પાષાણાખ્યાનમ્ અત્રેદં શૃણુ શ્રુતિરસાયનમ્ । પૂર્વં મયૈવ યદ્ દૃષ્ટં ચિત્રં પ્રકૃતમ્ એવ વા
હવે હું તમને પાથ્થરનું એક કથાનક કહેવા જઈ રહ્યો છું, જે શ્રવણ માટે અમૃત સમાન છે. આ કથા મેં અગાઉ પોતે જોઈ છે, એ અદ્ભુત છે કે સહજ છે, તે તો હું જાણતો નથી.
અહં વિદિતવેદ્યત્વાત્ કદાચિત્ પૂર્ણમાનસઃ । ત્યક્તુમ્ ઇચ્છુર્ ઇમં લોકં વ્યવહારઘનભ્રમમ્
ક્યારેક એવું બન્યું કે, બધું જાણ્યા પછી મારા મનમાં પૂર્ણતા આવી ગઈ હતી. પછી મને આ સંસાર અને તેની ગૂંચવણભરી વ્યવહારો છોડી દેવાની ઈચ્છા થઈ.
ધ્યાનૈકનિષ્ઠતામ્ એત્ય શનૈર્ વિશ્રાન્તયે ચિરમ્ । ત્યક્તાજવઞ્જવીભાવ એકાન્તાર્થી શમં વ્રજન્
ધ્યાનમાં સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરીને, ધીમે ધીમે લાંબા સમય સુધી આરામની શોધમાં, બધું ડોળાવવું અને ભ્રમ છોડી, એકાંતની જ ઇચ્છા રાખી, હું શાંતિ તરફ આગળ વધ્યો.
ઇદં ચિન્તિતવાન્ અસ્મિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અમરાલયે । સંસ્થિતો વિવિધાḫ પશ્યન્ ભઙ્ગુરા જાગતીર્ ગતીઃ
કોઈ અમર સ્થાનમાં ઊભો રહીને, મેં વિચાર્યું કે, આ જગતમાં કેટલીયે પ્રકારની નાશવંત ગતિઓ છે, એ બધું હું જોઈ રહ્યો હતો.
વિરસા ખલ્વ્ ઇયં લોકસ્થિતિર્ આપાતસુન્દરી । ન જાતુ સુખદા મન્યે કસ્યચિત્ કેનચિત્ ક્વચિત્
આ સંસારની સ્થિતિ ખરેખર નિરસ છે, દેખાવમાં માત્ર સુંદર લાગે છે; મને નથી લાગતું કે ક્યારેય, કોઈને, ક્યાંય, કોઈ રીતે સાચું સુખ આપે છે.
ઉદ્વેગં જનયન્ત્ય્ અન્તસ્ તીવ્રસંવેગખેદતઃ । ઇમા દૃશ્યદૃશો દ્રષ્ટુર્ ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રદાઃ
આ દેખાતા અને અદેખાતા વસ્તુઓ, જે જોનારને ઇચ્છિત અને અનિચ્છિત ફળ આપે છે, તે અંદરથી ભારે ચિંતાથી ઉદ્વેગ અને દુઃખ પેદા કરે છે.
કિમ્ ઇદં દૃશ્યતે કિં વા પ્રેક્ષ્યતે કો ઽહમ્ એવ વા । સર્વં શાન્તમ્ અજં વ્યોમ ચિન્માત્રાત્મ નિરિઙ્ગનમ્
આ શું દેખાય છે? શું જોવામાં આવે છે? હું કોણ છું? બધું શાંત છે, જન્મરહિત છે, આકાશ જેવું છે, માત્ર ચૈતન્ય સ્વરૂપ છે, જેમાં કોઈ ભેદ નથી.
તસ્માત્ સમસ્તસિદ્ધેન્દ્રદેવદૈત્યાદિદુર્ગમમ્ । સુપ્રદેશમ્ ઇતો ગત્વા સઙ્ગોપ્યાત્માનમ્ આત્મના
એટલે, અહીંથી જઈને એ સર્વોચ્ચ સ્થાનમાં પહોંચવું, જે સર્વ સિદ્ધો, દેવો, દૈત્યો વગેરે માટે પણ અપ્રાપ્ય છે, અને ત્યાં આત્માને આત્મામાં છુપાવવું જોઈએ.
અદૃશ્યસ્ સર્વભૂતાનાં નિર્વિકલ્પસમાધિગઃ । સમે સ્વચ્છે પદે શાન્તે આસે વિગતવેદનમ્
હું બધાં જીવોથી અજ્ઞાત, દ્વૈત રહિત સમાધિમાં સ્થિર રહીને, એ શાંત અને સ્વચ્છ અવસ્થામાં, બધાં પ્રકારની અનુભૂતિઓથી મુક્ત રહીને વસું છું.
તસ્માત્ કો નુ પ્રદેશસ્ સ્યાદ્ અત્યન્તં શૂન્યતાં ગતઃ । યત્રૈતા નાનુભૂયન્તે પઞ્ચબાહ્યાર્થવેદનાઃ
તો પછી એવું કયું સ્થાન હશે, જ્યાં સંપૂર્ણ ખાલીપો હોય, જ્યાં આ પાંચ પ્રકારની બાહ્ય ઇન્દ્રિય અનુભૂતિઓ જરા પણ અનુભવાતી નથી?
શબ્દકાનનવાર્યબ્દભૂતા ધ્યાનિનમ્ આકુલાઃ । ક્ષોભયન્ત્ય્ અપ્ય્ અસઙ્ક્ષુબ્ધાસ્ તસ્માન્ મે ગિરયો ઽરયઃ
ધ્વનિ, જળ, પર્વતો અને તત્વોના જંગલો—even ધ્યાનમાં બેઠેલા મનુષ્યને—અશાંત કરી શકે છે, ભલે એ વસ્તુઓ પોતે અશાંત ન હોય; એટલે મારા માટે પર્વતો અને જંગલો દુશ્મન સમાન છે.
નાનાવિધા નગેન્દ્રાણામ્ અન્તરા વલિતા જનૈઃ । દેશા વિષમયા એવ નિશ્શેષા વિષયાહિભિઃ
વિભિન્ન પર્વતોની વચ્ચેના પ્રદેશો લોકોથી ભરેલા છે અને ત્યાં બધે ઇન્દ્રિય વિષય રૂપ સાપોથી ભરપૂર ખતરાઓ જ છે.
જનૈર્ જલચરૈર્ વ્યાપ્તાસ્ સાગરાગારકુક્ષયઃ । વિવિધારમ્ભસંરબ્ધૈર્ નગરાણીવ નાગરૈઃ
સમુદ્રની ગહન ગુફાઓમાં અનેક પ્રકારના જળચર જીવોથી ભરપૂર છે, જેમ શહેરો વિવિધ કામોમાં વ્યસ્ત લોકોથી ભરાયેલી હોય છે.
તટાન્ય્ અદ્ર્યમ્બુરાશીનાં લોકપાલપુરાણિ ચ । ભૂતાકુલાનિ શૃઙ્ગાણિ પાતાલકુહરાણિ ચ
પર્વતો અને જળાશયોના કિનારા, લોકપાલોના પ્રાચીન શહેરો, જીવોથી ભરેલા શિખરો અને પાતાળની ઊંડી ગુફાઓ—
ગાયન્ત્ય્ અનિલશીત્કારૈર્ નૃત્યન્તિ લતિકાકરૈઃ । પુષ્પૈર્ હસન્ત્ય્ અગેન્દ્રાણાં ગુહા ગહનકોટરાઃ
હવા ગુંજતી હોય છે, લતાવૃંદો નૃત્ય કરતા હોય છે અને પહાડોની ઊંડી ગુફાઓ ફૂલોથી હસતી હોય છે.
મૌનિમીનમુનિસ્પર્શકમ્પિનાલચલામ્બુજાઃ । સરસ્યો વિરસા એવ વાર્યાવર્તવિરાવિતાઃ
સરોવરોમાંના કમળો, મૌન મુનિઓ અને તપસ્વી માછલીઓના સ્પર્શથી કાંપે છે; પાણીમાં ઘુમરાવથી, એ કમળો નિરસ અને નિર્જીવ લાગે છે.
પવનસ્પન્દસઙ્ક્ષુબ્ધતૃણપાંસુપતાકિની । રટત્ય્ અનિલભાઙ્કારૈર્ નિર્જનોર્વ્ય્ અપ્ય્ અસંયતા
પવનની હલચલથી ઘાસ અને ધૂળના ઝંડા લહેરાય છે, અને એ નિર્વાણ ધરતી પર પવનના અવાજ સાથે એકાંતમાં પણ ખડખડાટ થાય છે.
તસ્માદ્ આકાશમ્ આશૂન્યં કસ્મિંશ્ચિદ્ દૂરકોણકે । અત્ર તિષ્ઠામ્ય્ અવષ્ટભ્ય યોગયુક્તિમ્ અનિન્દિતામ્
એથી, કોઈ દૂરના ખૂણે જ્યાં આકાશ ખાલી નથી, ત્યાં હું નિર્દોષ યોગની દૃઢ સ્થિતિમાં સ્થિર રહી રહ્યો છું.
કસ્મિંશ્ચિદ્ એકકોણે ઽત્ર કૃત્વા કલ્પનયા કુટીમ્ । વજ્રોદરદૃઢાં તસ્યામ્ અન્તસ્ તિષ્ઠામ્ય્ અવાસનમ્
અહીં કોઈ એકાંત ખૂણે, કલ્પનાથી મેં વજ્ર જેટલી મજબૂત પાયાવાળી ઝૂંપડી બનાવી છે, અને તેમાં હું બેસણાં વિના અંદર રહે છું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય યાતો ઽહમ્ આકાશમ્ અસિનિર્મલમ્ । યાવત્ તદ્ અપિ પશ્યામિ સકલં વિતતાન્તરમ્
આ રીતે વિચાર કરીને હું નિર્મળ આકાશમાં પ્રવેશ્યો છું, અને જેટલું હું તેને જોઉં છું, તેટલું તેનો આખો વ્યાપક વિસ્તાર મને દેખાય છે.
ક્વચિદ્ ભ્રમત્સિદ્ધગણં ક્વચિદ્ ઉદ્ગર્જદમ્બુદમ્ । ક્વચિદ્ વિદ્યાધરધરં યક્ષોત્ક્ષિપ્તક્ષયં ક્વચિત્
ક્યારેક ત્યાં સિદ્ધ પુરુષોના ટોળા ફરતા હતા, ક્યાંક ગાજતાં વાદળો ગર્જના કરતા હતા, ક્યાંક વિદ્યાધર પર્વતો દેખાતા હતા, તો ક્યાંક યક્ષોના નિવાસસ્થાન ઉછળતાં હતાં.
ક્વચિત્ ભ્રમત્પુરવરં પ્રારબ્ધસમરં ક્વચિત્ । ક્વચિદ્ દ્રવજ્જલધરં ક્વચિદ્ ઉન્નૃત્તયોગિનિ
ક્યારેક સુંદર શહેરો ફરતાં હતાં, ક્યાંક યુદ્ધ શરૂ થયેલું હતું, ક્યાંક વાદળો ઝડપથી વહેતા હતાં, તો ક્યાંક યોગિનીઓ ઉલ્લાસથી નૃત્ય કરતી હતી.
ક્વચિદ્ દૈત્યપુરોડ્ડીનં સગન્ધર્વપુરં ક્વચિત્ । ક્વચિદ્ ભ્રમદ્ગ્રહગણં તારકાકુલિતં ક્વચિત્
ક્યારેક દૈત્યોના શહેરો પાણીમાં ડૂબી ગયા હતા, ક્યાંક ગંધર્વોના શહેરો હતાં, ક્યાંક ગ્રહોના સમૂહો ફરતાં હતાં, તો ક્યાંક તારાઓ ભેગા થયેલા હતાં.
ક્વચિત્ ખખગસઙ્ઘુષ્ટં ક્વચિત્ ક્ષુબ્ધમહાનિલમ્ । ક્વચિદ્ ઉત્પાતવલિતં ક્વચિન્ મઙ્ગલમણ્ડિતમ્
ક્યારેક આકાશમાં પક્ષીઓના ઝુંડથી ઘોંઘાટ હતો, ક્યાંક મોટો પવન ઉગ્ર હતો, ક્યાંક અપશુકનનાં સંકેતો હતાં, તો ક્યાંક બધું શુભ રીતે શોભાયમાન હતું.
ક્વચિચ્ ચાપૂર્વભૂતૌઘં નાગૈશ્ ચાગોપિતં ક્વચિત્ । ક્વચિદ્ અર્કરથાક્રાન્તં ક્વચિદ્ અર્કરથોદ્ધુરમ્
ક્યાંક અપૂર્વ પૂર આવ્યા હતા, ક્યાંક સાપોએ છુપાવી દીધું હતું; ક્યાંક સૂર્યના રથએ દોડ્યું હતું, તો ક્યાંક એ રથએ બધું ઉથલપાથલ કરી નાખ્યું હતું.
ક્વચિદ્ આદિત્યદાહાર્તં શશિશૈત્યાન્વિતં ક્વચિત્ । ક્વચિત્ ક્ષુદ્રજનાસહ્યં ક્વચિદ્ અગ્ન્યૌષ્ણ્યદુર્ગમમ્
ક્યાંક સૂર્યની તાપથી બધું બળી રહ્યું હતું, ક્યાંક ચાંદની ઠંડકથી શાંત હતું; ક્યાંક સામાન્ય લોકો માટે સહન કરી શકાય તેમ નહોતું, તો ક્યાંક અગ્નિના તાપથી પસાર થવું અશક્ય હતું.
ક્વચિદ્ ઉત્તાલવેતાલં ગરુડોડ્ડામરં ક્વચિત્ । ક્વચિત્ સપ્રલયામ્ભોદં ક્વચિત્ સપ્રલયાનિલમ્
ક્યાંક ઉગ્ર વેતાળોનું વસવાટ હતું, ક્યાંક ગરુડોએ ઉડીને આકાશ ભરી દીધું હતું; ક્યાંક પ્રલયના મેઘો છવાયા હતા, તો ક્યાંક પ્રલયની પવન ફૂંકાઈ રહી હતી.
તતો ભૂતગણાંસ્ ત્યક્ત્વા દૂરાદ્ દૂરતરં ગતઃ । પ્રાપ્તવાન્ અહમ્ એકાન્તં શૂન્યમ્ અત્યન્તવિસ્તૃતમ્
પછી મેં એ બધા ભૂતગણોને છોડી, વધુ દૂર અને દૂર જઈને એકાંત અને અત્યંત વિશાળ શૂન્યમાં પહોંચી ગયો.
અત્યન્તમન્દપવનં સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અપ્રાપ્તભૂતકમ્ । મઙ્ગલોત્પાતરહિતમ્ અગમ્યં સિદ્ધસન્તતેઃ
એક એવું સ્થાન, જ્યાં સંપૂર્ણ શાંતિ છે, જ્યાં કોઈ જીવ—even સપનામાં પણ—ક્યારેય પહોંચ્યો નથી, જ્યાં શુભ કે અશુભ કંઈ પણ થતું નથી, અને જે સિદ્ધ લોકો માટે પણ અપ્રાપ્ય છે.
કલ્પિતાથ મયા તત્ર કુટી પ્રકટકોટરા । નીરન્ધ્રકુડ્યનિબિડા પદ્મકુટ્મલસુન્દરી
ત્યાં મેં કલ્પના કરી કે એક ઝુંપડી છે, જેમાં સ્પષ્ટ દેખાતું ખોખલું છે, જેના દિવાલો મજબૂત અને બંધ છે, અને જે બંધ કમળની કળી જેવી સુંદર લાગે છે.