તન્ મહાપ્રલયે પ્રાપ્તે રુદ્રાદિપરિણામિનિ । ભવત્ય્ અસદ્ અદૃશ્યં ચ ક્વાપિ યાતિ વિનશ્યતિ
જ્યારે મહાપ્રલય આવે છે અને રુદ્ર વગેરેના રૂપે બધું બદલાઈ જાય છે, ત્યારે એ બધું અદૃશ્ય અને અસ્તિત્વહીન બની જાય છે અને ક્યાંક લુપ્ત થઈ જાય છે.
તતસ્ સ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્ તતમ્ । અનાખ્યમ્ અનભિવ્યક્તં સત્ કિઞ્ચિદ્ અવશિષ્યતે
પછી જે કશુંક બાકી રહે છે, એ ખૂબ શાંત અને ઊંડું હોય છે; તેમાં ન પ્રકાશ રહે છે, ન અંધકાર વ્યાપે છે; એ કંઈક એવું છે જેનું નામ પણ નથી, દેખાતું પણ નથી, પણ એ જ રહે છે.
ન શૂન્યં નાપિ ચાકાશં ન દૃશ્યં ન ચ દર્શનમ્ । ન ચ ભૂતપદાર્થૌઘો યદ્ અનન્તતયા સ્થિતમ્
એ ન ખાલીપું છે, ન આકાશ છે, ન દેખાતું છે, ન જોનાર છે; એ તત્વો કે વસ્તુઓનો સમૂહ પણ નથી, જે અનંતમાં સ્થિર રહે છે.
કિમ્ અપ્ય્ અવ્યપદેશાત્મ પૂર્ણાત્ પૂર્ણતરાક્ર્ટિ । ન સન્ નાસન્ ન સદસન્ નાભાવો ભવનં ન ચ
એવું કંઈક છે જેને વર્ણવી શકાય નહીં, જે પૂર્ણથી પણ વધુ પૂર્ણ છે; એ ન અસ્તિત્વ છે, ન અનસ્તિત્વ છે, ન બંને છે, ન અભાવ છે અને ન એ કોઈ નિવાસસ્થાન છે.
ચિન્માત્રં ચેત્યરહિતમ્ અનન્તમ્ અજરં શિવમ્ । અનાદિમધ્યપર્યન્તં યદ્ અનાધિ નિરામયમ્
આ શુદ્ધ ચેતન છે, જેમાં કોઈ વિષય નથી, અનંત છે, કદી વૃદ્ધ થતું નથી, શુભ છે, અને તેનો neither આરંભ છે, neither મધ્ય છે, neither અંત છે. એ કોઈ પર આધાર રાખતું નથી અને કોઈ દુઃખ કે રોગ તેને સ્પર્શતા નથી.
યસ્મિઞ્ જગત્ પ્રસ્ફુરતિ દૃષ્ટિમૌક્તિકહંસવત્ । યશ્ ચેદં યશ્ ચ નૈવેદં દેવસ્ સદસદાત્મકઃ
જેમ નજરે મોતી કે હંસ દેખાય છે, એ રીતે જેમાં આખું જગત પ્રકાશિત થાય છે; જે આ પણ છે અને આ નથી પણ, એ દેવ છે, જેનું સ્વરૂપ સત્તા અને અસત્તા બંને છે.
અકર્ણજિહ્વો ઽનાસાત્વઙ્નેત્રસ્ સર્વત્ર સર્વદા । યશ્ શૃણોત્ય્ આસ્વાદયતિ જિઘ્રન્ સ્પૃશતિ પશ્યતિ
જેને કાન, જીભ, નાક, ત્વચા કે આંખ નથી, છતાં એ બધે અને હંમેશા સાંભળે છે, સ્વાદ લે છે, સુઘે છે, સ્પર્શે છે અને જુએ છે.
સ એવ સદસદ્રૂપં યેનાલોકેન લક્ષ્યતે । સર્ગચિત્રમ્ અનાદ્યન્તં ખરૂપં ચાપ્ય્ અરઞ્જનમ્
એજ એક છે, જેના પ્રકાશથી સત્તા અને અસત્તાના રૂપ ઓળખાય છે; જે આ અનાદિ અને અનંત સર્જનને જુએ છે, જે કઠોર છે અને જેમાં કોઈ રંગ નથી.
અર્ધોન્મીલિતદૃગ્ ભ્રૂભૂમધ્યતારકવજ્ જગત્ । વ્યોમાત્મૈવ સદાભાસં સ્વરૂપં યો ઽભિપશ્યતિ
જે વ્યક્તિ અડધી ખુલેલી આંખો સાથે, ભ્રૂમધ્યમાં તારાની જેમ, પોતાનું સદા પ્રકાશમાન સ્વરૂપ જુએ છે, તે માટે આખું જગત માત્ર દેખાવ જ છે.
યસ્યાન્યદ્ અસ્તિ ન વિભોઃ કારણં શશશૃઙ્ગવત્ । યસ્યેદં ચ જગત્ કાર્યં તરઙ્ગૌઘ ઇવામ્ભસઃ
જે માટે સર્વવ્યાપક ભગવાન સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી, જેમ કે સસલના શિંગું નથી; અને જેના માટે આ જગત માત્ર પાણી પર ઊભેલા તરંગો જેવું પરિણામ છે.
જ્વલતસ્ સર્વતો ઽજસ્રં ચિત્તસ્થાલીષુ તિષ્ઠતઃ । યસ્ય ચિન્માત્રદીપસ્ય ભાસા ભાતિ જગત્ત્રયમ્
જેનાં મનની પાત્રમાં ચેતનાનો દીવો સતત પ્રગટે છે, અને જેના પ્રકાશથી જ ત્રણેય લોક પ્રકાશિત થાય છે.
યં વિનાર્કાદયો ઽપ્ય્ એતે પ્રકાશાસ્ તિમિરોપમાઃ । સતિ યસ્મિન્ પ્રવર્તન્તે ત્રિજગન્મૃગતૃષ્ણિકાઃ
જેમના વિના, સૂર્યાદિ પ્રકાશમાન હોવા છતાં, બધું અંધકાર સમાન છે; અને જેમની હાજરીમાં જ ત્રણેય લોક મૃગમરીચિકા જેવી દેખાય છે.
સસ્પન્દે સમુદેતીવ નિસ્સ્પન્દે ઽન્તર્ગતેવ ચ । ઇયં યસ્મિઞ્ જગલ્લક્ષ્મીર્ અલાત ઇવ ચક્રતા
જેમાં જગતની શોભા હલનચલન હોય ત્યારે પ્રગટ થાય છે અને શાંતિ હોય ત્યારે અંદર છુપાયેલી લાગે છે, એ જાણે ઘુમાવેલી અગ્નિની વલય જેવી છે.
જગન્નિર્માણવિલયવિલાસો વ્યાપકો મહાન્ । સ્પન્દાસ્પન્દાત્મકો યસ્ય સ્વભાવો નિર્મલો ઽક્ષયઃ
જેનું સ્વરૂપ શુદ્ધ, અવિનાશી અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, જેની લીલા જગતની રચના અને લય છે, અને જેના માટે હલનચલન અને શાંતિ બંને સ્વભાવરૂપ છે.
સ્પન્દાસ્પન્દમયી યસ્ય પવનસ્યેવ સર્વગા । સત્તા નામ્નૈવ ભિન્નેવ વ્યવહારાન્ ન વસ્તુતઃ
જેની હાજરી પવન જેવી સર્વત્ર વ્યાપી છે, હલનચલન અને શાંતિથી ભરપૂર છે, અને જેને નામથી અલગ-અલગ કહેવાય છે પણ વાસ્તવમાં એ એક જ છે.
સર્વદૈવ પ્રબુદ્ધો યસ્ સુપ્તો યસ્ સર્વદૈવ ચ । ન સુપ્તો ન પ્રબુદ્ધશ્ ચ યસ્ સર્વત્રૈવ સર્વદા
જે હંમેશા જાગૃત છે, હંમેશા સુતેલ છે અને ક્યારેય સુતેલ કે જાગૃત નથી, એ સર્વત્ર અને સર્વકાલે એવો જ છે.
યદસ્પન્દશ્ શિવં શાન્તં યત્સ્પન્દસ્ ત્રિજગત્સ્થિતિઃ । સ્પન્દાસ્પન્દવિલાસાત્મા ય એકો ભરિતાકૃતિઃ
જે સ્થિર છે તે શુભ અને શાંત છે; જે હલનચલન ધરાવે છે તે ત્રણે લોકની સ્થિતિ છે. જેનું સ્વરૂપ હલનચલન અને સ્થિરતાના રમણથી ભરેલું છે, એ એકજ સર્વ રૂપોમાં વ્યાપક છે.
આમોદ ઇવ પુષ્પેષુ ન નશ્યતિ વિનાશિષુ । પ્રત્યક્ષસ્થો ઽપ્ય્ અથાગ્રાહ્યશ્ શૌક્લ્યં શુક્લપટેષ્વ્ ઇવ
જેમ ફૂલોમાં સુગંધ ફૂલ નાશ પામે છતાં પણ નાશ પામતી નથી, અને જેમ સફેદ કપડામાં સફેદી સ્પષ્ટ દેખાય છે પણ પકડાઈ શકતી નથી, તેમ આ પણ છે.
મૂકોપમો ઽપિ યો વક્તા મન્તા યો ઽપ્ય્ ઉપલોપમઃ । યો ભોક્તા નિત્યતૃપ્તો ઽપિ કર્તા યશ્ ચાપ્ય્ અકિઞ્ચન
જે બોલી શકતો નથી એવો લાગે છે પણ બોલે છે, વિચાર કરે છે પણ પથ્થર જેવો નિઃક્રિય છે, ભોગવે છે પણ સદા તૃપ્ત છે, કરે છે પણ કશું ધરાવતો નથી.
યો ઽનઙ્ગો ઽપિ સમસ્તાઙ્ગસ્ સહસ્રકરલોચનઃ । નકિઞ્ચિત્ સંસ્થિતેનાપિ યેન વ્યાપ્તમ્ ઇદં જગત્
જે અંગવિહિન છે છતાં સર્વ અંગો ધરાવે છે, હજારો હાથ અને આંખો ધરાવે છે; કશુંમાં સ્થિર નથી છતાં એથી આખું જગત વ્યાપેલું છે.
નિરિન્દ્રિયબલસ્યાપિ યસ્યાશેષેન્દ્રિયક્રિયાઃ । યસ્ય નિર્મનસો ઽપ્ય્ એતા મનોનિર્માણરીતયઃ
જેને ઇન્દ્રિયોની શક્તિ ન હોય, છતાં બધાં ઇન્દ્રિયોના કામ એના જ છે; જેને મન નથી, છતાં મનથી થતી બધી રચનાઓ પણ એના જ છે.
યદનાલોચનાદ્ ભાન્તિ સંસારોરગભીતયઃ । યસ્મિન્ દૃષ્ટે પલાયન્તે સર્વથા સર્વદેતયઃ
જ્યારે એનું જ્ઞાન થતું નથી, ત્યારે સંસારરૂપ સાપની ભયો ઊભી થાય છે; પણ જ્યારે એનું દર્શન થાય છે, ત્યારે એ બધાં ભયો સર્વ રીતે દૂર થઈ જાય છે.
સાક્ષિણિ સ્ફાર આભાસે ધ્રુવે દીપ ઇવ ક્રિયાઃ । સતિ યસ્મિન્ પ્રવર્તન્તે ચિત્રેહાસ્ સ્પન્દપૂર્વિકાઃ
જે સાક્ષી સ્વરૂપે પ્રકાશમાન અને અડગ છે, દીવા જેવો સ્થિર છે, તેમાં જ બધાં કર્મો થાય છે; એ હાજર હોય ત્યારે જ વિવિધ ચળવળ અને ક્રિયાઓ ઉદ્ભવે છે.
યસ્માદ્ ઘટપટાકારપદાર્થશતપઙ્ક્તયઃ । તરઙ્ગકણકલ્લોલવીચયો વારિધેર્ ઇવ
જેમાંથી ઘડા, કપડા અને અનેક વસ્તુઓની પંક્તિઓ જન્મે છે, જેમ સમુદ્રમાંથી તરંગો, ટીપાં, લહેરો અને ઊંચા પાણી ઉઠે છે.
સ એવાન્યતયોદેતિ યઃ પદાર્થશતભ્રમૈઃ । કટકાઙ્ગદકેયૂરનૂપુરૈર્ ઇવ કાઞ્ચનમ્
જેમ સોનાંમાંથી કડક, કાંગણ કે પાયલ બને ત્યારે એ અલગ અલગ દેખાય છે, પણ મૂળ તો એ સોનાં જ છે; એ જ રીતે, એકજ ચેતનાએ અનેક વસ્તુઓના ભ્રમથી અલગ અલગ રૂપ ધારણ કર્યું છે.
યસ્ ત્વમ્ એકાવભાસાત્મા યો ઽહમ્ એતે જનાશ્ ચ યે । યશ્ ચ ન ત્વમ્ અબુદ્ધાત્મન્ નાહં નૈતે જનાશ્ ચ યે
તમે, હું, આ બધા લોકો અને બીજાં બધાં, જે પણ છે — એ બધામાં એકજ પ્રકાશની સત્તા છે. જે પોતાને અલગ માને છે, એ અજ્ઞાનથી જ છે; વાસ્તવમાં, આપણે બધા એકજ છીએ.
અન્યેવાવ્યતિરિક્તૈવ સૈવાસેવ ચ ભઙ્ગુરા । પયસીવ તરઙ્ગાલી યસ્મિન્ સ્ફુરતિ દૃશ્યભૂઃ
જેમ પાણીમાં અનેક તરંગો ઊઠે છે, પણ એ બધાં પાણી જ છે, એ જ રીતે એ જ એક સત્તા ક્યારેક અલગ, ક્યારેક એકરૂપ, ક્યારેક અસ્તિત્વમાં અને ક્યારેક નાશવાન રૂપે દેખાય છે.
યતઃ કાલસ્ય કલના યતો દૃશ્યસ્ય દૃશ્યતા । માનસી કલના યેન યેન ભાસાં વિભાસનમ્
કાળની ગણતરી, દૃશ્યની દેખાવટ, મનની કલ્પના અને જેની પ્રકાશથી બધું પ્રકાશિત થાય છે — એ બધું પણ એ જ એક સત્તામાંથી ઊભું થાય છે.
ક્રિયાં રૂપં રસં ગન્ધં સ્પર્શં શબ્દં ચ ચેતનમ્ । યદ્ વેત્સિ તદ્ અસૌ દેવો યેન વેત્સિ તદ્ અપ્ય્ અસૌ
તમે જે કંઈ ક્રિયા, રૂપ, સ્વાદ, સુગંધ, સ્પર્શ, ધ્વનિ કે ચેતના તરીકે જાણો છો, એ બધું એ જ દેવ છે; અને જેના દ્વારા તમે જાણો છો, એ પણ એ જ દેવ છે.
દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાનાં મધ્યે યદ્ દર્શનં સ્થિતમ્ । સાધો તદવધાનેન સ્વાત્માનમ્ અવબુધ્યસે
દ્રષ્ટા, જોવું અને જોવાતા વચ્ચે જે જાગૃતિ સ્થિર છે, હે સજ્જન, એ જાગૃતિ પર ધ્યાન આપશો તો પોતાને સાચા સ્વરૂપે ઓળખી શકશો.