આદાવ્ એવ હિ નોત્પન્નમ્ અદ્યાપિ ચ ન વિદ્યતે । દૃશ્યં યચ્ ચાવભાતીદં તદ્ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્
આ જગત્ neither શરૂઆતમાં જન્મ્યું હતું, ન તો આજે પણ છે; જે દેખાય છે, એ સર્વ બ્રહ્મરૂપ છે અને બ્રહ્મમાં જ સ્થિત છે.
નાસ્તિ ભૂર્ અણુમાત્રાપિ સર્ગૈર્ નિર્વિવરા ન યા । ન ચ ક્વચન વિદ્યન્તે સર્ગા બ્રહ્મખમ્ એવ તત્
પૃથ્વીનો એક કણ પણ એવો નથી કે જેમાં સર્જન ન હોય, અને ક્યાંય એવું સર્જન પણ નથી મળતું; એ સર્વ બ્રહ્મનું આકાશ છે.
વારિણો નાણુર્ અપ્ય્ અસ્તિ સર્ગૈર્ નિર્વિવરો ન યઃ । ન ચ ક્વચન સર્ગાસ્ તે સન્તિ બ્રહ્મખમ્ એવ તત્
પાણીનો એક કણ પણ એવો નથી કે જેમાં સર્જન ન હોય, અને એ સર્જન ક્યાંય મળે નહીં; એ સર્વ બ્રહ્મનું આકાશ છે.
ન તેજસો ઽણુર્ અપ્ય્ અસ્તિ સર્ગૈર્ નિર્વિવરો ન યઃ । ન ચ ક્વચન વિદ્યન્તે સર્ગા બ્રહ્મખમ્ એવ તત્
અગ્નિનો એક કણ પણ એવો નથી કે જેમાં સર્જન ન હોય, અને એ સર્જન ક્યાંય નથી; એ સર્વ બ્રહ્મનું આકાશ છે.
ન વાયોર્ અણુર્ અપ્ય્ અસ્તિ સર્ગૈર્ નિર્વિવરો ન યઃ । ન ચ ક્વચન સર્ગાસ્ તે સન્તિ બ્રહ્મખમ્ એવ તત્
હવા નો એક કણ પણ એવો નથી કે જેમાં સર્જનથી ખાલી જગ્યા ન હોય; અને એ સર્જનો ક્યાંય નથી—માત્ર બ્રહ્મનું વિશાળ આકાશ જ છે.
ખં નાણુમાત્રમ્ અપ્ય્ અસ્તિ સર્ગૈર્ નિર્વિવરં ન યત્ । ન ચ ક્વચન વિદ્યન્તે સર્ગા બ્રહ્મખમ્ એવ તત્
આકાશ નો એક રેંશ પણ એવો નથી કે જેમાં સર્જનથી ખાલી જગ્યા ન હોય; અને એ સર્જનો ક્યાંય જોવા મળતા નથી—માત્ર બ્રહ્મનું વિશાળ આકાશ જ છે.
ન સા મહાભૂતતાસ્તિ સર્ગૈર્ નિર્વિવરા ન યા । ન ચ ક્વચન વિદ્યન્તે સર્ગા બ્રહ્મખમ્ એવ તે
પાંચ મહાભૂતોની એવી કોઈ અવસ્થા નથી જેમાં સર્જનથી ખાલી જગ્યા ન હોય; અને એ સર્જનો ક્યાંય જોવા મળતા નથી—એ બધું બ્રહ્મનું વિશાળ આકાશ જ છે.
પ્રાણ્યઙ્ગો નાણુર્ અપ્ય્ અસ્તિ સર્ગૈર્ નિર્વિવરો ન યઃ । ન ચ ક્વચન સર્ગાસ્ તે સન્તિ બ્રહ્મખમ્ એવ તત્
જીવના અંગનો એક કણ પણ એવો નથી કે જેમાં સર્જનથી ખાલી જગ્યા ન હોય; અને એ સર્જનો ક્યાંય નથી—માત્ર બ્રહ્મનું વિશાળ આકાશ જ છે.
શૈલાનાં નાણુર્ અપ્ય્ અસ્તિ સ સર્ગૈર્ યો ન નિર્ઘનઃ । ન ચ ક્વચન વિદ્યન્તે સર્ગા બ્રહ્મખમ્ એવ તત્
પર્વતોમાં એક રેતીકણ પણ એવો નથી કે જે સર્જનોથી ભરપૂર ન હોય; અને ક્યાંય કોઈ સર્જન દેખાતું નથી — બધું બ્રહ્મનું વિશાળ આકાશ જ છે.
બ્રહ્મણો નાણુર્ અપ્ય્ અસ્તિ સર્ગૈર્ નિર્વિવરો ન યઃ । ન ચ ક્વચન સર્ગાસ્ તે સન્તિ બ્રહ્મખમ્ એવ તત્
બ્રહ્મના એક કણમાં પણ સર્જનોથી ખાલી જગ્યા નથી; અને એ સર્જનો ક્યાંય છે જ નહીં — બધું બ્રહ્મનું વિશાળ આકાશ જ છે.
સર્ગેષુ નાણુર્ અપ્ય્ અસ્તિ ન બ્રહ્માત્મૈવ યસ્ સદા । બ્રહ્મ સર્ગસ્ તથા ત્વ્ એષ વાચિ ભેદો ન વસ્તુનિ
સર્જનોમાં એક કણ પણ એવો નથી જે સદા બ્રહ્મરૂપ આત્મા ન હોય; એટલે સર્જન અને બ્રહ્મ એક જ છે — ભેદ તો માત્ર બોલવામાં છે, વાસ્તવમાં નથી.
સર્ગ એવ પરં બ્રહ્મ પરં બ્રહ્મૈવ સર્ગતા । મનાગ્ અપ્ય્ અસ્તિ ન દ્વૈતમ્ અત્રાગ્ન્યર્કૌષ્ણ્યયોર્ ઇવ
સર્જન પોતે પરમ બ્રહ્મ છે અને પરમ બ્રહ્મ પણ સર્જનરૂપ છે; અહીં રત્તીભર પણ દ્વૈત નથી — જેમ અગ્નિ અને સૂર્યના તાપ અને પ્રકાશમાં ભેદ નથી.
ઇમે સર્ગા ઇદં બ્રહ્મ ચેત્ય્ એતા વાક્યદૃષ્ટયઃ । વિદાર્યદારુરવવદ્ ભાન્ત્ય્ અર્થપરિવર્જિતાઃ
"આ સર્જન છે," "આ બ્રહ્મ છે" — આવા વાક્યો ખોખલા લાકડાની ટકરાની જેમ છે, જે ખાલી અવાજ કરે છે પણ અંદરથી અર્થહીન છે.
દ્વૈતમ્ ઐક્યં ચ યત્રાસ્તિ ન મનાગ્ અપિ તત્ર તે । સર્ગબ્રહ્માદિશબ્દાર્થાẖ કથં કસ્યેવ ભાન્તુ તે
જ્યાં દ્વૈત કે એકપણ નથી, ત્યાં 'સર્જન' કે 'બ્રહ્મ' જેવા શબ્દોનો કોઈ માટે પણ શું અર્થ રહી જાય?
શાન્તમ્ એકમ્ અનાદ્યન્તમ્ ઇદમ્ અચ્છમ્ અનામયમ્ । વ્યવહારવતો ઽપ્ય્ અઙ્ગ જ્ઞસ્ય મૌનં શિલાઘનમ્
આ એકમાત્ર શાંત, અનાદિ અને અનંત, સ્વચ્છ અને દુઃખરહિત છે; હે પ્રિય, જ્ઞાનીઓ પણ વ્યવહાર કરે, તેમ છતાં તેમનું મૌન પથ્થર જેવી નિઃશબ્દ શાંતિ જેવું જ હોય છે.
નિર્વાણમ્ એવમ્ અખિલં નભ એવ દૃશ્યં ત્વં ચાહમ્ અદ્રિનિચયાશ્ ચ સુરાસુરાશ્ ચ । તાદૃગ્ જગત્ સમવલોકય યાદૃગ્ અઙ્ગ સ્વપ્ને ઽન્યજન્તુમનસિ વ્યવહારજાલમ્
આ રીતે બધું જ મુક્તિ છે, આકાશમાં દેખાય છે; તું, હું, પર્વતો, દેવો કે દાનવો — બધું જ એ રીતે દેખાય છે જેમ સ્વપ્નમાં બીજાના મનમાં વ્યવહારની જાળ ઊભી થાય.
અનન્તરં નભẖકોશકુટીકોટરકે મુને । તવ ધ્યાનાત્ પ્રબુદ્ધસ્ય વૃત્તં વર્ષશતેન કિમ્
હે મુનિ, પછી જ્યારે તમે આકાશ જેવી ગુફામાં ધ્યાનમાંથી જાગ્યા, ત્યારે એ સો વર્ષમાં શું બન્યું હતું?
તતો ધ્યાનાત્ પ્રબુદ્ધો ઽહં શ્રુતવાંસ્ તત્ર નિસ્સ્વનમ્ । મૃદ્વ્ અવ્યક્તપદં હૃદ્યં ન ચ વાદ્યાન્ ન ગેયતઃ
પછી જ્યારે હું ધ્યાનમાંથી જાગ્યો, ત્યારે ત્યાં મેં એક અવાજ વિનાનો અવાજ સાંભળ્યો—એ નરમ, અસ્પષ્ટ અને મનને ભાવે એવો હતો, પણ એ કોઈ વાદ્ય કે ગાનમાંથી નહોતો.
સ્ત્રીસ્વભાવાદ્ ઇવ મૃદુ મધુરં ચાનિનાદિ ચ । સ્વલ્પાઙ્ગત્વાદ્ અનિર્હ્રાદિ મયા તદ્ વાક્યમ્ ઊહિતમ્
એ સ્ત્રીના સ્વભાવ જેવા નરમ, મીઠા અને આરંભ વગરના સ્વર જેવું લાગતું; એ બહુ સૂક્ષ્મ અને સ્પષ્ટ ન હોવાથી, મેં એનો અર્થ મનમાં અંદાજ્યો.
ઇન્દિન્દિરરુતાકારં તન્ત્રીરણનરઞ્જનમ્ । ન રોદનં ન પઠનં વંશકોશસમસ્વનમ્
એ અવાજ મધમાખીઓના ગુંજન જેવો, તારના ઝણકાર જેવો અને આનંદદાયક હતો—એ રડવાનો કે પાઠ કરવાનો અવાજ નહોતો, પણ વાંસળીના ગુફા જેવો મીઠો સ્વર હતો.
તદ્ આકર્ણ્યાશુ તત્રેદમ્ અહં ચિન્તિતવાન્ અથ । શબ્દકર્ત્રીક્ષણાત્ પશ્યન્ દિશો દશ સવિસ્મયઃ
આ સાંભળીને, હું તરત જ ત્યાં વિચારી રહ્યો હતો અને જ્યારે એ અવાજ થયો ત્યારે આશ્ચર્યથી દસેય દિશાઓમાં જોઈ રહ્યો હતો.
વ્યોમ્નો ઽયં સિદ્ધસઞ્ચારમાર્ગશૂન્યમ્ અનન્તરમ્ । ભાગો યોજનલક્ષાણિ સમતિક્રમ્ય સંસ્થિતઃ
આ આકાશનો ભાગ, એકદમ ખાલી અને અનંત છે, અને અહીં સિદ્ધો નિર્વિઘ્ને ફરતા જાય છે, જે લાખો યોજનાથી પણ આગળ ફેલાયેલો છે.
તદ્ ઇહેદૃગ્વિધસ્યાસ્ય કુતશ્ શબ્દસ્ય સમ્ભવઃ । શાબ્દિકં ન ચ પશ્યામિ યત્નેનાપિ વિલોકયન્
અહીં આવો અવાજ ક્યાંથી થયો હશે? હું ઘણી મહેનતથી શોધું છું, છતાં અવાજનું કોઈ કારણ દેખાતું નથી.
અનન્તમ્ ઇદમ્ આશૂન્યં પુરો મે નિર્મલં નભઃ । ઇહ ભૂતં પ્રયત્નેન પ્રેક્ષ્યમાણં ન દૃશ્યતે
મારા સામેનું આ અનંત અને નિર્મળ આકાશ આખું ખાલી છે; હું જેટલું ધ્યાનથી જોઈશ, તેટલું અહીં કશું જીવતું દેખાતું નથી.
યદેતિ ચિન્તયિત્વાહં ભૂયો ભૂયો વિલોકયન્ । શબ્દેશ્વરં ન પશ્યામિ તદા ચિન્તિતવાન્ ઇદમ્
આવી રીતે વિચારતાં, હું વારંવાર જોઈ રહ્યો, પણ મને અવાજના સ્વામી દેખાયા નહીં; ત્યારે મેં આવું વિચાર્યું:
આકાશ એવ ભૂત્વાહમ્ આકાશેનૈકતાં ગતઃ । આકાશગુણશબ્દાર્થાન્ કરોમ્ય્ આકાશકોશકે
હું આકાશ બનીને, આકાશમાં એકરૂપ થઈ ગયો; અને આકાશના આવરણમાં, હું આકાશના ગુણો, અવાજો અને અર્થો ઊપજાવું છું.
દેહાકાશમ્ ઇદં સ્થાપ્ય ધ્યાનેનેહ યથાસ્થિતમ્ । ચિદાકાશવપુર્ વ્યોમ્ના યામ્ય્ ઐક્યં વાર્ ઇવામ્બુના
ધ્યાનથી આ શરીર-આકાશને અહીં જેમ છે તેમ સ્થિર રાખી, હું ચેતનાના આકાશરૂપ શરીરથી આકાશ સાથે એ રીતે એક થાઉં છું જેમ પાણી પાણીમાં મળે છે.
ચિન્તયિત્વેત્ય્ અહં ત્યક્તું દેહં પદ્માસને સ્થિતઃ । આસં સમાધિમ્ આધાતું પુનર્ આમીલિતેક્ષણઃ
આવી રીતે વિચારીને, હું પદ્માસનમાં બેઠો અને શરીર ત્યાગી સમાધિમાં જવા માટે ફરીથી આંખો મીંચી તૈયાર થયો.
ત્યક્ત્વા બાહ્યાન્ અપિ સ્પર્શાન્ ઐન્દ્રિયાન્ આન્તરાન્ અપિ । ચિત્તાકાશે ઽહમ્ અભવં સંવિત્સ્પન્દમયાત્મકઃ
બાહ્ય અને આંતરિક ઇન્દ્રિયોના સ્પર્શોને પણ છોડી, હું મનના આકાશમાં 'હું છું' એ જ્ઞાનરૂપ બની ગયો, મારી સ્વભાવ જાગૃતિના તરંગથી ભરાયેલી હતી.
ક્રમાત્ તદ્ અપિ સન્ત્યજ્ય બુદ્ધિતત્ત્વપદં ગતઃ । સમ્પન્નો ઽહં ચિદાકાશો જગજ્જાલૈકદર્પણઃ
પછી ધીમે ધીમે એ પણ છોડીને, હું બુદ્ધિ તત્ત્વની અવસ્થામાં પહોંચ્યો; હું ચેતનાના આકાશ જેવો થયો, જે આખા જગતના જાળાનું એક જ દર્પણ છે.