ક્વચિદ્ ભ્રમત્સિદ્ધગણં ક્વચિદ્ ઉદ્ગર્જદમ્બુદમ્ । ક્વચિદ્ વિદ્યાધરધરં યક્ષોત્ક્ષિપ્તક્ષયં ક્વચિત્
ક્યારેક ત્યાં સિદ્ધ પુરુષોના ટોળા ફરતા હતા, ક્યાંક ગાજતાં વાદળો ગર્જના કરતા હતા, ક્યાંક વિદ્યાધર પર્વતો દેખાતા હતા, તો ક્યાંક યક્ષોના નિવાસસ્થાન ઉછળતાં હતાં.
ક્વચિત્ ભ્રમત્પુરવરં પ્રારબ્ધસમરં ક્વચિત્ । ક્વચિદ્ દ્રવજ્જલધરં ક્વચિદ્ ઉન્નૃત્તયોગિનિ
ક્યારેક સુંદર શહેરો ફરતાં હતાં, ક્યાંક યુદ્ધ શરૂ થયેલું હતું, ક્યાંક વાદળો ઝડપથી વહેતા હતાં, તો ક્યાંક યોગિનીઓ ઉલ્લાસથી નૃત્ય કરતી હતી.
ક્વચિદ્ દૈત્યપુરોડ્ડીનં સગન્ધર્વપુરં ક્વચિત્ । ક્વચિદ્ ભ્રમદ્ગ્રહગણં તારકાકુલિતં ક્વચિત્
ક્યારેક દૈત્યોના શહેરો પાણીમાં ડૂબી ગયા હતા, ક્યાંક ગંધર્વોના શહેરો હતાં, ક્યાંક ગ્રહોના સમૂહો ફરતાં હતાં, તો ક્યાંક તારાઓ ભેગા થયેલા હતાં.
ક્વચિત્ ખખગસઙ્ઘુષ્ટં ક્વચિત્ ક્ષુબ્ધમહાનિલમ્ । ક્વચિદ્ ઉત્પાતવલિતં ક્વચિન્ મઙ્ગલમણ્ડિતમ્
ક્યારેક આકાશમાં પક્ષીઓના ઝુંડથી ઘોંઘાટ હતો, ક્યાંક મોટો પવન ઉગ્ર હતો, ક્યાંક અપશુકનનાં સંકેતો હતાં, તો ક્યાંક બધું શુભ રીતે શોભાયમાન હતું.
ક્વચિચ્ ચાપૂર્વભૂતૌઘં નાગૈશ્ ચાગોપિતં ક્વચિત્ । ક્વચિદ્ અર્કરથાક્રાન્તં ક્વચિદ્ અર્કરથોદ્ધુરમ્
ક્યાંક અપૂર્વ પૂર આવ્યા હતા, ક્યાંક સાપોએ છુપાવી દીધું હતું; ક્યાંક સૂર્યના રથએ દોડ્યું હતું, તો ક્યાંક એ રથએ બધું ઉથલપાથલ કરી નાખ્યું હતું.
ક્વચિદ્ આદિત્યદાહાર્તં શશિશૈત્યાન્વિતં ક્વચિત્ । ક્વચિત્ ક્ષુદ્રજનાસહ્યં ક્વચિદ્ અગ્ન્યૌષ્ણ્યદુર્ગમમ્
ક્યાંક સૂર્યની તાપથી બધું બળી રહ્યું હતું, ક્યાંક ચાંદની ઠંડકથી શાંત હતું; ક્યાંક સામાન્ય લોકો માટે સહન કરી શકાય તેમ નહોતું, તો ક્યાંક અગ્નિના તાપથી પસાર થવું અશક્ય હતું.
ક્વચિદ્ ઉત્તાલવેતાલં ગરુડોડ્ડામરં ક્વચિત્ । ક્વચિત્ સપ્રલયામ્ભોદં ક્વચિત્ સપ્રલયાનિલમ્
ક્યાંક ઉગ્ર વેતાળોનું વસવાટ હતું, ક્યાંક ગરુડોએ ઉડીને આકાશ ભરી દીધું હતું; ક્યાંક પ્રલયના મેઘો છવાયા હતા, તો ક્યાંક પ્રલયની પવન ફૂંકાઈ રહી હતી.
તતો ભૂતગણાંસ્ ત્યક્ત્વા દૂરાદ્ દૂરતરં ગતઃ । પ્રાપ્તવાન્ અહમ્ એકાન્તં શૂન્યમ્ અત્યન્તવિસ્તૃતમ્
પછી મેં એ બધા ભૂતગણોને છોડી, વધુ દૂર અને દૂર જઈને એકાંત અને અત્યંત વિશાળ શૂન્યમાં પહોંચી ગયો.
અત્યન્તમન્દપવનં સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અપ્રાપ્તભૂતકમ્ । મઙ્ગલોત્પાતરહિતમ્ અગમ્યં સિદ્ધસન્તતેઃ
એક એવું સ્થાન, જ્યાં સંપૂર્ણ શાંતિ છે, જ્યાં કોઈ જીવ—even સપનામાં પણ—ક્યારેય પહોંચ્યો નથી, જ્યાં શુભ કે અશુભ કંઈ પણ થતું નથી, અને જે સિદ્ધ લોકો માટે પણ અપ્રાપ્ય છે.
કલ્પિતાથ મયા તત્ર કુટી પ્રકટકોટરા । નીરન્ધ્રકુડ્યનિબિડા પદ્મકુટ્મલસુન્દરી
ત્યાં મેં કલ્પના કરી કે એક ઝુંપડી છે, જેમાં સ્પષ્ટ દેખાતું ખોખલું છે, જેના દિવાલો મજબૂત અને બંધ છે, અને જે બંધ કમળની કળી જેવી સુંદર લાગે છે.
ઘુણક્ષુણ્ણાઙ્ગપૂર્ણેન્દુબિમ્બોદરમનોહરા । કલ્હારકુન્દમન્દારપુષ્પશ્રીકોશશોભિતા
તેનું રૂપ પૂરેપૂરું ચાંદની જેમ મનોહર હતું, ભલે તેમાં કીડાંએ ખાધેલા અંગો હતા, પણ તે કલ્હાર, ચમેલી અને માંદરાના ફૂલોની ભવ્યતા વડે શોભાયમાન હતી.
સમગ્રભૂતાગમ્યત્વં તત્ર સઙ્કલ્પ્ય ચેતસા । અગમ્યે સર્વભૂતાનામ્ અહમ્ આસં તદા તતઃ
મારે મનમાં એવું વિચાર્યું કે આ સ્થાન દરેક જીવ માટે સંપૂર્ણ અપ્રાપ્ય છે; અને એ અપ્રાપ્ય સ્થળે પછી હું રહ્યો હતો.
બદ્ધપદ્માસનશ્ શાન્તમનાḫ પરમમૌનવાન્ । સંવત્સરશતાન્તેન નિર્ણીયોત્થાનમ્ આત્મનઃ
હું પાદ્માસન બાંધીને શાંતિથી બેઠો હતો, મન સંપૂર્ણ શાંત અને મૌનમાં લીન. એ રીતે બેઠા બેઠા સો વર્ષ પછી ઉઠવાનું નક્કી કર્યું.
નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થો નિદ્રામુદ્રામ્ ઇવાગતઃ । સમસ્ સોમ્યો નભસ્સ્વચ્છસ્ સમુત્કીર્ણ ઇવામ્બરાત્
વિચારરહિત સમાધિમાં સ્થિર રહી, હું એવી અવસ્થામાં પહોંચ્યો જે ઊંઘ જેવી હતી—મારું સ્વભાવ શાંત અને સુમેળભર્યું, આકાશ જેટલું નિર્મળ, જાણે સ્વર્ગમાંથી ઉતરી આવ્યો હોઉં.
શુદ્ધં યદ્ અનુસન્ધત્તે ચેતḫ પશ્યતિ તત્ ક્ષણાત્ । ચિરેણ વા શાપવરવ્યક્તિવદ્ વિતતં યદા
મન શુદ્ધતાથી જે પણ વિચાર કરે છે, તે ક્ષણમાં જ દેખાઈ આવે છે—અથવા, લાંબા સમય પછી, જેમ શાપ કે વરદાન ફળી પડે છે તેમ.
તદા વર્ષશતેનાત્ર બોધબીજં ધૃતાઙ્કુરમ્ । આસીન્ મે હૃદયક્ષેત્રે કાલસેકવિકાસતઃ
પછી, એ સો વર્ષ પછી, જાગૃતિનું બીજ મારા હૃદયના ખેતરમાં અંકુરિત થયું અને સમયના પ્રવાહથી ધીરે ધીરે ફૂલી ઉઠ્યું.
સમ્પ્રબુદ્ધો ઽભવન્ મે ઽથ જીવો સમ્બુદ્ધવેદનઃ । શિશિરક્ષીણગાત્રસ્ય મધાવ્ ઇવ રસસ્ તરોઃ
પછી હું જાણે જાગી ગયો, અને મારું વ્યક્તિગત ચેતન પણ જાણે સજાગ થયું—જેમ ઠંડી ઓગળી જાય પછી વૃક્ષના ડાળ-પાંદડાંમાં વસંતકાળે રસ ફરીથી વહેવા લાગે છે.
તચ્ છતં તત્ર વર્ષાણાં નિમેષ ઇવ મે ગતમ્ । બહ્વ્યો ઽપિ કાલગતયો ભવન્ત્ય્ એકધિયાં મનાક્
ત્યાં મારા માટે એ સો વર્ષ પળક ઝપકાવાની જેમ વીતી ગયા; એકાગ્ર મનવાળા માટે અનેક વર્ષો પણ જાણે કંઈ જ નથી એમ પસાર થઈ જાય છે.
વિકાસમ્ આગતો બાહ્યં તતો બુદ્ધીન્દ્રિયક્રમઃ । વાસન્તḫ પુષ્પરૂપેણ દ્રુમસ્યેવ રસો મમ
પછી મારી બહારની બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રમશઃ ઉન્નતિ શરૂ થઈ—જેમ વસંત ઋતુમાં વૃક્ષનો રસ ફૂલોના રૂપે બહાર દેખાય છે.
માં પ્રાણપૂરિતમ્ ઉપાગતસંવિદંશમ્ અભ્યાગતસ્ ત્વ્ અહમ્ ઇતિ પ્રસૃતḫ પિશાચઃ । ઇચ્છાઙ્ગનાવિવલિતો ઽથ કુતો ઽપિ સદ્મ પ્રોન્નામસન્નમનવાયુર્ ઇવાગ્રવૃક્ષમ્
હું, જે પ્રાણથી ભરેલો હતો અને જાગૃતિનો અંશ સ્પર્શી ગયો હતો, ત્યારે 'હું છું' એવી ભાવનાનો પિશાચ મને ઘેરી બેઠો—જેમ ઈચ્છાની નારીથી લલચાયેલો, અચાનક ક્યાંકથી ઉઠેલો પવન ઊંચા વૃક્ષને હલાવી નાખે છે.
ત્વામ્ અપ્ય્ ઉદિતનિર્વાણમ્ અહઙ્કારપિશાચકઃ । બાધતે કિમ્ ઇતિ બ્રૂહિ મુને મન્મોહશાન્તયે
હે મુનિ, મારા મનના ભ્રમને શાંત કરવા કહો, તમે તો નિર્વાણને પ્રાપ્ત થયા છો છતાં પણ આ અહંકાર રૂપ ભૂત તમને કેમ સતાવે છે?
અહમ્ભાવં વિના દેહસ્થિતિસ્ તજ્જ્ઞાજ્ઞયોર્ ઇહ । આધેયસ્ય નિરાધારા ન સંસ્થેવોપપદ્યતે
'હું'ની ભાવના વિના શરીરનું અસ્તિત્વ, જ્ઞાની હોય કે અજ્ઞાની, ટકી શકતું નથી; આધાર વગર આધારિત વસ્તુ રહી શકે નહીં.
અયં ત્વ્ અત્ર વિશેષસ્ તં શૃણુ વિશ્રાન્તચેતસઃ । શ્રુતેન યેનાહમ્ભાવપિશાચશ્ શાન્તિમ્ એતિ તે
પણ અહીં એક ખાસ વાત છે, એ ધ્યાનથી સાંભળો; જેને સાંભળવાથી તમારા અંદરનો અહંકાર રૂપ ભૂત શાંત થઈ જશે.
અહમ્ભાવપિશાચો ઽયમ્ અજ્ઞાનશિશુનામુના । અવિદ્યમાન એવાન્તẖ કલ્પિતસ્ તેન સૂત્થિતઃ
આ અહંકાર રૂપ ભૂત અજ્ઞાનના બાળકે અંદર જ કલ્પેલો છે; તે હકીકતમાં નથી, પણ કલ્પનાથી જ ઊભો થાય છે.
અજ્ઞાનમ્ અપિ નાસ્ત્ય્ એવ પ્રેક્ષિતં યન્ ન લભ્યતે । વિચારિણા દીપવતા સ્વરૂપં તમસો યથા
જ્યાં કંઈ પ્રાપ્ત થતું નથી એવું જોવામાં આવે છે, ત્યાં અજ્ઞાન રહેતું જ નથી. જેમ દીવો પ્રકાશ ફેલાવે છે અને અંધકાર દૂર થાય છે, તેમ વિચાર દ્વારા અજ્ઞાનનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થાય છે.
યથા યથા વિલોક્યતે તથા તથા વિલીયતે । ઇહાજ્ઞતાપિશાચિકા તથાવિચારિતા સતી
જેમ જેમ કોઈ વસ્તુને ધ્યાનપૂર્વક જોવામાં આવે છે, તેમ તેમ તે ઓગળી જાય છે; એ જ રીતે, યોગ્ય રીતે તપાસવામાં આવે ત્યારે અજ્ઞાન રૂપી પિશાચ પણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
વિલસન્ત્યામ્ અવિદ્યાયામ્ અજ્ઞતોદેતિ શાશ્વતી । બુદ્ધિમોહાત્મિકા યક્ષી નિર્દેહૈવ યથા નિશિ
જ્યારે અવિદ્યાનો પ્રભાવ રહે છે, ત્યારે સતત ગૂંચવણ ઊભી થાય છે; બુદ્ધિમાં મૂર્છા આવી જાય છે, અને એ જાણે રાત્રે શરીર વિના યક્ષી દેખાય છે તેમ અનુભવાય છે.
સતિ સર્ગે ત્વ્ અવિદ્યાયાસ્ સમ્ભવો નાસતિ ક્વચિત્ । સતિ દ્વિતીયે શશિનિ દ્વિતીયો વિદ્યતે શશઃ
જ્યારે સર્જન છે ત્યારે જ અવિદ્યાનો ઉદય થાય છે, સર્જન ન હોય ત્યારે એ ક્યાંય રહેતી નથી; જેમ બીજું ચાંદ્રમાસ હોય ત્યારે જ બીજો સસલુ હોય છે.
સર્ગસ્ ત્વ્ અયમ્ અજાતત્વાદ્ અજ્ઞજ્ઞાતો ન વિદ્યતે । ન જાતẖ કારણાભાવાત્ પૂર્વમ્ એવ ખવૃક્ષવત્
આ સર્જન તો જન્મ્યું જ નથી, એટલે અજ્ઞાનીઓને એ જાણીતું નથી. કારણના અભાવે એ કદી પેદા થયું જ નથી, આકાશમાં વૃક્ષ હોય એમ.
પરમાકાશકોશાન્તર્ આદિસર્ગે નિરામયે । પૃથ્વ્યાદેર્ ઉપલમ્ભસ્ય ભવેત્ કિમ્ ઇવ કારણમ્
શુદ્ધ અને સર્વોચ્ચ આકાશમાં, આદિ સર્જનમાં, પૃથ્વી વગેરેને જોવાનો કારણ શું હોઈ શકે?