તદ્ આકર્ણ્યાશુ તત્રેદમ્ અહં ચિન્તિતવાન્ અથ । શબ્દકર્ત્રીક્ષણાત્ પશ્યન્ દિશો દશ સવિસ્મયઃ
આ સાંભળીને, હું તરત જ ત્યાં વિચારી રહ્યો હતો અને જ્યારે એ અવાજ થયો ત્યારે આશ્ચર્યથી દસેય દિશાઓમાં જોઈ રહ્યો હતો.
વ્યોમ્નો ઽયં સિદ્ધસઞ્ચારમાર્ગશૂન્યમ્ અનન્તરમ્ । ભાગો યોજનલક્ષાણિ સમતિક્રમ્ય સંસ્થિતઃ
આ આકાશનો ભાગ, એકદમ ખાલી અને અનંત છે, અને અહીં સિદ્ધો નિર્વિઘ્ને ફરતા જાય છે, જે લાખો યોજનાથી પણ આગળ ફેલાયેલો છે.
તદ્ ઇહેદૃગ્વિધસ્યાસ્ય કુતશ્ શબ્દસ્ય સમ્ભવઃ । શાબ્દિકં ન ચ પશ્યામિ યત્નેનાપિ વિલોકયન્
અહીં આવો અવાજ ક્યાંથી થયો હશે? હું ઘણી મહેનતથી શોધું છું, છતાં અવાજનું કોઈ કારણ દેખાતું નથી.
અનન્તમ્ ઇદમ્ આશૂન્યં પુરો મે નિર્મલં નભઃ । ઇહ ભૂતં પ્રયત્નેન પ્રેક્ષ્યમાણં ન દૃશ્યતે
મારા સામેનું આ અનંત અને નિર્મળ આકાશ આખું ખાલી છે; હું જેટલું ધ્યાનથી જોઈશ, તેટલું અહીં કશું જીવતું દેખાતું નથી.
યદેતિ ચિન્તયિત્વાહં ભૂયો ભૂયો વિલોકયન્ । શબ્દેશ્વરં ન પશ્યામિ તદા ચિન્તિતવાન્ ઇદમ્
આવી રીતે વિચારતાં, હું વારંવાર જોઈ રહ્યો, પણ મને અવાજના સ્વામી દેખાયા નહીં; ત્યારે મેં આવું વિચાર્યું:
આકાશ એવ ભૂત્વાહમ્ આકાશેનૈકતાં ગતઃ । આકાશગુણશબ્દાર્થાન્ કરોમ્ય્ આકાશકોશકે
હું આકાશ બનીને, આકાશમાં એકરૂપ થઈ ગયો; અને આકાશના આવરણમાં, હું આકાશના ગુણો, અવાજો અને અર્થો ઊપજાવું છું.
દેહાકાશમ્ ઇદં સ્થાપ્ય ધ્યાનેનેહ યથાસ્થિતમ્ । ચિદાકાશવપુર્ વ્યોમ્ના યામ્ય્ ઐક્યં વાર્ ઇવામ્બુના
ધ્યાનથી આ શરીર-આકાશને અહીં જેમ છે તેમ સ્થિર રાખી, હું ચેતનાના આકાશરૂપ શરીરથી આકાશ સાથે એ રીતે એક થાઉં છું જેમ પાણી પાણીમાં મળે છે.
ચિન્તયિત્વેત્ય્ અહં ત્યક્તું દેહં પદ્માસને સ્થિતઃ । આસં સમાધિમ્ આધાતું પુનર્ આમીલિતેક્ષણઃ
આવી રીતે વિચારીને, હું પદ્માસનમાં બેઠો અને શરીર ત્યાગી સમાધિમાં જવા માટે ફરીથી આંખો મીંચી તૈયાર થયો.
ત્યક્ત્વા બાહ્યાન્ અપિ સ્પર્શાન્ ઐન્દ્રિયાન્ આન્તરાન્ અપિ । ચિત્તાકાશે ઽહમ્ અભવં સંવિત્સ્પન્દમયાત્મકઃ
બાહ્ય અને આંતરિક ઇન્દ્રિયોના સ્પર્શોને પણ છોડી, હું મનના આકાશમાં 'હું છું' એ જ્ઞાનરૂપ બની ગયો, મારી સ્વભાવ જાગૃતિના તરંગથી ભરાયેલી હતી.
ક્રમાત્ તદ્ અપિ સન્ત્યજ્ય બુદ્ધિતત્ત્વપદં ગતઃ । સમ્પન્નો ઽહં ચિદાકાશો જગજ્જાલૈકદર્પણઃ
પછી ધીમે ધીમે એ પણ છોડીને, હું બુદ્ધિ તત્ત્વની અવસ્થામાં પહોંચ્યો; હું ચેતનાના આકાશ જેવો થયો, જે આખા જગતના જાળાનું એક જ દર્પણ છે.
તતસ્ તેન સ્વભાવેન ભૂતવ્યોમૈકતામ્ અહમ્ । સમ્પ્રયાતો ઽમ્બુનેવામ્બુ સૌરભં સૌરભેણ વા
પછી એ જ સ્વભાવથી, હું ભૂતાકાશ સાથે એકરૂપ થઈ ગયો, જેમ પાણી પાણીમાં ભળી જાય છે કે સુગંધ સુગંધમાં.
સમ્પન્નો ઽથ મહાકાશો વ્યાપ્ય્ અનન્તો ઽથ સર્વગઃ । અનાકારો ઽપ્ય્ અનાધારસ્ સર્વાર્થાધારતાં ગતઃ
પછી હું મહાકાશ બની ગયો, સર્વત્ર વ્યાપક, અનંત અને સર્વવ્યાપી; સ્વરૂપ વિના અને આધાર વિના હોવા છતાં, હું સર્વના આધારરૂપ બની ગયો.
યાવત્ ત્રૈલોક્યવૃન્દાનિ સંસારાણાં શતાનિ ચ । તત્ર બ્રહ્માણ્ડલક્ષાણિ પશ્યામ્ય્ અગણિતાન્ય્ અપિ
જેટલા ત્રણ લોકનાં જૂથો છે અને જેટલી સંસારમાંની અઢળક ગતિઓ છે, ત્યાં હું અનગણિત બ્રહ્માંડોને, ગણતરીથી પણ બહાર એવા બ્રહ્માંડોને જોઈ રહ્યો છું.
પરસ્પરમ્ અદૃષ્ટાનિ મિથẖ ખાન્ય્ અમલાનિ ચ । નાનાચારવિચારાણિ શૂન્યાન્ય્ એવ પરસ્પરમ્
આ બધા એકબીજાને દેખાતા નથી, એકબીજાથી અલગ છે, પવિત્ર છે અને એકબીજાના વિચારો કે રીતભાતથી ખાલી છે, દરેક માટે બીજું શૂન્ય જ છે.
સ્વપ્નરૂપાણિ સુપ્તાનાં તુલ્યકાલં નૃણામ્ ઇવ । મહારમ્ભાણ્ય્ અદૃષ્ટાનિ શૂન્યાનિ ચ પરસ્પરમ્
જેમ ઊંઘેલા માણસોને સ્વપ્નરૂપો એકસાથે પણ અલગ-અલગ અનુભવાય છે, એમ જ આ મહાન પ્રવૃત્તિઓ પણ એકબીજાને અદૃશ્ય અને શૂન્ય જ લાગે છે.
જાયમાનાનિ નશ્યન્તિ વર્ધમાનાનિ ભૂરિશઃ । વર્તમાનાન્ય્ અતીતાનિ ભવિષ્યન્તિ ચ સર્વશઃ
આ બધું સતત જન્મે છે અને નાશ પામે છે, ઘણું વધતું પણ જાય છે; જે છે, જે ગયું છે અને જે આવશે, એ બધું જ દરેક રીતે અહીં છે.
અનેકચિત્તજાતાનિ મહાભિત્તીનિ ખાનિ ચ । મનસ્ય્ એવોગ્રરાજ્યાનિ કૃતાનિ વિવિધૈર્ જનૈઃ
વિવિધ લોકો પોતાના મનમાં જ અનેક પ્રકારની દુનિયાઓ, મોટી દીવાલો અને ખાડાઓ ઊભી કરે છે, અને મનમાં જ ભારે રાજ પણ સ્થાપે છે.
નિરાવરણરૂપાણિ તથૈકાવરણાનિ ચ । પઞ્ચાવરણરૂપાણિ ષડેકાવરણાનિ ચ
કેટલાંક મનમાં કોઈ આવરણ નથી, કેટલાંકમાં એક આવરણ છે, કેટલાંકમાં પાંચ આવરણ છે અને કેટલાંકમાં છ આવરણ છે.
દશાવરણચિત્રાણિ ષોડશાવરણાનિ ચ । ચતુર્વિંશત્યાવૃતીનિ ષટ્ત્રિંશત્યાવૃતીનિ ચ
કેટલાંક મનમાં દસ આવરણો છે, કેટલાંકમાં સોળ આવરણો છે, કેટલાંકમાં ચોવીસ આવરણો છે અને કેટલાંકમાં છત્રીસ આવરણો છે.
શૂન્યાનિ ભૂતપૂર્ણાનિ પઞ્ચભૂતમયાનિ ચ । એકપૃથ્વ્યાદિભૂતાનિ ચતુષ્પૃથ્વ્યાદિકાનિ ચ
કેટલાંક મન ખાલી છે, કેટલાંકમાં તત્વોથી ભરેલા છે, કેટલાંક પાંચ તત્વોથી બનેલા છે, કેટલાંક માત્ર પૃથ્વી તત્વથી બનેલા છે અને કેટલાંક ચાર પૃથ્વી તત્વથી બનેલા છે.
ત્રિપૃથ્વ્યાદીનિ ચાન્યાનિ દ્વિપૃથ્વ્યાદીન્ય્ અથાપિ ચ । તથા સપ્તમહાભૂતાન્ય્ એકજાતિમયાનિ ચ
કેટલાંક લોકોમાં ત્રણ પ્રકારની પૃથ્વી તત્વો હોય છે, તો ક્યાંક બે પ્રકારની પૃથ્વી તત્વો હોય છે. એ જ રીતે, સાત મહાન તત્વો છે, જે દરેક પોતપોતાની જાતિમાં બનેલા છે.
ત્વાદૃશાનુભવાભોગવિરુદ્ધાનીદૃશાનિ તુ । તથા નિત્યાન્ધકારાણિ સૂર્યાદિરહિતાનિ ચ
કેટલાંક લોક એવા છે, જે તમારા અનુભવ અને આનંદથી બિલકુલ જુદા છે. અને ક્યાંક તો સૂર્ય વગેરે વિના હંમેશા અંધકાર છવાયેલો રહે છે.
તથા મીલિતસર્ગાણિ એકનાથાવૃતાનિ ચ । વિલક્ષણપ્રજેશાનિ વિચિત્રાચારવન્તિ ચ
કેટલાંક લોક એવા છે, જ્યાં સર્જન બંધ થયેલું છે, ક્યાંક એકજ સ્વામીથી ઘેરાયેલા છે, ક્યાંક અલગ અલગ પ્રજાપતિઓ છે, અને ક્યાંક વિવિધ રીતભાત અને વ્યવહાર જોવા મળે છે.
જાત્યન્ધપારમ્પર્યેણ સઙ્કેતાચારવન્તિ ચ । તથા નિત્યપ્રકાશાનિ જ્વલિતાગ્નિમયાનિ ચ
કેટલાંક લોકમાં પેઢી દર પેઢી અંધત્વ જોવા મળે છે, ક્યાંક લોકો માત્ર સંકેત અને રીતરિવાજથી ચાલે છે. એ જ રીતે, ક્યાંક હંમેશા પ્રકાશ રહે છે અને બધું જ પ્રજ્વલિત અગ્નિથી બનેલું છે.
તથા જલૈકપૂર્ણાનિ પવનૈકાત્મકાનિ ચ । સ્તબ્ધાનિ પરમાકાશે વહન્તિ ચ તથાનિશમ્
જેમ પાણીથી ભરેલા પાત્રો અને હવામાંથી બનેલા પાત્રો સર્વોચ્ચ આકાશમાં સ્થિર રહે છે, એ જ રીતે આ બધા લોક દિવસ-રાત અડગ રહે છે.
જાયમાનાનિ પુષ્યન્તિ પરિપુષ્ટાનિ ચાભિતઃ । તિર્યગ્ ગચ્છન્તિ ચાન્યાનિ મૂકસર્ગમયાન્ય્ અપિ
કેટલાક લોક જન્મે છે અને વિકસે છે, કેટલાક સર્વત્ર પુર્ણપણે વિકસેલા છે; કેટલાક બાજુ તરફ ચાલે છે, અને કેટલાક મૌન સર્જનોથી બનેલા છે.
દેવમાત્રૈકસર્ગાણિ નરમાત્રમયાનિ ચ । દૈત્યવૃન્દમયાન્ય્ એવ ક્રિમિનિર્વિવરાણિ ચ
કેટલાક લોક માત્ર દેવોથી બનેલા છે, કેટલાક માત્ર મનુષ્યોમાંથી બનેલા છે, કેટલાક અસુરોના સમૂહથી બનેલા છે અને કેટલાક તો જીવજંતુઓના બિલ જેવા છે.
અન્તર્ અન્તસ્ તદન્તશ્ ચ સ્વકોશેષ્વ્ અણુકં પ્રતિ । જાતાનિ જાયમાનાનિ કદલીદલપીઠવત્
દરેક નાનાં કોષમાં, અંદરથી અંદર અને મધ્યમાં, પોતાના આવરણમાં, લોક કદલીના ડાંગરની જેમ જન્મે છે અને જન્મી રહ્યા છે.
પરસ્પરમ્ અદૃષ્ટાનિ નાનુભૂતાનિ વૈ મિથઃ । સૈનિકસ્વપ્નજાલાનિ જાતાનીવ મહાન્ત્ય્ અપિ
એકબીજાને દેખાતા નથી, એકબીજાનો અનુભવ પણ નથી થતો, જેમ સ્વપ્નમાં ઊભી થતી મોટી મોટી સૈનિક સેના એકબીજાને જોઈ શકતી નથી.
વિવિધાન્ય્ અપ્ય્ અનન્તાનિ સ્વચ્છાકાશાત્મકાન્ય્ અલમ્ । અન્યોઽન્યમ્ અન્યવૃત્તીનિ ન મિથો ઽન્યસ્થિતીનિ ચ
અનંત અને વિવિધ પ્રકારના અનેક લોક છે, જે બધા સ્વચ્છ આકાશ જેવા સ્વરૂપ ધરાવે છે; દરેકનું પોતાનું અલગ ચાલ છે, અને એ બીજાની સ્થિતિ કે અસ્તિત્વમાં ભાગીદાર નથી.