્થિતિમયો નાહં ગતિમયો ઽભવમ્ । તદા તેન ખ એવાસ્મિન્ દૃષ્ટમ્ એતન્ મયાત્મનિ
હું એક જ જગ્યાએ સ્થિર હતો એવો નહોતો, કે હું ગતિથી બનેલો હતો એવો પણ નહોતો. એ સમયે, મારા અંદર માત્ર આ આકાશ જ મને દેખાતું હતું.
યથાઙ્ગાનિ શરીરે ત્વં પશ્યસ્ય્ આપાદમસ્તકમ્ । ચિન્નેત્રેણાપ્ય્ અનેત્રેણ તથૈતદ્ દૃષ્ટવાન્ અહમ્
જેમ તમે તમારા શરીરના અંગો, માથાથી પગ સુધી, ચેતનાની આંખથી કે આંખ વિના પણ જોઈ શકો છો, એ જ રીતે મેં પણ આ બધું જોયું હતું.
અનાકૃતેર્ નિરવયવસ્થિતેસ્ તદા તથાભવન્ વિમલચિદમ્બરાત્મનઃ । જગન્તિ તાન્ય્ અવયવજાલકાનિ મે યથા ખતા ન હિ ગલિતા ન વસ્તુતા
તે સમયે, હું સ્વચ્છ અને આકાશ જેવો ચેતનાસ્વરૂપ હતો, કોઇ આકાર કે ભાગો વગર. એ વખતે, જગત મને ભાગોના જાળ તરીકે દેખાતું હતું, જેમ આકાશમાં છિદ્રો હોય, પણ એ ખરેખર પડેલા નથી કે વાસ્તવિક નથી.
પ્રમાણમ્ અત્ર તે સ્વપ્નદૃષ્ટો ભુવનવિભ્રમઃ । સ્વપ્ને ઽનુભૂયતે દૃશ્યં ન ચ કિઞ્ચિત્ ખમ્ એવ તત્
આ માટે તારો દાખલો એ છે કે, સ્વપ્નમાં જે જગતની ગેરસમજ થાય છે. સ્વપ્નમાં જે કંઈ દેખાય છે, એ તો માત્ર આકાશ જ હોય છે, બીજું કંઈ નથી.
યથા પશ્યતિ વૃક્ષસ્ સ્વં પત્ત્રપુષ્પફલાદિકમ્ । સ્વસંવેદનનેત્રેણ તથૈતદ્ દૃષ્ટવાન્ અહમ્
જેમ વૃક્ષ પોતાનાં પાંદડા, ફૂલો અને ફળોને પોતાની જ સમજથી જુએ છે, એમ જ મેં આ બધું અનુભવ્યું છે.
યથામ્બુધિર્ અનન્તાત્મા વેત્તિ સર્વાઞ્ જલેચરાન્ । તરઙ્ગાવર્તફેનાંશ્ ચ તથૈતદ્ બુદ્ધવાન્ અહમ્
જેમ અનંત સમુદ્ર પોતાના અંદરના બધા જલચર, તરંગો, ઘોળ અને ફેનને જાણે છે, એમ જ મેં આ બધું સમજ્યું છે.
અવયવાન્ અવયવી યથા વેત્તિ નિજાત્મનિ । અનન્યાન્ આત્મનસ્ સર્ગાંસ્ તથૈતાન્ બુદ્ધવાન્ અહમ્
જેમ કોઈthing પોતાના અંગોને પોતાની અંદર ઓળખે છે, એમ જ મેં આ સર્જનોને પોતાથી જુદા નથી એમ સમજ્યા છે.
અદ્યાપિ તાન્ અહં દેહે વ્યોમ્નિ શૈલે જલે સ્થલે । તથૈવ સર્ગાન્ પશ્યામિ રામ બોધૈકતાં ગતઃ
હવે પણ, શરીરમાં, આકાશમાં, પર્વતમાં, પાણીમાં અને જમીનમાં, હે રામ, હું જ્ઞાનની એકતામાં સ્થિત રહીને આ સર્જનોને એ જ રીતે જોઈ રહ્યો છું.
પુરો ઽસ્માકમ્ ઇદમ્ યત્ ખં ગૃહસ્યાન્તર્ બહિસ્ તથા । પૂર્ણમ્ એતજ્ જગદ્વૃન્દૈર્ વેત્તિ બોધૈકતાં ગતઃ
આ ઘરનાં અંદર અને બહાર જે આકાશ દેખાય છે, એમાં આખું જગત ભરાયેલું છે; જે શুদ্ধ જ્ઞાનમાં એકરૂપ થયો છે, એ આ વાત જાણે છે.
યથામ્ભો રસતાં વેત્તિ શૈત્યં વેત્તિ યથા હિમમ્ । સ્પન્દં વેત્તિ યથા વાયુસ્ તથૈતદ્ વેત્તિ શુદ્ધધીઃ
જેમ પાણી પોતાનો સ્વાદ જાણે છે, બરફ પોતાની ઠંડક જાણે છે અને પવન પોતાની હલચલ જાણે છે, એમ જ શુદ્ધ મન આ વાત જાણે છે.
યો યો રામ વિવેકાત્મા શુદ્ધબોધૈકતાં ગતઃ । સ સ એવમ્મયૈકાત્મા વેત્તિ સ્વાત્માનમ્ ઈદૃશમ્
હે રામ, જે discriminationમાં સ્થિર છે અને શુદ્ધ જ્ઞાનમાં એકરૂપ થયો છે, એ જ પોતાને આવી રીતે ઓળખે છે.
અસ્યાં દૃષ્ટૌ પરિણતે વેત્તૃવેદનવેદ્યધીઃ । ન કાચિદ્ અસ્ત્ય્ અભ્યુદિતા વિજ્ઞાનૈકાત્મતા યતઃ
જ્યારે આ દૃષ્ટિ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે જાણનારો, જાણવું અને જાણ્યેલું—આ બધાની મનમાં કોઈ ઉપજ રહેતી નથી; કારણ કે ત્યાં માત્ર જ્ઞાનની એકતા જ રહે છે.
દિવ્યા દૃગ્ અદ્રિસંસ્થસ્ય યથા યોજનકોટિગાન્ । ભાવાન્ વેત્તિ બહિશ્ ચાન્તર્ એવં તદ્ બુદ્ધવાન્ અહમ્
જેવી રીતે પહાડ પર બેઠેલા માણસની દિવ્ય દૃષ્ટિ લાખો યોજન દૂરના અને અંદરના બધાં દ્રશ્યો જોઈ શકે છે, તેવી જ રીતે હું જાગૃત અવસ્થામાં બહાર અને અંદરના બધાં ભાવો સ્પષ્ટ જોઈ શકું છું.
યથા ભૂમણ્ડલં ભાવાન્ નિધિધાતુરસાદિકાન્ । વેત્ત્ય્ એવં તન્ મયા બુદ્ધમ્ અનન્યદ્ દૃશ્યમ્ આત્મનઃ
જે રીતે ધરતી પર રહેલા ખજાના અને ધાતુઓ જેવા વિવિધ વસ્તુઓને જાણી શકે છે, એ જ રીતે મેં સમજ્યું છે કે આત્માથી અલગ કંઈ પણ દેખાતું નથી.
બ્રહ્મન્ન્ અનુભવત્ય્ એવં ત્વયિ તામરસેક્ષણા । સા કિં કૃતવતી બ્રૂહિ કાન્તાર્યાપાઠપાઠિની
હે બ્રહ્મન, કમળની આંખોવાળી એ સ્ત્રી તારી અંદર આવી અનુભૂતિ કરે છે; મને કહો, એ પ્રિય, ઉત્તમ શ્લોકોનું પઠન કરતી એ સ્ત્રીએ શું સાધ્યું છે?
તામ્ એવાર્યાં પઠન્તી સા તથૈવાનુનયાન્વિતા । મત્સમીપે નભોદેહા વ્યોમ્નિ દેવીવ સંસ્થિતા
એ આર્ય સ્ત્રી એ જ ઉત્તમ શ્લોકોનું પઠન કરતી, એ જ ભાવથી ભરપૂર, મારા નજીક, આકાશ જેવી કાયામાં, જાણે આકાશમાં સ્થિત દેવીની જેમ ઉભી રહી.
યથાહમ્ આકાશવપુસ્ તથૈવાસૌ ખરૂપિણી । તેન દૃષ્ટા ન સા પૂર્વદેહેન લલના મયા
જેમ મારી દેહ આકાશ જેવો છે, તેમ એની દેહ પણ ખ જેવો છે. એટલે, મેં એ સ્ત્રીને એના પેહલા દેહથી જોયી નહોતી.
અહમ્ આકાશરૂપાત્મા સા ખમાત્રશરીરિણી । જગજ્જાલં ખમાત્રં તદ્ ઇતિ તત્ર તદા સ્થિતમ્
હું તો આખો આકાશ સ્વરૂપ છું અને એ અહીં માત્ર ખથી બનેલી છે. આ આખું જગત પણ અહીં માત્ર ખથી જ બનેલું છે — એ સમયે એ જ રીતે ત્યાં સ્થિર થયું હતું.
શરીરસ્થાનકરણપ્રયત્નપ્રાણસમ્ભવૈઃ । યદ્ ઉદેતિ વચો વર્ણૈસ્ તત્ કુતસ્ તાદૃશાકૃતેઃ
શરીર, સ્થાન, ઇન્દ્રિયો, પ્રયત્ન અને શ્વાસથી મળીને જે વાણી ઊભી થાય છે, એવી વાણી તો આવી આકારવાળાને ક્યાંથી મળી શકે?
રૂપાલોકમનસ્કારાẖ કુતો વ્યોમાત્મનામ્ ઇતિ । બ્રૂહિ મે ભગવંસ્ તત્ર તથાવૃત્તસ્ય નિશ્ચયમ્
રૂપ, દૃષ્ટિ અને મનનાં વિચાર — આ બધું તો જેની સ્વભાવ આકાશ જેવો છે, એમને ક્યાંથી થઈ શકે? હે ભગવન, એ સમયે જે થયું તેનું સાચું સ્વરૂપ મને કહો.
રૂપાલોકમનસ્કારાશ્ શબ્દપાઠવચાંસિ ચ । યથા સ્વપ્ને નભસ્ય્ એવ સન્તિ તત્ર તથામ્બરે
સ્વપ્નમાં જેમ આકાશમાં રૂપ, દૃશ્ય, મનના વિચાર, શબ્દોનું ઉચ્ચારણ અને બોલી હોય છે, એ જ રીતે ત્યાં પણ આકાશમાં એ બધું જ હોય છે.
રૂપાલોકમનસ્કારૈસ્ સ્વપ્ને ચિન્નભ એવ તે । યથોદેતિ તથા તત્ર તદ્ દૃશ્યં ખાત્મકં સ્થિતમ્
સ્વપ્નમાં રૂપ, દૃશ્ય અને મનના વિચારો માત્ર ચેતનાના આકાશમાં જ હોય છે; જેમ તે ત્યાં ઉભા થાય છે, એ જ રીતે જોવામાં આવતું બધું પણ ખાલી આકાશરૂપ જ છે.
ન કેવલં તુ તદ્ દૃશ્યં યાવત્ ત્વદ્વિષયે વયમ્ । જગચ્ ચેદં ખમ્ એવાચ્છં યથા તન્ નસ્ તથાખિલમ્
માત્ર એ દૃશ્ય જ નહીં, પણ તારી સાથે સંબંધિત અમારો દૃષ્ટિકોણ હોય ત્યાં સુધી, આ આખું જગત પણ શુદ્ધ આકાશ જ છે; જેમ એ છે, તેમ બધું જ એ જ છે.
પરમાર્થમહાધાતુર્ વેદ્યનિર્મુક્તચિદ્વપુઃ । એવં નામ સ્વયં ભાતિ સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ
પરમાર્થનું મહાન તત્વ, જેનું ચેતનરૂપ જાણવામાં આવતાં બધાથી મુક્ત છે, એ પોતે જ પ્રકાશે છે; એ જ એનું સાચું સ્વરૂપ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
શરીરસ્થાનકરણસત્તાયાં કા તવ પ્રમા । યથૈવ તેષાં દેહાદિ તથાસ્માકમ્ ઇદં સ્થિતમ્
શરીર, જગ્યા અને ઇન્દ્રિયોની હાજરી વિશે તને કેટલી ખાતરી છે? જેમ તારા માટે શરીર વગેરે સ્થિર છે, એમ જ અમારું આ બધું પણ સ્થિર છે.
યથૈવ તત્ તથૈવેદં યથૈવેદં તથૈવ તત્ । અસત્ સત્તામ્ ઇવ ગતં સચ્ ચાસદ્ ઇવ ચ સ્થિતમ્
જેમ તે છે, તેમ આ છે; અને જેમ આ છે, તેમ તે છે. અસત્ય પણ સાચું લાગતું હોય છે અને સાચું પણ અસત્ય જેવું દેખાય છે.