શબ્દદેશપતદ્દૃષ્ટિર્ દૃષ્ટવાન્ વનિતામ્ અહમ્ । પાર્શ્વે કનકનિષ્ષ્યન્દપ્રભયા ભાસિતામ્બરામ્
શબ્દ આવતો હતો તે દિશામાં જોયું તો મેં એક સ્ત્રીને જોયી, જેના બાજુએથી વહેતા સોનાની ઝાંખીથી તેના કપડાં ઝગમગી રહ્યા હતા.
આલોલમાલ્યવસનામ્ અલકાકુલલોચનામ્ । લોલધમ્મિલ્લવલનામ્ અન્યાં શ્રિયમ્ ઇવાગતામ્
તેના માથા ઉપરના વાળ બિખરાયેલા અને આંખો ચંચળ હતી, ગળામાં હાર અને શરીરે હલનચલન કરતા વસ્ત્રો પહેરેલા, વાળ લહેરાતા—એ આવી હોય એવી લાગતી હતી જાણે નવી જ આવી હોય એવી લક્ષ્મી.
કાન્તકાઞ્ચનગૌરાઙ્ગીમ્ અઙ્ગસ્થનવયૌવનામ્ । વનદેવીમ્ ઇવામોદિસર્વાવયવસુન્દરીમ્
તેના અંગો ચમકતા સોનાની જેમ પીળા અને કાંતિમય હતા, શરીર યુવાન અને ભરપૂર હતું, દરેક અંગ સુંદર અને આનંદ છલકાવતો, જાણે કોઈ વનદેવી હોય.
સા પૂર્ણચન્દ્રવદના પુષ્પપ્રકરહાસિની । યૌવનોદ્દામવદના પક્ષ્મલેક્ષણશાલિની
તેનું ચહેરું પૂર્ણચંદ્ર જેવું ગોળ અને તેજસ્વી, ફૂલોની વણથી હસતી, યુવાનીની ઉમંગથી ભરપૂર, અને આંખો લાંબા પાંપણોથી શોભતી હતી.
આકાશકોશસદના શશાઙ્કકરસુન્દરી । મુક્તાકલાપરચના કાન્તા મદનુસારિણી
જેનું નિવાસ આકાશના ગર્ભમાં છે, જેના રૂપ ચાંદનીની કિરણો જેવી સુંદર છે, જે મોતીની માળાઓથી શોભાયમાન છે, એવી મારી પ્રિય મને અનુસરી રહી હતી.
સ્વરેણ મધુરેણેમામ્ આર્યામ્ આર્યવિલાસિની । પપાઠાકઠિનં વામા મત્પાર્શ્વે મૃદુહાસિની
મીઠા સ્વરે, આ ઉદાર અને સૌમ્ય સ્ત્રીએ, મારી બાજુએ હળવી સ્મિત સાથે, થોડું કઠોરપણું ધરાવતાં ગંભીર શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.
અસદુદિતરિક્તચેતનસંસૃતિમૃગસરિતિ મુહ્યમાનાનામ્ । અવલમ્બનતટવિટપિનમ્ અભિનૌમિ ભવન્તમ્ એવ મુને
હે મુનિ, જે લોકો અસત્ય અને ખાલી મનથી સંસારના પ્રવાહમાં ભટકી રહ્યા છે, એમના માટે તટપર આશ્રયરૂપ વૃક્ષ જેવો તમે છો, એવાં તમને હું વંદન કરું છું.
ઇત્ય્ આકર્ણ્યાહમ્ આલોક્ય તાં ચારુવચનસ્વનામ્ । લલનેયં કિમ્ અનયેત્ય્ અનાદૃત્યૈવ તાં ગતઃ
આ સાંભળીને અને એની મોહક વાણી જોઈને, મેં વિચાર્યું—'આ સ્ત્રી કોણ છે?' અને એને અવગણીને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
તતો જગદ્વૃન્દમયીં માયાં સમ્પ્રેક્ષ્ય વિસ્મિતઃ । અનાદૃત્યૈવ તાં વ્યોમ્નિ વિહર્તુમ્ અહમ્ ઉદ્યતઃ
પછી જ્યારે મેં જગતની અનેક ભ્રમરૂપ માયાને જોઈ, ત્યારે હું આશ્ચર્યચકિત થયો. પણ એ બધું અવગણીને, હું આકાશમાં વિહાર કરવા માટે તૈયાર થયો.
તતસ્ તાં તત્કૃતાં ચિન્તામ્ અલમ્ ઉત્સૃજ્ય ખે સ્થિતામ્ । જગન્માયાં કલયિતું વ્યોમાત્માહં પ્રવૃત્તવાન્
પછી, એ માયાએ જે વિચાર ઊભો કર્યો હતો, તેને પણ છોડી, જે આકાશમાં જ હતો, હું, જેનું સ્વરૂપ પોતે આકાશ છે, એ જગતની માયાને વિચારી જોવા લાગ્યો.
યાવત્ તાનિ તથોગ્રાણિ જગન્તિ સકલાનિ ખમ્ । શૂન્યમ્ એવ યથા સ્વપ્ને સઙ્કલ્પકથને તથા
જ્યાં સુધી એ ભયાનક જગતો બધાં આકાશમાં હતાં, ત્યાં સુધી એ બધું ખાલી જ હતું, જેમ કે સપનામાં કે કલ્પનાની વાતમાં હોય છે.
ન પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ કદાચિત્ કાનિચિત્ ક્વચિત્ । તાનિ કલ્પમહાકલ્પજાતાન્ એકત્ર તાન્ મિથઃ
એ જગતો ક્યાંય, ક્યારેય, કશું જોઈ શકતા નથી કે સાંભળી શકતા નથી; એ બધાં કલ્પના અને મહાકલ્પનાથી પેદા થયેલા જગતો એક જ જગ્યાએ સાથે રહે છે.
પ્રમત્તપુષ્કરાવર્તાન્ ઉન્મત્તોત્પાતમારુતાન્ । સ્ફુટિતાદ્રીન્દ્રડાક્કારઘટ્ટિતબ્રહ્મમણ્ડપાન્
અવિચારી કમળના ઘોળાવાળા, વિપત્તિના ઉગ્ર પવનોથી ગજ્જનારા, અને પર્વતની ચોટીઓ જેમ ફાટી જાય એમ તૂટી પડેલા બ્રહ્માના મહાલ જેવા ગુંબજોથી ભરેલો—
જ્વલત્કલ્પાગ્નિવિસ્ફોટસ્ફુટદૈડબિડાસ્પદાન્ । પ્રતપદ્દ્વાદશાકારકટુમાર્તાણ્ડમણ્ડલાન્
પ્રલયના અગ્નિની જ્વાળાઓ ફાટી નીકળે છે, દેવતાઓના નિવાસસ્થાન ફાટી જાય છે, અને બાર સૂર્યના તીવ્ર તાપથી બધું દહળી જાય છે—
લુઠત્સુરપુરવ્રાતવિતતાક્રન્દઘર્ઘરાન્ । રણન્મેર્વાદિકટકશ્રેણીનિગરણોદ્ભટાન્
વિખૂટા પડેલા દેવનગરોના સમૂહો ઉગ્ર રડાટ અને ગર્જના કરે છે, અને મેરુ પર્વત જેવી કિલ્લાની શ્રેણીઓ ભયાનક રીતે ગળી જાય છે—
કલ્પાગ્નિજ્વલનોલ્લાસપટત્પટપટારવાન્ । આત્મભ્રંશબૃહત્ક્ષોભક્ષુબ્ધામ્બરમહાર્ણવાન્
પ્રલય અગ્નિના ધડાકા અને ગર્જનાથી, અને આત્મવિમૂઢતાના મહા ઉથલપાથલથી આકાશનું વિશાળ મહાસાગર ઉલચાઈ ઊભરાય છે—
દેવાસુરનરાગારઘર્ઘરાક્રન્દકર્કશાન્ । સપ્તાર્ણવમહાપૂરપૂરિતાર્કેન્દુમન્દિરાન્
દેવ, અસુર અને મનુષ્યોના ઘરોથી ઊઠતા કર્કશ રડકા અને ગર્જનાઓ સાથે, સાત મહાસાગરોની લહેરોથી ભરાયેલા સૂર્ય અને ચંદ્રના મહેલો—
ન વિચેતન્તિ કલ્પાન્તાન્ સર્વાણ્ય્ એવ પરસ્પરમ્ । એકમન્દિરસંસુપ્તાસ્ સ્વપ્ને રણરયાન્ ઇવ
પણ, કલ્પના અંતે, એ બધાં એકબીજાની ખબર જ રાખતા નથી; બધા જાણે એક જ ઘરમાં ઊંઘેલા હોય, જેમ યોદ્ધાઓ સ્વપ્નમાં યુદ્ધ કરતા હોય એમ.
તત્ર રુદ્રસહસ્રાણિ બ્રહ્મકોટિશતાનિ ચ । દૃષ્ટાનિ વિષ્ણુલક્ષાણિ કલ્પવૃન્દાન્ય્ અલં મયા
ત્યાં મેં હજારો રુદ્રો, કરોડો બ્રહ્મા, અનગણિત વિષ્ણુઓ અને અનેક કલ્પોનું સમૂહ જોયું છે.
તત્ર ક્વચિદ્ અનાદિત્યે નિરહોરાત્રભૂતલે । અકલ્પયુગવર્ષાન્તે જગદ્વ્યૂહૈẖ ક્ષયોદયઃ
ત્યાં ક્યાંક એવું પણ છે કે જ્યાં ન સૂર્ય છે, ન દિવસ-રાત, અને અનંત યુગો અને વર્ષો પછી, જગતના ઉદય અને વિનાશ સતત ચાલે છે.
ચિતિ સર્વં ચિતસ્ સર્વં ચિત્ સર્વં સર્વતશ્ ચ ચિત્ । ચિત્ સર્વૈકાત્મિકેત્ય્ એતદ્ દૃષ્ટં તત્ર મયાખિલમ્
ચેતના જ બધું છે; બધું મન જ છે; જાગૃતિ સર્વત્ર વ્યાપી છે અને બધું જાગૃતિના સ્વરૂપનું છે—એવું બધું મેં ત્યાં જોઈ લીધું છે.
ત્વં કા ચિદ્ ઇતિ ચેદ્ વક્ષિ તન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઇવાઙ્ગ ચિત્ । સા હિ શૂન્યતમા વ્યોમ્નો ન ચ નામ નકિઞ્ચન
જો તું કહે કે 'તું કંઈક છે', તો એ તો જાણે કંઈ પણ નથી, પ્રિય; એ તો આખા આકાશ કરતાં પણ વધુ ખાલી છે અને એનું નામ પણ કંઈ નથી.
તદ્ આકાશમ્ ઇદં ભાતિ જગદ્ ઇત્ય્ અભિશબ્દિતમ્ । તેનૈવ શબ્દનભસા સર્વં હિ પરમં નભઃ
આ આકાશને 'જગત' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે એ એવું દેખાય છે; પણ એ જ શબ્દ-આકાશથી બધું સાચું પરમ આકાશ જ છે.
દૃશ્યદૃષ્ટિર્ ઇયં ભ્રાન્તિર્ આકાશતરુમઞ્જરી । ચિદ્વ્યોમાઙ્ગકમ્ એવેતિ તત્રાહમ્ અનુભૂતવાન્
જોયેલું અને જોનારનું આ અનુભવવું એક ભ્રમ છે, જાણે આકાશના વૃક્ષ પર ફૂલની ગૂંચ હોય; એ તો માત્ર ચેતનાના આકાશનો એક અંગ છે—એવું મેં ત્યાં અનુભવ્યું છે.
બુદ્ધ્યાકાશૈકરૂપેણ વ્યાપિના બોધરૂપિણા । તત્રાનન્તે નસઙ્કલ્પમ્ અનુભૂતમ્ ઇદં મયા
બુદ્ધિના આકાશ જેવું સર્વત્ર વ્યાપેલું અને જ્ઞાનરૂપ જે સ્વરૂપ છે, તેમાં મેં એ અનંત અને વિચારો રહિત અવસ્થાનો અનુભવ કર્યો છે.
બ્રહ્મવ્યોમ જગજ્જાલં બ્રહ્મવ્યોમ દિશો દશ । બ્રહ્મવ્યોમ કલાકાલદેશદ્રવ્યક્રિયાદિકમ્
બ્રહ્મનું આકાશ જ જગતની જાળ છે; દસેય દિશાઓ પણ બ્રહ્મનું આકાશ છે; સમય, ભાગ, સ્થાન, વસ્તુઓ અને ક્રિયાઓ બધું જ બ્રહ્મના આકાશરૂપ છે.
તત્રાહમ્ ઇવ સંસારશતે સાર્ધે મુનીશ્વરાઃ । દૃષ્ટા વસિષ્ઠનામાનો બ્રહ્મપુત્રા મદુત્તમાઃ
ત્યાં મેં અનેક જન્મમરણના ચક્રો સાથે, બ્રહ્માના પુત્ર એવા મારા કરતાં શ્રેષ્ઠ વસીષ્ઠ નામના મુનિઓને જોયા છે.
બ્રહ્મદ્વાસપ્તતેસ્ ત્રેતાસ્ સર્વા એવ સરાઘવાઃ । તત્ર દૃષ્ટં કૃતશતં દ્વાપરાણાં શતં તથા
ત્યાં સિત્તેર-બે બ્રહ્મા, સર્વે ત્રેતાયુગના રાઘવ, અનેક કૃતયુગો અને એટલાં જ દ્વાપરયુગો મેં જોયા છે.
ભેદોદયેન ચેદ્ દૃષ્ટાસ્ તાસ્ તાસ્ સર્ગદશાસ્ તથા । બોધેન ચેત્ તદ્ અત્યચ્છમ્ એકં બ્રહ્મનભસ્ તતમ્
જ્યારે ભેદભાવ ઊપજવાથી વિવિધ સર્જન અવસ્થાઓ દેખાય છે, ત્યારે જ્ઞાનથી એ બધું પાર થઈ જાય છે—એક, શુદ્ધ અને બ્રહ્મની પ્રકાશથી વ્યાપેલું.
ભેદબ્રહ્મણિ નામાસ્તિ જગદ્ બ્રહ્મણ્ય્ અથ ત્વ્ ઇદમ્ । બ્રહ્મૈવાજમ્ અનાદ્યન્તં તત્ સર્વં ત્વન્મદાદિકમ્
જ્યારે ભેદરૂપ બ્રહ્મ છે ત્યારે જગત છે; પણ બ્રહ્મમાં એ નથી. એ અજન્મા, અનાદિ અને અનંત બ્રહ્મ જ બધું છે—મારા થી લઈને તારા સુધી બધું.