ચિતિ સર્વં ચિતસ્ સર્વં ચિત્ સર્વં સર્વતશ્ ચ ચિત્ । ચિત્ સર્વૈકાત્મિકેત્ય્ એતદ્ દૃષ્ટં તત્ર મયાખિલમ્
ચેતના જ બધું છે; બધું મન જ છે; જાગૃતિ સર્વત્ર વ્યાપી છે અને બધું જાગૃતિના સ્વરૂપનું છે—એવું બધું મેં ત્યાં જોઈ લીધું છે.
ત્વં કા ચિદ્ ઇતિ ચેદ્ વક્ષિ તન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઇવાઙ્ગ ચિત્ । સા હિ શૂન્યતમા વ્યોમ્નો ન ચ નામ નકિઞ્ચન
જો તું કહે કે 'તું કંઈક છે', તો એ તો જાણે કંઈ પણ નથી, પ્રિય; એ તો આખા આકાશ કરતાં પણ વધુ ખાલી છે અને એનું નામ પણ કંઈ નથી.
તદ્ આકાશમ્ ઇદં ભાતિ જગદ્ ઇત્ય્ અભિશબ્દિતમ્ । તેનૈવ શબ્દનભસા સર્વં હિ પરમં નભઃ
આ આકાશને 'જગત' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે એ એવું દેખાય છે; પણ એ જ શબ્દ-આકાશથી બધું સાચું પરમ આકાશ જ છે.
દૃશ્યદૃષ્ટિર્ ઇયં ભ્રાન્તિર્ આકાશતરુમઞ્જરી । ચિદ્વ્યોમાઙ્ગકમ્ એવેતિ તત્રાહમ્ અનુભૂતવાન્
જોયેલું અને જોનારનું આ અનુભવવું એક ભ્રમ છે, જાણે આકાશના વૃક્ષ પર ફૂલની ગૂંચ હોય; એ તો માત્ર ચેતનાના આકાશનો એક અંગ છે—એવું મેં ત્યાં અનુભવ્યું છે.
બુદ્ધ્યાકાશૈકરૂપેણ વ્યાપિના બોધરૂપિણા । તત્રાનન્તે નસઙ્કલ્પમ્ અનુભૂતમ્ ઇદં મયા
બુદ્ધિના આકાશ જેવું સર્વત્ર વ્યાપેલું અને જ્ઞાનરૂપ જે સ્વરૂપ છે, તેમાં મેં એ અનંત અને વિચારો રહિત અવસ્થાનો અનુભવ કર્યો છે.
બ્રહ્મવ્યોમ જગજ્જાલં બ્રહ્મવ્યોમ દિશો દશ । બ્રહ્મવ્યોમ કલાકાલદેશદ્રવ્યક્રિયાદિકમ્
બ્રહ્મનું આકાશ જ જગતની જાળ છે; દસેય દિશાઓ પણ બ્રહ્મનું આકાશ છે; સમય, ભાગ, સ્થાન, વસ્તુઓ અને ક્રિયાઓ બધું જ બ્રહ્મના આકાશરૂપ છે.
તત્રાહમ્ ઇવ સંસારશતે સાર્ધે મુનીશ્વરાઃ । દૃષ્ટા વસિષ્ઠનામાનો બ્રહ્મપુત્રા મદુત્તમાઃ
ત્યાં મેં અનેક જન્મમરણના ચક્રો સાથે, બ્રહ્માના પુત્ર એવા મારા કરતાં શ્રેષ્ઠ વસીષ્ઠ નામના મુનિઓને જોયા છે.
બ્રહ્મદ્વાસપ્તતેસ્ ત્રેતાસ્ સર્વા એવ સરાઘવાઃ । તત્ર દૃષ્ટં કૃતશતં દ્વાપરાણાં શતં તથા
ત્યાં સિત્તેર-બે બ્રહ્મા, સર્વે ત્રેતાયુગના રાઘવ, અનેક કૃતયુગો અને એટલાં જ દ્વાપરયુગો મેં જોયા છે.
ભેદોદયેન ચેદ્ દૃષ્ટાસ્ તાસ્ તાસ્ સર્ગદશાસ્ તથા । બોધેન ચેત્ તદ્ અત્યચ્છમ્ એકં બ્રહ્મનભસ્ તતમ્
જ્યારે ભેદભાવ ઊપજવાથી વિવિધ સર્જન અવસ્થાઓ દેખાય છે, ત્યારે જ્ઞાનથી એ બધું પાર થઈ જાય છે—એક, શુદ્ધ અને બ્રહ્મની પ્રકાશથી વ્યાપેલું.
ભેદબ્રહ્મણિ નામાસ્તિ જગદ્ બ્રહ્મણ્ય્ અથ ત્વ્ ઇદમ્ । બ્રહ્મૈવાજમ્ અનાદ્યન્તં તત્ સર્વં ત્વન્મદાદિકમ્
જ્યારે ભેદરૂપ બ્રહ્મ છે ત્યારે જગત છે; પણ બ્રહ્મમાં એ નથી. એ અજન્મા, અનાદિ અને અનંત બ્રહ્મ જ બધું છે—મારા થી લઈને તારા સુધી બધું.
પાષાણમૌનપ્રતિમં નકિઞ્ચિદ્ અભિશબ્દિતમ્ । યત્ તત્ કિઞ્ચિદ્ ઇવોદ્દ્યોતરૂપં બ્રહ્મ જગત્ સ્મૃતમ્
જે પથ્થર જેવી મૌનતા જેવું છે, કોઈ શબ્દથી વર્ણવાય નહીં, અને થોડુંક રૂપ ધરાવતું લાગે છે—એ જ બ્રહ્મ છે, જે જગત તરીકે ઓળખાય છે.
વિભાત્ય્ અચેત્યચિદ્વ્યોમ્નિ સ્વસત્તૈવ જગત્તયા । નિરાકારે નિરાકારા સ્વપ્નાનુભવસન્નિભા
જ્યાં કોઈ જ્ઞાન કે અસ્તિત્વ નથી, ત્યાં એની પોતાની હાજરી જ જગતરૂપે ઝળકે છે; આકારવિહિનમાં પણ આકારવિહિન, સ્વપ્નના અનુભવ જેવી.
અનન્યદ્ આત્મનો બ્રહ્મ સર્વં ભામાત્રરૂપકમ્ । પ્રકાશનમ્ ઇવાલોકẖ કરોતિ ન કરોતિ ચ
આત્માથી જુદું કંઈ નથી, એ બ્રહ્મ જ બધું છે—જેમ ચેતનાનો પ્રકાશ ફેલાય છે, તેમ બધું એનું રૂપ છે. પ્રકાશ જેમ ક્યારેક પ્રકાશ આપે છે અને ક્યારેક નથી આપતો, એમ બ્રહ્મ પણ છે.
તેષુ રામાનુભૂયન્તે જગલ્લક્ષેષુ તત્ર વૈ । ઉષ્ણાનિ ચન્દ્રવૃન્દાનિ સૂર્યાશ્ શીતલમૂર્તયઃ
હે રામ, ત્યાં જગતના વિવિધ રૂપોમાં એવું અનુભવાય છે કે ચાંદ્રમાઓ ગરમ હોય છે અને સૂર્યો ઠંડા સ્વરૂપ ધરાવે છે.
પ્રજાસ્ તમસિ પશ્યન્તિ પશ્યન્ત્ય્ એવ ન તેજસિ । ઉલૂકસ્ય સમાચારાસ્ તસ્યૈવ સદૃશસ્વનાઃ
ત્યાં જીવાતો અંધકારમાં જોઈ શકે છે, પણ પ્રકાશમાં જોઈ શકતા નથી; તેમનું વર્તન ઘુવડ જેવું હોય છે અને તેમનો અવાજ પણ ઘુવડ જેવો જ હોય છે.
ઇતશ્ શુભેન નશ્યન્તિ યાન્તિ પાપૈસ્ તથા દિવમ્ । વિષાશનેન જીવન્તિ મ્રિયન્તે ઽમૃતભોજનૈઃ
અહીં સારા કર્મોથી નાશ પામે છે અને પાપથી સ્વર્ગમાં જાય છે; ત્યાં ઝેર ખાઈને જીવતા રહે છે અને અમૃત પીવાથી મરી જાય છે.
યદ્ યથા બુધ્યતે બોધો યથોદેત્ય્ અથ વા સ્વતઃ । તથાશુ સ્ફુટતામ્ એતિ સદ્ વાસદ્ વા સદ્ એવ તત્
જે જ્ઞાન જે રીતે થાય છે, પોતે જ પ્રગટે કે કોઈ રીતે આવે, એ જ તરત સ્પષ્ટ થાય છે — સાચું કે ખોટું હોય, એ જ છે.
વિટપાકારમૂલૌઘદર્શનાદ્ વજ્રશોભિભિઃ । ઘૂર્ણતે પુષ્પપત્ત્રાઢ્યૈḫ પાદપૈર્ વ્યોમ્નિ કાનનમ્
ઝાડના થડ, મૂળ અને ડાળીઓ દેખાતા, આકાશમાં વન ઝાડો સાથે હલતું લાગે છે, જે ફૂલો અને પાંદડાંથી શોભાયમાન છે અને વજ્ર જેવી ચમક ધરાવે છે.
સિકતાḫ પીડિતાસ્ સત્યસ્ સ્રવન્તિ સ્નેહજં રસમ્ । શિલાફલહકેભ્યશ્ ચ જાયન્તે કમલાન્ય્ અલમ્
જ્યારે રેતી દબાય છે ત્યારે ખરેખર તેમાંમાંથી ભેજથી ઉપજેલો રસ ટપકે છે; અને પથ્થરના ફળધારકમાંથી ઘણાં કમળો ઉગે છે.
દારુણ્ય્ અશ્મનિ ભિત્તૌ ચ ચઞ્ચલાસ્ સાલભઞ્જિકાઃ । ગૃહાઙ્ગનાભિસ્ સહિતા ગાયન્તિ કથયન્તિ ચ
કাঠ, પથ્થર અને દીવાલ પર, ચંચળ શાલભંજિકા કન્યાઓ ઘરનાં સ્ત્રીઓ સાથે ગાય છે અને વાતો કરે છે.
મેઘાન્ પરિદધત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ભૂતાન્ય્ ઉચ્ચૈḫપટાન્ ઇવ । પ્રતિવર્ષં વિજાતીયાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે ફલાન્ય્ અગે
જીવો ઊંચા વસ્ત્ર પહેર્યા હોય એમ, ઊંચે મેઘો ધારણ કરે છે; અને દર વર્ષે, શિખરે જુદા જુદા પ્રકારના ફળો ઉત્પન્ન થાય છે.
સન્નિવેશે ન નિયતૈર્ અઙ્ગાનાં વિવિધાઙ્ગકૈઃ । શિરોભિસ્ સર્વભૂતનિ પરિક્રામન્તિ ભૂમિગૈઃ
તેમના અંગોનું ગોઠવણ નિશ્ચિત નથી, વિવિધ અંગો સાથે, બધા જીવો જમીન પર ફક્ત માથા જેવા શરીર લઈને ફરતા રહે છે.
શાસ્ત્રવેદવિહીનાનિ નિર્ધર્માણ્ય્ એવ કાનિચિત્ । યત્કિઞ્ચનૈકકારીણિ તિર્યગ્વત્ ત્રિજગન્ત્ય્ અધઃ
નીચેના કેટલાક લોક એવા છે કે જ્યાં શાસ્ત્ર કે વેદ નથી, ધર્મ પણ નથી; જેવું મન થાય તેમ વર્તે છે અને પ્રાણીઓની જેમ જીવતા હોય છે.
કામસંવિત્તિહીનાનિ નિસ્સ્ત્રીજાતીનિ કાનિચિત્ । ભૂતૈસ્ સંશુષ્કહૃદયૈર્ વ્યાપ્તાન્ય્ અશ્મમયૈર્ ઇવ
કેટલાક લોક એવા છે જ્યાં કામના કે જ્ઞાન નથી, સ્ત્રી જાતિ પણ નથી; ત્યાં જીવોના હૃદય સુકા હોય છે, જાણે પથ્થર જેવા.
પવનાશનભૂતાનિ સમરત્નાશ્મકાનિ ચ । અજ્ઞાતાર્થાન્ય્ અલુબ્ધાનિ નિર્ગર્ધાનિ ચ કાનિચિત્
કેટલાક જીવો હવા પર જીવતા હોય છે, કેટલાક મૂલ્યવાન રત્નો કે પથ્થર જેવા હોય છે; કેટલાકને પોતાનું હેતુ જ ખબર નથી, કેટલાકમાં લોભ જ નથી, અને કેટલાક પાસે કશું જ માલમત્તા નથી.
ક્વચિત્ પ્રત્યેકમ્ આત્માનં પશ્યત્ય્ આપ્નોતિ નેતરત્ । બહુભૂતકમ્ અપ્ય્ અસ્તિ જગદ્ ઇત્ય્ એકભૂતકમ્
ક્યાંક કોઈ વ્યક્તિ માત્ર પોતાને જ જુએ છે અને બીજું કંઈ પ્રાપ્ત કરતું નથી; ક્યાંક જગત ઘણા જીવોથી ભરેલું દેખાય છે, પણ એ પણ એક જ સ્વરૂપમાં અનુભવે છે.
નખકેશાદિકે યદ્વત્ તદ્વદ્ અન્યત્ર સંસ્થિતિઃ । આત્મવત્ સર્વભૂતાનામ્ એકભૂતાત્મભાવના
જેમ નખ કે વાળમાં પણ અસ્તિત્વ હોય છે, એ જ રીતે બીજે પણ છે; સર્વે જીવોમાં પોતે જેવો આત્મા છે એવી એકતા કલ્પાય છે.
અનન્તાપારપર્યન્તં શૂન્યમ્ એવ બહુ ક્વચિત્ । યન્ ન નસ્ સંવિદ્ આપ્નોતિ તસ્યાન્તે ઽપિ જગત્ પુનઃ
ક્યાંક તો અનંત, અપરિમિત અને અંતહીન ખાલીપો જ હોય છે; જ્યાં સુધી ચેતના પહોંચી નથી, ત્યાં સુધી—even એના અંતે પણ—જગત ફરીથી દેખાય છે.
અત્યન્તાબુદ્ધબુદ્ધીનિ મોક્ષશબ્દાર્થદૃષ્ટિષુ । દારુયન્ત્રમયાશેષભૂતૌઘાન્ય્ એવ કાનિચિત્
કેટલાક જીવો તો એવાં છે કે તેમને 'મોક્ષ' શબ્દનો અર્થ પણ ખબર નથી, જાણે લાકડાંના યંત્ર જેવી તેમની બુદ્ધિ છે, માત્ર જીવોના ટોળા જ છે.
ઋક્ષચક્રવિહીનાનિ નિષ્કાલકલનાનિ ચ । મૂકસઙ્કેતસારાણિ ભૂતજાલાનિ કાનિચિત્
કેટલાંક જીવસમૂહો એવા છે કે જેમને કોઈ નક્ષત્ર કે ગતિ નથી, કોઈ ગણતરી નથી; તેઓ માત્ર સંકેતથી જ ઓળખાય છે, જાણે જીવોના જૂથ છે.