પાષાણમૌનપ્રતિમં નકિઞ્ચિદ્ અભિશબ્દિતમ્ । યત્ તત્ કિઞ્ચિદ્ ઇવોદ્દ્યોતરૂપં બ્રહ્મ જગત્ સ્મૃતમ્
જે પથ્થર જેવી મૌનતા જેવું છે, કોઈ શબ્દથી વર્ણવાય નહીં, અને થોડુંક રૂપ ધરાવતું લાગે છે—એ જ બ્રહ્મ છે, જે જગત તરીકે ઓળખાય છે.
વિભાત્ય્ અચેત્યચિદ્વ્યોમ્નિ સ્વસત્તૈવ જગત્તયા । નિરાકારે નિરાકારા સ્વપ્નાનુભવસન્નિભા
જ્યાં કોઈ જ્ઞાન કે અસ્તિત્વ નથી, ત્યાં એની પોતાની હાજરી જ જગતરૂપે ઝળકે છે; આકારવિહિનમાં પણ આકારવિહિન, સ્વપ્નના અનુભવ જેવી.
અનન્યદ્ આત્મનો બ્રહ્મ સર્વં ભામાત્રરૂપકમ્ । પ્રકાશનમ્ ઇવાલોકẖ કરોતિ ન કરોતિ ચ
આત્માથી જુદું કંઈ નથી, એ બ્રહ્મ જ બધું છે—જેમ ચેતનાનો પ્રકાશ ફેલાય છે, તેમ બધું એનું રૂપ છે. પ્રકાશ જેમ ક્યારેક પ્રકાશ આપે છે અને ક્યારેક નથી આપતો, એમ બ્રહ્મ પણ છે.
તેષુ રામાનુભૂયન્તે જગલ્લક્ષેષુ તત્ર વૈ । ઉષ્ણાનિ ચન્દ્રવૃન્દાનિ સૂર્યાશ્ શીતલમૂર્તયઃ
હે રામ, ત્યાં જગતના વિવિધ રૂપોમાં એવું અનુભવાય છે કે ચાંદ્રમાઓ ગરમ હોય છે અને સૂર્યો ઠંડા સ્વરૂપ ધરાવે છે.
પ્રજાસ્ તમસિ પશ્યન્તિ પશ્યન્ત્ય્ એવ ન તેજસિ । ઉલૂકસ્ય સમાચારાસ્ તસ્યૈવ સદૃશસ્વનાઃ
ત્યાં જીવાતો અંધકારમાં જોઈ શકે છે, પણ પ્રકાશમાં જોઈ શકતા નથી; તેમનું વર્તન ઘુવડ જેવું હોય છે અને તેમનો અવાજ પણ ઘુવડ જેવો જ હોય છે.
ઇતશ્ શુભેન નશ્યન્તિ યાન્તિ પાપૈસ્ તથા દિવમ્ । વિષાશનેન જીવન્તિ મ્રિયન્તે ઽમૃતભોજનૈઃ
અહીં સારા કર્મોથી નાશ પામે છે અને પાપથી સ્વર્ગમાં જાય છે; ત્યાં ઝેર ખાઈને જીવતા રહે છે અને અમૃત પીવાથી મરી જાય છે.
યદ્ યથા બુધ્યતે બોધો યથોદેત્ય્ અથ વા સ્વતઃ । તથાશુ સ્ફુટતામ્ એતિ સદ્ વાસદ્ વા સદ્ એવ તત્
જે જ્ઞાન જે રીતે થાય છે, પોતે જ પ્રગટે કે કોઈ રીતે આવે, એ જ તરત સ્પષ્ટ થાય છે — સાચું કે ખોટું હોય, એ જ છે.
વિટપાકારમૂલૌઘદર્શનાદ્ વજ્રશોભિભિઃ । ઘૂર્ણતે પુષ્પપત્ત્રાઢ્યૈḫ પાદપૈર્ વ્યોમ્નિ કાનનમ્
ઝાડના થડ, મૂળ અને ડાળીઓ દેખાતા, આકાશમાં વન ઝાડો સાથે હલતું લાગે છે, જે ફૂલો અને પાંદડાંથી શોભાયમાન છે અને વજ્ર જેવી ચમક ધરાવે છે.
સિકતાḫ પીડિતાસ્ સત્યસ્ સ્રવન્તિ સ્નેહજં રસમ્ । શિલાફલહકેભ્યશ્ ચ જાયન્તે કમલાન્ય્ અલમ્
જ્યારે રેતી દબાય છે ત્યારે ખરેખર તેમાંમાંથી ભેજથી ઉપજેલો રસ ટપકે છે; અને પથ્થરના ફળધારકમાંથી ઘણાં કમળો ઉગે છે.
દારુણ્ય્ અશ્મનિ ભિત્તૌ ચ ચઞ્ચલાસ્ સાલભઞ્જિકાઃ । ગૃહાઙ્ગનાભિસ્ સહિતા ગાયન્તિ કથયન્તિ ચ
કাঠ, પથ્થર અને દીવાલ પર, ચંચળ શાલભંજિકા કન્યાઓ ઘરનાં સ્ત્રીઓ સાથે ગાય છે અને વાતો કરે છે.
મેઘાન્ પરિદધત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ભૂતાન્ય્ ઉચ્ચૈḫપટાન્ ઇવ । પ્રતિવર્ષં વિજાતીયાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે ફલાન્ય્ અગે
જીવો ઊંચા વસ્ત્ર પહેર્યા હોય એમ, ઊંચે મેઘો ધારણ કરે છે; અને દર વર્ષે, શિખરે જુદા જુદા પ્રકારના ફળો ઉત્પન્ન થાય છે.
સન્નિવેશે ન નિયતૈર્ અઙ્ગાનાં વિવિધાઙ્ગકૈઃ । શિરોભિસ્ સર્વભૂતનિ પરિક્રામન્તિ ભૂમિગૈઃ
તેમના અંગોનું ગોઠવણ નિશ્ચિત નથી, વિવિધ અંગો સાથે, બધા જીવો જમીન પર ફક્ત માથા જેવા શરીર લઈને ફરતા રહે છે.
શાસ્ત્રવેદવિહીનાનિ નિર્ધર્માણ્ય્ એવ કાનિચિત્ । યત્કિઞ્ચનૈકકારીણિ તિર્યગ્વત્ ત્રિજગન્ત્ય્ અધઃ
નીચેના કેટલાક લોક એવા છે કે જ્યાં શાસ્ત્ર કે વેદ નથી, ધર્મ પણ નથી; જેવું મન થાય તેમ વર્તે છે અને પ્રાણીઓની જેમ જીવતા હોય છે.
કામસંવિત્તિહીનાનિ નિસ્સ્ત્રીજાતીનિ કાનિચિત્ । ભૂતૈસ્ સંશુષ્કહૃદયૈર્ વ્યાપ્તાન્ય્ અશ્મમયૈર્ ઇવ
કેટલાક લોક એવા છે જ્યાં કામના કે જ્ઞાન નથી, સ્ત્રી જાતિ પણ નથી; ત્યાં જીવોના હૃદય સુકા હોય છે, જાણે પથ્થર જેવા.
પવનાશનભૂતાનિ સમરત્નાશ્મકાનિ ચ । અજ્ઞાતાર્થાન્ય્ અલુબ્ધાનિ નિર્ગર્ધાનિ ચ કાનિચિત્
કેટલાક જીવો હવા પર જીવતા હોય છે, કેટલાક મૂલ્યવાન રત્નો કે પથ્થર જેવા હોય છે; કેટલાકને પોતાનું હેતુ જ ખબર નથી, કેટલાકમાં લોભ જ નથી, અને કેટલાક પાસે કશું જ માલમત્તા નથી.
ક્વચિત્ પ્રત્યેકમ્ આત્માનં પશ્યત્ય્ આપ્નોતિ નેતરત્ । બહુભૂતકમ્ અપ્ય્ અસ્તિ જગદ્ ઇત્ય્ એકભૂતકમ્
ક્યાંક કોઈ વ્યક્તિ માત્ર પોતાને જ જુએ છે અને બીજું કંઈ પ્રાપ્ત કરતું નથી; ક્યાંક જગત ઘણા જીવોથી ભરેલું દેખાય છે, પણ એ પણ એક જ સ્વરૂપમાં અનુભવે છે.
નખકેશાદિકે યદ્વત્ તદ્વદ્ અન્યત્ર સંસ્થિતિઃ । આત્મવત્ સર્વભૂતાનામ્ એકભૂતાત્મભાવના
જેમ નખ કે વાળમાં પણ અસ્તિત્વ હોય છે, એ જ રીતે બીજે પણ છે; સર્વે જીવોમાં પોતે જેવો આત્મા છે એવી એકતા કલ્પાય છે.
અનન્તાપારપર્યન્તં શૂન્યમ્ એવ બહુ ક્વચિત્ । યન્ ન નસ્ સંવિદ્ આપ્નોતિ તસ્યાન્તે ઽપિ જગત્ પુનઃ
ક્યાંક તો અનંત, અપરિમિત અને અંતહીન ખાલીપો જ હોય છે; જ્યાં સુધી ચેતના પહોંચી નથી, ત્યાં સુધી—even એના અંતે પણ—જગત ફરીથી દેખાય છે.
અત્યન્તાબુદ્ધબુદ્ધીનિ મોક્ષશબ્દાર્થદૃષ્ટિષુ । દારુયન્ત્રમયાશેષભૂતૌઘાન્ય્ એવ કાનિચિત્
કેટલાક જીવો તો એવાં છે કે તેમને 'મોક્ષ' શબ્દનો અર્થ પણ ખબર નથી, જાણે લાકડાંના યંત્ર જેવી તેમની બુદ્ધિ છે, માત્ર જીવોના ટોળા જ છે.
ઋક્ષચક્રવિહીનાનિ નિષ્કાલકલનાનિ ચ । મૂકસઙ્કેતસારાણિ ભૂતજાલાનિ કાનિચિત્
કેટલાંક જીવસમૂહો એવા છે કે જેમને કોઈ નક્ષત્ર કે ગતિ નથી, કોઈ ગણતરી નથી; તેઓ માત્ર સંકેતથી જ ઓળખાય છે, જાણે જીવોના જૂથ છે.
કાનિચિદ્ વર્જિતાન્ય્ એવ નેત્રશબ્દાર્થસંવિદા । વ્યર્થદીપ્તાર્કતેજાંસિ ભૂતાનીત્ય્ એકચિન્તયા
કેટલાંક જીવો એવા છે કે તેમને આંખ, અવાજ કે અર્થની જાણ નથી; તેમનું તેજ પણ વ્યર્થ છે, જાણે સૂર્યની રોશની વ્યર્થ જાય છે, અને માત્ર એક વિચારથી જ તેમને જીવ માનવામાં આવે છે.
ઘ્રાણસંવિદ્વિહીનાનિ વ્યર્થામોદાનિ કાનિચિત્ । મૂકાનિ શબ્દવૈયર્થ્યાચ્ છ્રુતિહીનાનિ કાનિચિત્
કેટલાંક જીવોને સુગંધની સમજ નથી, તેમનો સુગંધ પણ વ્યર્થ જાય છે; કેટલાંક જીવો મૌન છે, કારણ કે અવાજનો તેમને કોઈ ઉપયોગ નથી, અને કેટલાંકને સાંભળવાની શક્તિ પણ નથી.
વાક્યસંવિદ્વિહીનત્વાત્ પ્રમૂકાન્ય્ એવ કાનિચિત્ । સ્પર્શસંવિદ્વિહીનત્વાદ્ અશ્માઙ્ગાન્ય્ એવ કાનિચિત્
કેટલાંક જીવ speechની શક્તિ વગર મૂંગા જેવા હોય છે; અને કેટલાંક સ્પર્શની શક્તિ વગર પથ્થર જેવા હોય છે.
સંવિન્માત્રમયાન્ય્ એવ દૃષ્ટાન્ય્ અપિ ચ કાનિચિત્ । વ્યવહારીણ્ય્ અથાગ્રાહ્યાણ્ય્ એવ નિત્યં પિશાચવત્
કેટલાંક જીવ માત્ર ચેતનાથી બનેલા જોવા મળે છે; એ લોકો દુનિયાના કામકાજમાં હોવા છતાં હંમેશા પકડી ન શકાય એવા, ભૂત જેવા હોય છે.
ભૂમયાન્ય્ એકનિષ્ઠાનિ નિષ્પિણ્ડાન્ય્ એવ કાનિચિત્ । જગન્તિ વ્યોમરૂપાણિ તાવત્ તત્ર કચન્તિ ખે
કેટલાં જગત સંપૂર્ણપણે ધરતીમાં સ્થિર અને ઘન હોય છે; જ્યારે બીજાં જગત આકાશરૂપ લઈને ત્યાં આકાશમાં તરતાં હોય છે.
કાનિચિદ્ વારિપૂર્ણાનિ વહ્નિપૂર્ણાનિ કાનિચિત્ । જગન્તિ વ્યોમરૂપાણિ તાવત્ તત્ર કચન્તિ ખે
કેટલાં જગત પાણીથી ભરેલા હોય છે, કેટલાં અગ્નિથી ભરેલા હોય છે; અને આ જગત આકાશરૂપ લઈને ત્યાં આકાશમાં તરતાં હોય છે.
ધરાપીઠૈકપૂર્ણેષુ તિષ્ઠન્ત્ય્ અન્યેષુ દેહિનઃ । ભેકા ઇવ શિલાકોશે કીટા ઇવ ધરોદરે
જે લોકોમાં માત્ર ધરતીથી ભરેલા છે, ત્યાં જીવાત્માઓ વસે છે, જેમ કે બગડામાં બેસેલા દેડકા અથવા જમીનના અંદર રહેલા કીટક.
જલૈકપરિપૂર્ણેષુ નિરબ્ધ્યુર્વીવનાદ્રિષુ । ભ્રમન્ત્ય્ અન્યેષુ ભૂતાનિ નિત્યમ્ એવોગ્રમીનવત્
જે લોકોમાં માત્ર પાણીથી ભરેલા છે, અને જ્યાં જમીન, જંગલ કે પર્વતોમાં પાણી નથી, ત્યાં બીજા જીવ સદા ભટકતા રહે છે, જેમ કે ઉગ્ર માછલીઓ.
અન્યેષ્વ્ અગ્ન્યેકપૂર્ણેષુ જલાદિરહિતાન્ય્ અપિ । ભૂતાન્ય્ અગ્નિમયાન્ય્ એવ સ્ફુરન્ત્ય્ અલમ્ અલાતવત્
જે લોકોમાં માત્ર અગ્નિથી ભરેલા છે, જ્યાં પાણી અને બીજા તત્વો નથી, ત્યાં જીવ માત્ર અગ્નિથી બનેલા છે અને તેજસ્વી અગ્નિની જેમ ફરે છે.
અન્યેષ્વ્ અનિલપૂર્ણેષુ ભૂતાન્ય્ અસ્તેતરાણ્ય્ અપિ । વાતમાત્રમયાઙ્ગાનિ સ્ફુરન્ત્ય્ અર્જુનવાતવત્
જે લોકોમાં માત્ર પવનથી ભરેલા છે, ભલે બીજા તત્વો ન હોય, ત્યાં પવનથી બનેલા શરીરવાળા જીવ પવનની જેમ હલચાલ કરે છે, જેમ કે અર્જુન વૃક્ષમાં વહેતા પવન.