ઘુણક્ષુણ્ણાઙ્ગપૂર્ણેન્દુબિમ્બોદરમનોહરા । કલ્હારકુન્દમન્દારપુષ્પશ્રીકોશશોભિતા
તેનું રૂપ પૂરેપૂરું ચાંદની જેમ મનોહર હતું, ભલે તેમાં કીડાંએ ખાધેલા અંગો હતા, પણ તે કલ્હાર, ચમેલી અને માંદરાના ફૂલોની ભવ્યતા વડે શોભાયમાન હતી.
સમગ્રભૂતાગમ્યત્વં તત્ર સઙ્કલ્પ્ય ચેતસા । અગમ્યે સર્વભૂતાનામ્ અહમ્ આસં તદા તતઃ
મારે મનમાં એવું વિચાર્યું કે આ સ્થાન દરેક જીવ માટે સંપૂર્ણ અપ્રાપ્ય છે; અને એ અપ્રાપ્ય સ્થળે પછી હું રહ્યો હતો.
બદ્ધપદ્માસનશ્ શાન્તમનાḫ પરમમૌનવાન્ । સંવત્સરશતાન્તેન નિર્ણીયોત્થાનમ્ આત્મનઃ
હું પાદ્માસન બાંધીને શાંતિથી બેઠો હતો, મન સંપૂર્ણ શાંત અને મૌનમાં લીન. એ રીતે બેઠા બેઠા સો વર્ષ પછી ઉઠવાનું નક્કી કર્યું.
નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થો નિદ્રામુદ્રામ્ ઇવાગતઃ । સમસ્ સોમ્યો નભસ્સ્વચ્છસ્ સમુત્કીર્ણ ઇવામ્બરાત્
વિચારરહિત સમાધિમાં સ્થિર રહી, હું એવી અવસ્થામાં પહોંચ્યો જે ઊંઘ જેવી હતી—મારું સ્વભાવ શાંત અને સુમેળભર્યું, આકાશ જેટલું નિર્મળ, જાણે સ્વર્ગમાંથી ઉતરી આવ્યો હોઉં.
શુદ્ધં યદ્ અનુસન્ધત્તે ચેતḫ પશ્યતિ તત્ ક્ષણાત્ । ચિરેણ વા શાપવરવ્યક્તિવદ્ વિતતં યદા
મન શુદ્ધતાથી જે પણ વિચાર કરે છે, તે ક્ષણમાં જ દેખાઈ આવે છે—અથવા, લાંબા સમય પછી, જેમ શાપ કે વરદાન ફળી પડે છે તેમ.
તદા વર્ષશતેનાત્ર બોધબીજં ધૃતાઙ્કુરમ્ । આસીન્ મે હૃદયક્ષેત્રે કાલસેકવિકાસતઃ
પછી, એ સો વર્ષ પછી, જાગૃતિનું બીજ મારા હૃદયના ખેતરમાં અંકુરિત થયું અને સમયના પ્રવાહથી ધીરે ધીરે ફૂલી ઉઠ્યું.
સમ્પ્રબુદ્ધો ઽભવન્ મે ઽથ જીવો સમ્બુદ્ધવેદનઃ । શિશિરક્ષીણગાત્રસ્ય મધાવ્ ઇવ રસસ્ તરોઃ
પછી હું જાણે જાગી ગયો, અને મારું વ્યક્તિગત ચેતન પણ જાણે સજાગ થયું—જેમ ઠંડી ઓગળી જાય પછી વૃક્ષના ડાળ-પાંદડાંમાં વસંતકાળે રસ ફરીથી વહેવા લાગે છે.
તચ્ છતં તત્ર વર્ષાણાં નિમેષ ઇવ મે ગતમ્ । બહ્વ્યો ઽપિ કાલગતયો ભવન્ત્ય્ એકધિયાં મનાક્
ત્યાં મારા માટે એ સો વર્ષ પળક ઝપકાવાની જેમ વીતી ગયા; એકાગ્ર મનવાળા માટે અનેક વર્ષો પણ જાણે કંઈ જ નથી એમ પસાર થઈ જાય છે.
વિકાસમ્ આગતો બાહ્યં તતો બુદ્ધીન્દ્રિયક્રમઃ । વાસન્તḫ પુષ્પરૂપેણ દ્રુમસ્યેવ રસો મમ
પછી મારી બહારની બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રમશઃ ઉન્નતિ શરૂ થઈ—જેમ વસંત ઋતુમાં વૃક્ષનો રસ ફૂલોના રૂપે બહાર દેખાય છે.
માં પ્રાણપૂરિતમ્ ઉપાગતસંવિદંશમ્ અભ્યાગતસ્ ત્વ્ અહમ્ ઇતિ પ્રસૃતḫ પિશાચઃ । ઇચ્છાઙ્ગનાવિવલિતો ઽથ કુતો ઽપિ સદ્મ પ્રોન્નામસન્નમનવાયુર્ ઇવાગ્રવૃક્ષમ્
હું, જે પ્રાણથી ભરેલો હતો અને જાગૃતિનો અંશ સ્પર્શી ગયો હતો, ત્યારે 'હું છું' એવી ભાવનાનો પિશાચ મને ઘેરી બેઠો—જેમ ઈચ્છાની નારીથી લલચાયેલો, અચાનક ક્યાંકથી ઉઠેલો પવન ઊંચા વૃક્ષને હલાવી નાખે છે.
ત્વામ્ અપ્ય્ ઉદિતનિર્વાણમ્ અહઙ્કારપિશાચકઃ । બાધતે કિમ્ ઇતિ બ્રૂહિ મુને મન્મોહશાન્તયે
હે મુનિ, મારા મનના ભ્રમને શાંત કરવા કહો, તમે તો નિર્વાણને પ્રાપ્ત થયા છો છતાં પણ આ અહંકાર રૂપ ભૂત તમને કેમ સતાવે છે?
અહમ્ભાવં વિના દેહસ્થિતિસ્ તજ્જ્ઞાજ્ઞયોર્ ઇહ । આધેયસ્ય નિરાધારા ન સંસ્થેવોપપદ્યતે
'હું'ની ભાવના વિના શરીરનું અસ્તિત્વ, જ્ઞાની હોય કે અજ્ઞાની, ટકી શકતું નથી; આધાર વગર આધારિત વસ્તુ રહી શકે નહીં.
અયં ત્વ્ અત્ર વિશેષસ્ તં શૃણુ વિશ્રાન્તચેતસઃ । શ્રુતેન યેનાહમ્ભાવપિશાચશ્ શાન્તિમ્ એતિ તે
પણ અહીં એક ખાસ વાત છે, એ ધ્યાનથી સાંભળો; જેને સાંભળવાથી તમારા અંદરનો અહંકાર રૂપ ભૂત શાંત થઈ જશે.
અહમ્ભાવપિશાચો ઽયમ્ અજ્ઞાનશિશુનામુના । અવિદ્યમાન એવાન્તẖ કલ્પિતસ્ તેન સૂત્થિતઃ
આ અહંકાર રૂપ ભૂત અજ્ઞાનના બાળકે અંદર જ કલ્પેલો છે; તે હકીકતમાં નથી, પણ કલ્પનાથી જ ઊભો થાય છે.
અજ્ઞાનમ્ અપિ નાસ્ત્ય્ એવ પ્રેક્ષિતં યન્ ન લભ્યતે । વિચારિણા દીપવતા સ્વરૂપં તમસો યથા
જ્યાં કંઈ પ્રાપ્ત થતું નથી એવું જોવામાં આવે છે, ત્યાં અજ્ઞાન રહેતું જ નથી. જેમ દીવો પ્રકાશ ફેલાવે છે અને અંધકાર દૂર થાય છે, તેમ વિચાર દ્વારા અજ્ઞાનનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થાય છે.
યથા યથા વિલોક્યતે તથા તથા વિલીયતે । ઇહાજ્ઞતાપિશાચિકા તથાવિચારિતા સતી
જેમ જેમ કોઈ વસ્તુને ધ્યાનપૂર્વક જોવામાં આવે છે, તેમ તેમ તે ઓગળી જાય છે; એ જ રીતે, યોગ્ય રીતે તપાસવામાં આવે ત્યારે અજ્ઞાન રૂપી પિશાચ પણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
વિલસન્ત્યામ્ અવિદ્યાયામ્ અજ્ઞતોદેતિ શાશ્વતી । બુદ્ધિમોહાત્મિકા યક્ષી નિર્દેહૈવ યથા નિશિ
જ્યારે અવિદ્યાનો પ્રભાવ રહે છે, ત્યારે સતત ગૂંચવણ ઊભી થાય છે; બુદ્ધિમાં મૂર્છા આવી જાય છે, અને એ જાણે રાત્રે શરીર વિના યક્ષી દેખાય છે તેમ અનુભવાય છે.
સતિ સર્ગે ત્વ્ અવિદ્યાયાસ્ સમ્ભવો નાસતિ ક્વચિત્ । સતિ દ્વિતીયે શશિનિ દ્વિતીયો વિદ્યતે શશઃ
જ્યારે સર્જન છે ત્યારે જ અવિદ્યાનો ઉદય થાય છે, સર્જન ન હોય ત્યારે એ ક્યાંય રહેતી નથી; જેમ બીજું ચાંદ્રમાસ હોય ત્યારે જ બીજો સસલુ હોય છે.
સર્ગસ્ ત્વ્ અયમ્ અજાતત્વાદ્ અજ્ઞજ્ઞાતો ન વિદ્યતે । ન જાતẖ કારણાભાવાત્ પૂર્વમ્ એવ ખવૃક્ષવત્
આ સર્જન તો જન્મ્યું જ નથી, એટલે અજ્ઞાનીઓને એ જાણીતું નથી. કારણના અભાવે એ કદી પેદા થયું જ નથી, આકાશમાં વૃક્ષ હોય એમ.
પરમાકાશકોશાન્તર્ આદિસર્ગે નિરામયે । પૃથ્વ્યાદેર્ ઉપલમ્ભસ્ય ભવેત્ કિમ્ ઇવ કારણમ્
શુદ્ધ અને સર્વોચ્ચ આકાશમાં, આદિ સર્જનમાં, પૃથ્વી વગેરેને જોવાનો કારણ શું હોઈ શકે?
બીજાત્ કારણતẖ કાર્યમ્ અઙ્કુરẖ કિલ જાયતે । ન બીજમ્ અપિ યત્રાસ્તિ તત્ર સ્યાદ્ અઙ્કુરẖ કુતઃ
બીજથી જ અંકુર ઉગે છે, કારણ વગર કંઈ થતું નથી. જ્યાં બીજ જ નથી, ત્યાં અંકુર ક્યાંથી આવે?
કારણેન વિના કાર્યં ન ચ નામોપપદ્યતે । કદા ક ઇવ ખે કેન દૃષ્ટો લબ્ધસ્ સ્ફુટો દ્રુમઃ
કારણ વગર પરિણામ તો થાય જ નહીં, નામ પણ નહીં. ક્યારે, ક્યાં અને કોને આકાશમાં સ્પષ્ટ વૃક્ષ દેખાયું છે?
સઙ્કલ્પેનામ્બરે યદ્ વા દૃશ્યતે વિટપાદિકમ્ । સ સઙ્કલ્પસ્ તથાભૂતો ન ત્વ્ અત્રાસ્તિ પદાર્થતા
આકાશમાં જે કંઈ વૃક્ષાદિ દેખાય છે, એ બધું કલ્પનાથી જ છે; એ કલ્પના એવી જ દેખાય છે, પણ ખરેખર તેમાં કોઈ વાસ્તવિકતા નથી.
યો ઽયમ્ એવં ચિદાકાશે સર્ગાદાવ્ અનુભૂયતે । શૂન્યે કૂપ ઇવાકાશસ્ સર્ગસ્ સ્થિતિનિરર્ગલઃ
જેમ સર્જનના આરંભે ચેતનાના આકાશમાં જે અનુભવાય છે, એ ખાલી કૂવામાંના આકાશ જેવું છે—એ સર્જન ખાલીપામાં અવરોધ વિના રહે છે.
સમ એવ ચિદાકાશẖ કચત્ય્ આત્મનિ તત્તયા । સ્વભાવ એવ સર્ગાખ્યશ્ ચિત્ત્વાચ્ ચૈતન્યમ્ ઈશ્વરઃ
ચેતનાનું આકાશ સર્વત્ર સમાન છે અને પોતાનામાં જ તેજ પામે છે; તેનું સ્વરૂપ જ 'સર્જન' કહેવાય છે, અને ચેતનાથી એજ પરમેશ્વર છે.
સ્વપ્નસર્ગો ઽત્ર દૃષ્ટાન્તḫ પ્રત્યહં યો ઽનુભૂયતે । સ્વયં સંવેદનં સ્વપ્ને સ્ફુરત્ય્ અદ્રિપુરાકૃતિ
અહીં ઉદાહરણ તરીકે સ્વપ્નમાં સર્જાયેલી સૃષ્ટિ છે, જે રોજ અનુભવાય છે; સ્વપ્નમાં પોતાનું જ અનુભવ જાગે છે, બહારના કોઈ પદાર્થનું સ્વરૂપ તેમાં નથી.
ચિત્સ્વભાવો યથા સ્વપ્ન આસ્તે સર્ગ ઇવેહ વઃ । અસર્ગે સર્ગવદ્ ભાતસ્ તથા પૂર્વં મહામ્બરે
જેમ સ્વપ્નમાં ચેતનાનો સ્વભાવ રહે છે, એ જ રીતે અહીં તમારી માટે સર્જન દેખાય છે; સર્જન ન હોય ત્યારે પણ, એ પહેલાં જેમ મહાન આકાશમાં સર્જન દેખાતું હતું, એમ જ અહીં પણ સર્જન જેવું દેખાય છે.
અવેદ્યં વેદનં શુદ્ધમ્ એવ ભાત્ય્ અજમ્ અવ્યયમ્ । સર્ગાદૌ યદ્ અનાદ્યન્તં સ્થિતસ્ સર્ગસ્ સ એવ વઃ
જે શુદ્ધ, જન્મ રહિત અને અવિનાશી છે, સર્જનના આરંભે અજાણ્યા જાગૃતિ તરીકે દેખાય છે, અને જેનું neither આરંભ છે કે અંત છે, એ જ તમારી માટે સર્જન રૂપે સ્થિર છે.
નેહ સર્ગો ઽસ્તિ નૈવાયં પૃથ્વ્યાદિગણગોલકઃ । સર્વં શાન્તમ્ અનાલમ્બં બ્રહ્મૈવ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્
અહીં સર્જન નથી, ન તો પૃથ્વી વગેરેનો ગોળ છે; બધું શાંત છે, આધાર વિના છે, માત્ર બ્રહ્મ જ બ્રહ્મમાં સ્થિર છે.
સર્વશક્ત્યાત્મ તદ્ બ્રહ્મ યથા કચતિ યાદૃશમ્ । રૂપમ્ અત્યજદ્ એવાચ્છં તથા ભવતિ તાદૃશમ્
બધા શક્તિઓનું સ્વરૂપ જે બ્રહ્મ છે, એ જેમ તેજ આપે છે તેમ જ રહે છે; પોતાનું શુદ્ધ સ્વરૂપ કદી છોડતું નથી, અને જેવું દેખાય છે, એ જ રીતે બને છે.