બીજાત્ કારણતẖ કાર્યમ્ અઙ્કુરẖ કિલ જાયતે । ન બીજમ્ અપિ યત્રાસ્તિ તત્ર સ્યાદ્ અઙ્કુરẖ કુતઃ
બીજથી જ અંકુર ઉગે છે, કારણ વગર કંઈ થતું નથી. જ્યાં બીજ જ નથી, ત્યાં અંકુર ક્યાંથી આવે?
કારણેન વિના કાર્યં ન ચ નામોપપદ્યતે । કદા ક ઇવ ખે કેન દૃષ્ટો લબ્ધસ્ સ્ફુટો દ્રુમઃ
કારણ વગર પરિણામ તો થાય જ નહીં, નામ પણ નહીં. ક્યારે, ક્યાં અને કોને આકાશમાં સ્પષ્ટ વૃક્ષ દેખાયું છે?
સઙ્કલ્પેનામ્બરે યદ્ વા દૃશ્યતે વિટપાદિકમ્ । સ સઙ્કલ્પસ્ તથાભૂતો ન ત્વ્ અત્રાસ્તિ પદાર્થતા
આકાશમાં જે કંઈ વૃક્ષાદિ દેખાય છે, એ બધું કલ્પનાથી જ છે; એ કલ્પના એવી જ દેખાય છે, પણ ખરેખર તેમાં કોઈ વાસ્તવિકતા નથી.
યો ઽયમ્ એવં ચિદાકાશે સર્ગાદાવ્ અનુભૂયતે । શૂન્યે કૂપ ઇવાકાશસ્ સર્ગસ્ સ્થિતિનિરર્ગલઃ
જેમ સર્જનના આરંભે ચેતનાના આકાશમાં જે અનુભવાય છે, એ ખાલી કૂવામાંના આકાશ જેવું છે—એ સર્જન ખાલીપામાં અવરોધ વિના રહે છે.
સમ એવ ચિદાકાશẖ કચત્ય્ આત્મનિ તત્તયા । સ્વભાવ એવ સર્ગાખ્યશ્ ચિત્ત્વાચ્ ચૈતન્યમ્ ઈશ્વરઃ
ચેતનાનું આકાશ સર્વત્ર સમાન છે અને પોતાનામાં જ તેજ પામે છે; તેનું સ્વરૂપ જ 'સર્જન' કહેવાય છે, અને ચેતનાથી એજ પરમેશ્વર છે.
સ્વપ્નસર્ગો ઽત્ર દૃષ્ટાન્તḫ પ્રત્યહં યો ઽનુભૂયતે । સ્વયં સંવેદનં સ્વપ્ને સ્ફુરત્ય્ અદ્રિપુરાકૃતિ
અહીં ઉદાહરણ તરીકે સ્વપ્નમાં સર્જાયેલી સૃષ્ટિ છે, જે રોજ અનુભવાય છે; સ્વપ્નમાં પોતાનું જ અનુભવ જાગે છે, બહારના કોઈ પદાર્થનું સ્વરૂપ તેમાં નથી.
ચિત્સ્વભાવો યથા સ્વપ્ન આસ્તે સર્ગ ઇવેહ વઃ । અસર્ગે સર્ગવદ્ ભાતસ્ તથા પૂર્વં મહામ્બરે
જેમ સ્વપ્નમાં ચેતનાનો સ્વભાવ રહે છે, એ જ રીતે અહીં તમારી માટે સર્જન દેખાય છે; સર્જન ન હોય ત્યારે પણ, એ પહેલાં જેમ મહાન આકાશમાં સર્જન દેખાતું હતું, એમ જ અહીં પણ સર્જન જેવું દેખાય છે.
અવેદ્યં વેદનં શુદ્ધમ્ એવ ભાત્ય્ અજમ્ અવ્યયમ્ । સર્ગાદૌ યદ્ અનાદ્યન્તં સ્થિતસ્ સર્ગસ્ સ એવ વઃ
જે શુદ્ધ, જન્મ રહિત અને અવિનાશી છે, સર્જનના આરંભે અજાણ્યા જાગૃતિ તરીકે દેખાય છે, અને જેનું neither આરંભ છે કે અંત છે, એ જ તમારી માટે સર્જન રૂપે સ્થિર છે.
નેહ સર્ગો ઽસ્તિ નૈવાયં પૃથ્વ્યાદિગણગોલકઃ । સર્વં શાન્તમ્ અનાલમ્બં બ્રહ્મૈવ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્
અહીં સર્જન નથી, ન તો પૃથ્વી વગેરેનો ગોળ છે; બધું શાંત છે, આધાર વિના છે, માત્ર બ્રહ્મ જ બ્રહ્મમાં સ્થિર છે.
સર્વશક્ત્યાત્મ તદ્ બ્રહ્મ યથા કચતિ યાદૃશમ્ । રૂપમ્ અત્યજદ્ એવાચ્છં તથા ભવતિ તાદૃશમ્
બધા શક્તિઓનું સ્વરૂપ જે બ્રહ્મ છે, એ જેમ તેજ આપે છે તેમ જ રહે છે; પોતાનું શુદ્ધ સ્વરૂપ કદી છોડતું નથી, અને જેવું દેખાય છે, એ જ રીતે બને છે.
યથા સ્વપ્નપુરં જન્તોશ્ ચિન્માત્રપ્રવિજૃમ્ભિતમ્ । તથૈવ સર્ગસ્ સર્ગાદૌ શુદ્ધચિન્માત્રજૃમ્ભિતઃ
જેમ સ્વપ્નમાં કોઈ માણસને દેખાતું શહેર માત્ર ચેતનાથી જ ઉભું થાય છે, તેમ સર્જનના આરંભે આખું વિશ્વ પણ શુદ્ધ ચેતનાથી જ પ્રગટે છે.
સ્વચ્છે ચિત્પરમાકાશે ચિદાકાશો ય આસ્થિતઃ । સ્વભાવ એવ સર્ગો ઽસાવ્ ઇતિ તેનૈવ ભાવિતઃ
પારદર્શક અને શ્રેષ્ઠ ચેતનાના આકાશમાં, જે ચેતનાનું આકાશ સ્થિર છે, એ જ સર્જન તેનું સહજ સ્વરૂપ છે અને એ રીતે તે સમજાય છે.
ભાવ્યભાવકભાવાદિભૂમીનાં ભવનં ભૃશમ્ । સર્વં ચિન્નભ એવાચ્છમ્ આત્મનાત્મનિ સંસ્થિતમ્
કલ્પના, કલ્પનાર અને કલ્પનાની સ્થિતિઓ સહિત બધું જ ચેતનાના આકાશમાં, પોતાનામાં જ સ્થિર અને સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ છે.
એવં સ્થિતે કુતસ્ સર્ગẖ કુતો ઽવિદ્યા ક્વ ચાજ્ઞતા । બ્રહ્મ શાન્તં ઘનં સર્વં ક્વાહઙ્કારાદયસ્ સ્થિતાઃ
જ્યારે આવું છે ત્યારે સર્જન ક્યાંથી આવ્યું? અજ્ઞાન ક્યાં છે? અવિદ્યા ક્યાં છે? બધું શાંત અને અખંડ બ્રહ્મ છે, તો પછી અહંકાર વગેરે ક્યાં રહી શકે?
અહમ્ભાવસ્ય સંશાન્તિર્ એષાસૌ કથિતા તવ । અહમ્ભાવḫ પરિજ્ઞાતḫ પિશાચ ઇવ શામ્યતિ
હુંપણપના શાંત થવાનો અર્થ તને સમજાવ્યો છે; જ્યારે હુંપણપને સાચે ઓળખી લેવાય છે, ત્યારે એ ભૂત જેવી શાંત થઈ જાય છે.
મયા ત્વ્ એવમ્ અહમ્ભાવḫ પરિજ્ઞાતો યદાખિલઃ । તદા મે વિદ્યમાનો ઽપિ નિષ્ફલશ્ શરદભ્રવત્
જ્યારે મેં આ રીતે હુંપણપને સંપૂર્ણ રીતે ઓળખી લીધો, ત્યારે એ દેખાય તો પણ, એ શરદના વાદળ જેવી નિષ્ફળ બની જાય છે.
ચિત્રાગ્નિદાહો વિજ્ઞાતો યથા દાહ્યેષુ નિષ્ફલઃ । તથાહમ્ભાવસર્ગાદિ જ્ઞાતં વિફલતામ્ ઇયાત્
જેમ કલ્પિત અગ્નિનું દહન કોઈ વસ્તુને બળાવી શકતું નથી, એ રીતે હુંપણપ અને સૃષ્ટિને સાચી રીતે ઓળખી લેવાય ત્યારે એ બધું નિષ્ફળ બની જાય છે.
ઇતિ મે ઽહઙ્કૃતેસ્ ત્યાગે રાગે ચ સમતા યદિ । તદા વ્યોમ્ન ઇવ વ્યોમ્નિ સર્ગે ઽસર્ગે ચ મે સ્થિતિઃ
આ રીતે, જો હુંપણપ અને ઇચ્છાનો ત્યાગ કરીને મારામાં સમતા રહે, તો પછી સર્જન હોય કે ન હોય, મારી સ્થિતિ આકાશમાં આકાશ જેવી રહે છે.
અહમ્ભાવસ્ય નૈવાહં નાહમ્ભાવો મમેતિ ચ । તેન વિદ્ધિ ચિદાકાશમ્ એવેદમ્ ઇતિ નિર્ઘનમ્
હું 'હું' છું એવો ભાવ નથી, અને 'હું નથી' એવો પણ કોઈ ભાવ મારો નથી; એટલે, આ બધું શુદ્ધ ચેતનાનું આકાશ જ છે, બધાં ભેદથી રહિત.
યથા મમ તથાન્યેષામ્ ઇતિ બોધવતામ્ ઇહ । અગ્નિત્વમ્ ઇવ ચિત્રાગ્નેર્ નાસ્ત્ય્ અહમ્બોધવિભ્રમઃ
જેમ મને સમજાય છે, એમ જ બીજાઓને પણ સમજાય છે—જાગૃત થયેલા લોકો માટે આ સ્પષ્ટ છે; જેમ ચિત્રમાં દાઝતી અગ્નિ હોય તેમ છતાં એમાં અગ્નિત્વનો ભ્રમ થતો નથી, એમ જ અહીં 'હું'પનાનું કોઈ ભ્રમ રહેતો નથી.
નાહમ્ અસ્મિ ન ચાન્યો ઽસ્તિ સર્વં વાસ્તીતિનિશ્ચયઃ । પ્રકૃતવ્યવહારસ્ ત્વં શિલામૌનમયો ભવ
હું છું નહિ, બીજું પણ કંઈ નથી, અને બધું જ છે—આ જ સાચો નિશ્ચય છે; તું પણ કુદરતી રીતે, પથ્થર જેવું મૌન ધારણ કરી, રહે.
આકાશકોશવિશદાકૃતિર્ એવ તિષ્ઠ નિર્દેહવચ્ ચિરમ્ અપહ્નુતસર્વભાવઃ । અદ્યાદિતશ્ ચ કિલ ચિન્મયમ્ એવ સર્વં નો દૃશ્યમ્ અસ્તિ શિવમ્ એવમ્ અશેષમ્ ઇત્થમ્
તારે આકાશ જેવું નિર્મળ સ્વરૂપ રાખવું, લાંબા સમય સુધી શરીરવિહિન જેવો રહેવું અને બધા ભાવો ત્યજી દેવા; શરૂઆતથી જ બધું ચેતનામય છે, બીજું કંઈ દેખાતું નથી—આ રીતે બધું જ કલ્યાણમય છે.
અહો નુ વિતતોદારા વિપુલા વિમલાચલા । ભવતા ભગવન્ ભૂત્યૈ ભૂયો દૃષ્ટિર્ ઉદાહૃતા
અરે, ખરેખર, તમે જે દયાળુ દ્રષ્ટિ ફરીથી દર્શાવી છે, એ કેટલી વિશાળ, ઉદાર, વિશદ અને અડગ છે, ભગવાન! એ સર્વના કલ્યાણ માટે છે.
સર્વથા સર્વદા સાર્વં સર્વં સર્વત્ર સર્વદમ્ । સદ્ ઇત્ય્ એવ સ્થિતં સત્યં સમં સમનુભૂતિતઃ
દરેક સમયે, દરેક રીતે, દરેક જગ્યાએ, બધું જ હંમેશા હાજર છે, બધું બધાને આપે છે; માત્ર 'અસ્તિત્વ' જ એકમાત્ર સત્યરૂપે સર્વેને સમાન રીતે અનુભૂતિમાં આવે છે.
અયમ્ અસ્તિ મમ બ્રહ્મન્ સંશયસ્ તં નિવારય । કિમ્ ઇદં ભગવન્ નામ પાષાણાખ્યાનમ્ ઉચ્યતે
હે બ્રાહ્મણ, મને એક શંકા છે, કૃપા કરીને એ દૂર કરો: ભગવાન, આ所谓 'પાશાણ ઉપમા' એટલે શું કહેવાય છે?
સર્વત્ર સર્વદા સર્વમ્ અસ્તીતિ પ્રતિપાદને । પાષાણાખ્યાનદૃષ્ટાન્તો મયાયં તવ કથ્યતે
દરેક જગ્યાએ અને દરેક સમયે બધું જ છે—આ વાત સમજાવવા માટે, હું તને સમજાવવા માટે આ 'પાશાણ ઉપમા'નું ઉદાહરણ આપી રહ્યો છું.
નીરન્ધ્રૈકઘનાઙ્ગસ્ય પાષાણસ્યાપિ કોટરે । સન્તિ સર્ગસહસ્રાણિ કથયેતિ પ્રદર્શ્યતે
ઘણું જાડું અને અટલ પથ્થર હોય, તો પણ એની અંદર અનેક સર્જનો વસે છે, એવું કહેવામાં આવ્યું છે અને બતાવવામાં પણ આવ્યું છે.
ભૂતાકાશે મહત્ય્ અસ્મિન્ સ્વં શૂન્યત્વમ્ અનુજ્ઝતિ । સન્તિ સર્ગસહસ્રાણિ કથયેતિ પ્રદર્શ્યતે
આ વિશાળ ભૂતાકાશમાં પણ એની પોતાની ખાલી જગ્યા કદી છૂટતી નથી; તેમાં પણ અનેક સર્જનો વસે છે, એવું કહેવામાં અને બતાવવામાં આવ્યું છે.
કુડ્યાદૌ સન્તિ સર્ગૌઘા ઇતિ ચેત્ કથ્યતે મુને । તત્ ખે વિભાન્તિ સર્ગૌઘા ઇતિ કિં ન પ્રદર્શ્યતે
મુનિ, જો કોઈ કહે કે દીવાલમાં કે બીજા ક્યાંક અનેક સર્જનો છે, તો પછી આકાશમાં પણ સર્જનો કેમ દેખાતા નથી, એવું કેમ નથી બતાવવામાં આવતું?
એતત્ તે વર્ણિતં રામ મુખ્યમ્ એવ મયાખિલમ્ । યો ઽયમ્ આલક્ષ્યતે સર્ગસ્ સર્ગ એવ ખમ્ આસ્થિતમ્
રામા, મેં તને આ બધું મુખ્યરૂપે અને સંપૂર્ણ રીતે સમજાવ્યું છે; જે સર્જન દેખાય છે, એ જ આકાશમાં સ્થિત થયેલું સર્જન છે.