સર્ગેષુ નાણુર્ અપ્ય્ અસ્તિ ન બ્રહ્માત્મૈવ યસ્ સદા । બ્રહ્મ સર્ગસ્ તથા ત્વ્ એષ વાચિ ભેદો ન વસ્તુનિ
સર્જનોમાં એક કણ પણ એવો નથી જે સદા બ્રહ્મરૂપ આત્મા ન હોય; એટલે સર્જન અને બ્રહ્મ એક જ છે — ભેદ તો માત્ર બોલવામાં છે, વાસ્તવમાં નથી.
સર્ગ એવ પરં બ્રહ્મ પરં બ્રહ્મૈવ સર્ગતા । મનાગ્ અપ્ય્ અસ્તિ ન દ્વૈતમ્ અત્રાગ્ન્યર્કૌષ્ણ્યયોર્ ઇવ
સર્જન પોતે પરમ બ્રહ્મ છે અને પરમ બ્રહ્મ પણ સર્જનરૂપ છે; અહીં રત્તીભર પણ દ્વૈત નથી — જેમ અગ્નિ અને સૂર્યના તાપ અને પ્રકાશમાં ભેદ નથી.
ઇમે સર્ગા ઇદં બ્રહ્મ ચેત્ય્ એતા વાક્યદૃષ્ટયઃ । વિદાર્યદારુરવવદ્ ભાન્ત્ય્ અર્થપરિવર્જિતાઃ
"આ સર્જન છે," "આ બ્રહ્મ છે" — આવા વાક્યો ખોખલા લાકડાની ટકરાની જેમ છે, જે ખાલી અવાજ કરે છે પણ અંદરથી અર્થહીન છે.
દ્વૈતમ્ ઐક્યં ચ યત્રાસ્તિ ન મનાગ્ અપિ તત્ર તે । સર્ગબ્રહ્માદિશબ્દાર્થાẖ કથં કસ્યેવ ભાન્તુ તે
જ્યાં દ્વૈત કે એકપણ નથી, ત્યાં 'સર્જન' કે 'બ્રહ્મ' જેવા શબ્દોનો કોઈ માટે પણ શું અર્થ રહી જાય?
શાન્તમ્ એકમ્ અનાદ્યન્તમ્ ઇદમ્ અચ્છમ્ અનામયમ્ । વ્યવહારવતો ઽપ્ય્ અઙ્ગ જ્ઞસ્ય મૌનં શિલાઘનમ્
આ એકમાત્ર શાંત, અનાદિ અને અનંત, સ્વચ્છ અને દુઃખરહિત છે; હે પ્રિય, જ્ઞાનીઓ પણ વ્યવહાર કરે, તેમ છતાં તેમનું મૌન પથ્થર જેવી નિઃશબ્દ શાંતિ જેવું જ હોય છે.
નિર્વાણમ્ એવમ્ અખિલં નભ એવ દૃશ્યં ત્વં ચાહમ્ અદ્રિનિચયાશ્ ચ સુરાસુરાશ્ ચ । તાદૃગ્ જગત્ સમવલોકય યાદૃગ્ અઙ્ગ સ્વપ્ને ઽન્યજન્તુમનસિ વ્યવહારજાલમ્
આ રીતે બધું જ મુક્તિ છે, આકાશમાં દેખાય છે; તું, હું, પર્વતો, દેવો કે દાનવો — બધું જ એ રીતે દેખાય છે જેમ સ્વપ્નમાં બીજાના મનમાં વ્યવહારની જાળ ઊભી થાય.
અનન્તરં નભẖકોશકુટીકોટરકે મુને । તવ ધ્યાનાત્ પ્રબુદ્ધસ્ય વૃત્તં વર્ષશતેન કિમ્
હે મુનિ, પછી જ્યારે તમે આકાશ જેવી ગુફામાં ધ્યાનમાંથી જાગ્યા, ત્યારે એ સો વર્ષમાં શું બન્યું હતું?
તતો ધ્યાનાત્ પ્રબુદ્ધો ઽહં શ્રુતવાંસ્ તત્ર નિસ્સ્વનમ્ । મૃદ્વ્ અવ્યક્તપદં હૃદ્યં ન ચ વાદ્યાન્ ન ગેયતઃ
પછી જ્યારે હું ધ્યાનમાંથી જાગ્યો, ત્યારે ત્યાં મેં એક અવાજ વિનાનો અવાજ સાંભળ્યો—એ નરમ, અસ્પષ્ટ અને મનને ભાવે એવો હતો, પણ એ કોઈ વાદ્ય કે ગાનમાંથી નહોતો.
સ્ત્રીસ્વભાવાદ્ ઇવ મૃદુ મધુરં ચાનિનાદિ ચ । સ્વલ્પાઙ્ગત્વાદ્ અનિર્હ્રાદિ મયા તદ્ વાક્યમ્ ઊહિતમ્
એ સ્ત્રીના સ્વભાવ જેવા નરમ, મીઠા અને આરંભ વગરના સ્વર જેવું લાગતું; એ બહુ સૂક્ષ્મ અને સ્પષ્ટ ન હોવાથી, મેં એનો અર્થ મનમાં અંદાજ્યો.
ઇન્દિન્દિરરુતાકારં તન્ત્રીરણનરઞ્જનમ્ । ન રોદનં ન પઠનં વંશકોશસમસ્વનમ્
એ અવાજ મધમાખીઓના ગુંજન જેવો, તારના ઝણકાર જેવો અને આનંદદાયક હતો—એ રડવાનો કે પાઠ કરવાનો અવાજ નહોતો, પણ વાંસળીના ગુફા જેવો મીઠો સ્વર હતો.
તદ્ આકર્ણ્યાશુ તત્રેદમ્ અહં ચિન્તિતવાન્ અથ । શબ્દકર્ત્રીક્ષણાત્ પશ્યન્ દિશો દશ સવિસ્મયઃ
આ સાંભળીને, હું તરત જ ત્યાં વિચારી રહ્યો હતો અને જ્યારે એ અવાજ થયો ત્યારે આશ્ચર્યથી દસેય દિશાઓમાં જોઈ રહ્યો હતો.
વ્યોમ્નો ઽયં સિદ્ધસઞ્ચારમાર્ગશૂન્યમ્ અનન્તરમ્ । ભાગો યોજનલક્ષાણિ સમતિક્રમ્ય સંસ્થિતઃ
આ આકાશનો ભાગ, એકદમ ખાલી અને અનંત છે, અને અહીં સિદ્ધો નિર્વિઘ્ને ફરતા જાય છે, જે લાખો યોજનાથી પણ આગળ ફેલાયેલો છે.
તદ્ ઇહેદૃગ્વિધસ્યાસ્ય કુતશ્ શબ્દસ્ય સમ્ભવઃ । શાબ્દિકં ન ચ પશ્યામિ યત્નેનાપિ વિલોકયન્
અહીં આવો અવાજ ક્યાંથી થયો હશે? હું ઘણી મહેનતથી શોધું છું, છતાં અવાજનું કોઈ કારણ દેખાતું નથી.
અનન્તમ્ ઇદમ્ આશૂન્યં પુરો મે નિર્મલં નભઃ । ઇહ ભૂતં પ્રયત્નેન પ્રેક્ષ્યમાણં ન દૃશ્યતે
મારા સામેનું આ અનંત અને નિર્મળ આકાશ આખું ખાલી છે; હું જેટલું ધ્યાનથી જોઈશ, તેટલું અહીં કશું જીવતું દેખાતું નથી.
યદેતિ ચિન્તયિત્વાહં ભૂયો ભૂયો વિલોકયન્ । શબ્દેશ્વરં ન પશ્યામિ તદા ચિન્તિતવાન્ ઇદમ્
આવી રીતે વિચારતાં, હું વારંવાર જોઈ રહ્યો, પણ મને અવાજના સ્વામી દેખાયા નહીં; ત્યારે મેં આવું વિચાર્યું:
આકાશ એવ ભૂત્વાહમ્ આકાશેનૈકતાં ગતઃ । આકાશગુણશબ્દાર્થાન્ કરોમ્ય્ આકાશકોશકે
હું આકાશ બનીને, આકાશમાં એકરૂપ થઈ ગયો; અને આકાશના આવરણમાં, હું આકાશના ગુણો, અવાજો અને અર્થો ઊપજાવું છું.
દેહાકાશમ્ ઇદં સ્થાપ્ય ધ્યાનેનેહ યથાસ્થિતમ્ । ચિદાકાશવપુર્ વ્યોમ્ના યામ્ય્ ઐક્યં વાર્ ઇવામ્બુના
ધ્યાનથી આ શરીર-આકાશને અહીં જેમ છે તેમ સ્થિર રાખી, હું ચેતનાના આકાશરૂપ શરીરથી આકાશ સાથે એ રીતે એક થાઉં છું જેમ પાણી પાણીમાં મળે છે.
ચિન્તયિત્વેત્ય્ અહં ત્યક્તું દેહં પદ્માસને સ્થિતઃ । આસં સમાધિમ્ આધાતું પુનર્ આમીલિતેક્ષણઃ
આવી રીતે વિચારીને, હું પદ્માસનમાં બેઠો અને શરીર ત્યાગી સમાધિમાં જવા માટે ફરીથી આંખો મીંચી તૈયાર થયો.
ત્યક્ત્વા બાહ્યાન્ અપિ સ્પર્શાન્ ઐન્દ્રિયાન્ આન્તરાન્ અપિ । ચિત્તાકાશે ઽહમ્ અભવં સંવિત્સ્પન્દમયાત્મકઃ
બાહ્ય અને આંતરિક ઇન્દ્રિયોના સ્પર્શોને પણ છોડી, હું મનના આકાશમાં 'હું છું' એ જ્ઞાનરૂપ બની ગયો, મારી સ્વભાવ જાગૃતિના તરંગથી ભરાયેલી હતી.
ક્રમાત્ તદ્ અપિ સન્ત્યજ્ય બુદ્ધિતત્ત્વપદં ગતઃ । સમ્પન્નો ઽહં ચિદાકાશો જગજ્જાલૈકદર્પણઃ
પછી ધીમે ધીમે એ પણ છોડીને, હું બુદ્ધિ તત્ત્વની અવસ્થામાં પહોંચ્યો; હું ચેતનાના આકાશ જેવો થયો, જે આખા જગતના જાળાનું એક જ દર્પણ છે.
તતસ્ તેન સ્વભાવેન ભૂતવ્યોમૈકતામ્ અહમ્ । સમ્પ્રયાતો ઽમ્બુનેવામ્બુ સૌરભં સૌરભેણ વા
પછી એ જ સ્વભાવથી, હું ભૂતાકાશ સાથે એકરૂપ થઈ ગયો, જેમ પાણી પાણીમાં ભળી જાય છે કે સુગંધ સુગંધમાં.
સમ્પન્નો ઽથ મહાકાશો વ્યાપ્ય્ અનન્તો ઽથ સર્વગઃ । અનાકારો ઽપ્ય્ અનાધારસ્ સર્વાર્થાધારતાં ગતઃ
પછી હું મહાકાશ બની ગયો, સર્વત્ર વ્યાપક, અનંત અને સર્વવ્યાપી; સ્વરૂપ વિના અને આધાર વિના હોવા છતાં, હું સર્વના આધારરૂપ બની ગયો.
યાવત્ ત્રૈલોક્યવૃન્દાનિ સંસારાણાં શતાનિ ચ । તત્ર બ્રહ્માણ્ડલક્ષાણિ પશ્યામ્ય્ અગણિતાન્ય્ અપિ
જેટલા ત્રણ લોકનાં જૂથો છે અને જેટલી સંસારમાંની અઢળક ગતિઓ છે, ત્યાં હું અનગણિત બ્રહ્માંડોને, ગણતરીથી પણ બહાર એવા બ્રહ્માંડોને જોઈ રહ્યો છું.
પરસ્પરમ્ અદૃષ્ટાનિ મિથẖ ખાન્ય્ અમલાનિ ચ । નાનાચારવિચારાણિ શૂન્યાન્ય્ એવ પરસ્પરમ્
આ બધા એકબીજાને દેખાતા નથી, એકબીજાથી અલગ છે, પવિત્ર છે અને એકબીજાના વિચારો કે રીતભાતથી ખાલી છે, દરેક માટે બીજું શૂન્ય જ છે.
સ્વપ્નરૂપાણિ સુપ્તાનાં તુલ્યકાલં નૃણામ્ ઇવ । મહારમ્ભાણ્ય્ અદૃષ્ટાનિ શૂન્યાનિ ચ પરસ્પરમ્
જેમ ઊંઘેલા માણસોને સ્વપ્નરૂપો એકસાથે પણ અલગ-અલગ અનુભવાય છે, એમ જ આ મહાન પ્રવૃત્તિઓ પણ એકબીજાને અદૃશ્ય અને શૂન્ય જ લાગે છે.
જાયમાનાનિ નશ્યન્તિ વર્ધમાનાનિ ભૂરિશઃ । વર્તમાનાન્ય્ અતીતાનિ ભવિષ્યન્તિ ચ સર્વશઃ
આ બધું સતત જન્મે છે અને નાશ પામે છે, ઘણું વધતું પણ જાય છે; જે છે, જે ગયું છે અને જે આવશે, એ બધું જ દરેક રીતે અહીં છે.
અનેકચિત્તજાતાનિ મહાભિત્તીનિ ખાનિ ચ । મનસ્ય્ એવોગ્રરાજ્યાનિ કૃતાનિ વિવિધૈર્ જનૈઃ
વિવિધ લોકો પોતાના મનમાં જ અનેક પ્રકારની દુનિયાઓ, મોટી દીવાલો અને ખાડાઓ ઊભી કરે છે, અને મનમાં જ ભારે રાજ પણ સ્થાપે છે.
નિરાવરણરૂપાણિ તથૈકાવરણાનિ ચ । પઞ્ચાવરણરૂપાણિ ષડેકાવરણાનિ ચ
કેટલાંક મનમાં કોઈ આવરણ નથી, કેટલાંકમાં એક આવરણ છે, કેટલાંકમાં પાંચ આવરણ છે અને કેટલાંકમાં છ આવરણ છે.
દશાવરણચિત્રાણિ ષોડશાવરણાનિ ચ । ચતુર્વિંશત્યાવૃતીનિ ષટ્ત્રિંશત્યાવૃતીનિ ચ
કેટલાંક મનમાં દસ આવરણો છે, કેટલાંકમાં સોળ આવરણો છે, કેટલાંકમાં ચોવીસ આવરણો છે અને કેટલાંકમાં છત્રીસ આવરણો છે.
શૂન્યાનિ ભૂતપૂર્ણાનિ પઞ્ચભૂતમયાનિ ચ । એકપૃથ્વ્યાદિભૂતાનિ ચતુષ્પૃથ્વ્યાદિકાનિ ચ
કેટલાંક મન ખાલી છે, કેટલાંકમાં તત્વોથી ભરેલા છે, કેટલાંક પાંચ તત્વોથી બનેલા છે, કેટલાંક માત્ર પૃથ્વી તત્વથી બનેલા છે અને કેટલાંક ચાર પૃથ્વી તત્વથી બનેલા છે.