મિથસ્ સમ્પન્નયોર્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોર્ એકસઙ્ક્ષયે । દ્વયાભાવે સ્થિતિં યાતે નિર્વાણમ્ અવશિષ્યતે
જ્યારે જોનાર અને જોવાતું બંને એકસાથે લય પામે છે અને દ્વૈતભાવ પૂરો થાય છે, ત્યારે માત્ર મોક્ષ જ બાકી રહે છે.
દૃશ્યસ્ય જગતસ્ તસ્માદ્ અત્યન્તાનુદ્ભવો યથા । બ્રહ્મ ચેત્થં સ્વભાવસ્થં બુધ્યતે વદ મે તથા
તેથી મને કહો કે જગત રૂપે જે દેખાય છે તેનું મૂળ કદી સર્જાતું જ નથી, અને બ્રહ્મ કેવી રીતે પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
કયૈતજ્ જ્ઞાયતે યુક્ત્યા કથમ્ એતત્ પ્રસિધ્યતિ । એતસ્મિંસ્ તુ મુને સિદ્ધે ન સાધ્યમ્ અવશિષ્યતે
આ બધું કેવી રીતે સમજાય છે અને કઈ રીતે સાચું સાબિત થાય છે? હે મુનિ, જ્યારે આ સમજાઈ જાય છે ત્યારે પછી કંઈ પણ બાકી રહેતું નથી.
બહુકાલમ્ ઇયં રૂઢા મિથ્યાજ્ઞાનવિષૂચિકા । નૂનં વિચારમન્ત્રેણ નિર્મૂલમ્ ઉપશામ્યતિ
ખોટા જ્ઞાનની આ બીમારી ઘણા સમયથી મનમાં ઘૂસી ગઈ છે; પણ નિશ્ચિતપણે, વિચારના ઉપાયથી એ મૂળથી દૂર થઈ જાય છે અને શાંત પડે છે.
ન શક્યતે ઝગિત્ય્ એવ સમુચ્છેદયિતું ક્ષણાત્ । સમપ્રયતને હ્ય્ અદ્રૌ સમારોહાવરોહણે
આને એક ક્ષણમાં જડપથી પૂરેપૂરું દૂર કરી શકાય તેમ નથી; જેમ પર્વત પર ચડવું અને ઊતરવું બન્નેમાં સમાન મહેનત પડે છે તેમ.
તસ્માદ્ અભ્યાસયોગેન યુક્ત્યા ન્યાયોપપત્તિભિઃ । જગદ્ભ્રાન્તિર્ યથા શામ્યેત્ તથેદં કથ્યતે શૃણુ
માટે અભ્યાસ, યોગ્ય વિચાર અને યોગ્ય તાર્કિક સમજથી જગતની ભ્રાંતિ શાંત થાય છે; એ કેવી રીતે થાય છે એ હું સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
વદામ્ય્ આખ્યાયિકાં રામ યામ્ ઇમાં બોધસિદ્ધયે । તાં ચેચ્ છૃણોષિ તત્ સાધો મુક્ત એવાસિ બુદ્ધિમાન્
હું તને એક વાર્તા કહું છું, હે રામ, જે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે છે. જો તું આ વાર્તા ધ્યાનથી સાંભળે, હે સાધુ, તો તું ખરેખર મુક્ત અને સમજદાર બની જશ.
અથોત્પત્તિપ્રકરણં મયેદં તવ કથ્યતે । યઃ કિલોત્પદ્યતે રામ તેન મુક્તેન ભૂયતે
હવે હું તને ઉત્પત્તિ વિષયક વાત સમજાવું છું. હે રામ, જે કંઈ જન્મે છે, તેને જે મુક્ત છે તે પાર કરી જાય છે.
ઇયમ્ ઇત્થં જગદ્ભ્રાન્તિર્ ભાત્ય્ અજાતૈવ ખાત્મિકા । ઇત્ય્ ઉત્પત્તિપ્રકરણે કથ્યતે ઽસ્મિન્ મયાધુના
આ જગતની ભ્રાંતિ એવી લાગે છે કે જાણે એ જન્મી હોય, પણ એનું સ્વરૂપ તો કદી જન્મ્યું જ નથી. આ ઉત્પત્તિ વિષયક ભાગમાં હવે હું એ સમજાવીશ.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં સસુરાસુરકિન્નરમ્
આ જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે, સ્થાવર કે જંગમ, બધા પ્રકારની વસ્તુઓ, દેવ, અસુર અને કિન્નર સહિત, બધું—
તન્ મહાપ્રલયે પ્રાપ્તે રુદ્રાદિપરિણામિનિ । ભવત્ય્ અસદ્ અદૃશ્યં ચ ક્વાપિ યાતિ વિનશ્યતિ
જ્યારે મહાપ્રલય આવે છે અને રુદ્ર વગેરેના રૂપે બધું બદલાઈ જાય છે, ત્યારે એ બધું અદૃશ્ય અને અસ્તિત્વહીન બની જાય છે અને ક્યાંક લુપ્ત થઈ જાય છે.
તતસ્ સ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્ તતમ્ । અનાખ્યમ્ અનભિવ્યક્તં સત્ કિઞ્ચિદ્ અવશિષ્યતે
પછી જે કશુંક બાકી રહે છે, એ ખૂબ શાંત અને ઊંડું હોય છે; તેમાં ન પ્રકાશ રહે છે, ન અંધકાર વ્યાપે છે; એ કંઈક એવું છે જેનું નામ પણ નથી, દેખાતું પણ નથી, પણ એ જ રહે છે.
ન શૂન્યં નાપિ ચાકાશં ન દૃશ્યં ન ચ દર્શનમ્ । ન ચ ભૂતપદાર્થૌઘો યદ્ અનન્તતયા સ્થિતમ્
એ ન ખાલીપું છે, ન આકાશ છે, ન દેખાતું છે, ન જોનાર છે; એ તત્વો કે વસ્તુઓનો સમૂહ પણ નથી, જે અનંતમાં સ્થિર રહે છે.
કિમ્ અપ્ય્ અવ્યપદેશાત્મ પૂર્ણાત્ પૂર્ણતરાક્ર્ટિ । ન સન્ નાસન્ ન સદસન્ નાભાવો ભવનં ન ચ
એવું કંઈક છે જેને વર્ણવી શકાય નહીં, જે પૂર્ણથી પણ વધુ પૂર્ણ છે; એ ન અસ્તિત્વ છે, ન અનસ્તિત્વ છે, ન બંને છે, ન અભાવ છે અને ન એ કોઈ નિવાસસ્થાન છે.
ચિન્માત્રં ચેત્યરહિતમ્ અનન્તમ્ અજરં શિવમ્ । અનાદિમધ્યપર્યન્તં યદ્ અનાધિ નિરામયમ્
આ શુદ્ધ ચેતન છે, જેમાં કોઈ વિષય નથી, અનંત છે, કદી વૃદ્ધ થતું નથી, શુભ છે, અને તેનો neither આરંભ છે, neither મધ્ય છે, neither અંત છે. એ કોઈ પર આધાર રાખતું નથી અને કોઈ દુઃખ કે રોગ તેને સ્પર્શતા નથી.
યસ્મિઞ્ જગત્ પ્રસ્ફુરતિ દૃષ્ટિમૌક્તિકહંસવત્ । યશ્ ચેદં યશ્ ચ નૈવેદં દેવસ્ સદસદાત્મકઃ
જેમ નજરે મોતી કે હંસ દેખાય છે, એ રીતે જેમાં આખું જગત પ્રકાશિત થાય છે; જે આ પણ છે અને આ નથી પણ, એ દેવ છે, જેનું સ્વરૂપ સત્તા અને અસત્તા બંને છે.
અકર્ણજિહ્વો ઽનાસાત્વઙ્નેત્રસ્ સર્વત્ર સર્વદા । યશ્ શૃણોત્ય્ આસ્વાદયતિ જિઘ્રન્ સ્પૃશતિ પશ્યતિ
જેને કાન, જીભ, નાક, ત્વચા કે આંખ નથી, છતાં એ બધે અને હંમેશા સાંભળે છે, સ્વાદ લે છે, સુઘે છે, સ્પર્શે છે અને જુએ છે.
સ એવ સદસદ્રૂપં યેનાલોકેન લક્ષ્યતે । સર્ગચિત્રમ્ અનાદ્યન્તં ખરૂપં ચાપ્ય્ અરઞ્જનમ્
એજ એક છે, જેના પ્રકાશથી સત્તા અને અસત્તાના રૂપ ઓળખાય છે; જે આ અનાદિ અને અનંત સર્જનને જુએ છે, જે કઠોર છે અને જેમાં કોઈ રંગ નથી.
અર્ધોન્મીલિતદૃગ્ ભ્રૂભૂમધ્યતારકવજ્ જગત્ । વ્યોમાત્મૈવ સદાભાસં સ્વરૂપં યો ઽભિપશ્યતિ
જે વ્યક્તિ અડધી ખુલેલી આંખો સાથે, ભ્રૂમધ્યમાં તારાની જેમ, પોતાનું સદા પ્રકાશમાન સ્વરૂપ જુએ છે, તે માટે આખું જગત માત્ર દેખાવ જ છે.
યસ્યાન્યદ્ અસ્તિ ન વિભોઃ કારણં શશશૃઙ્ગવત્ । યસ્યેદં ચ જગત્ કાર્યં તરઙ્ગૌઘ ઇવામ્ભસઃ
જે માટે સર્વવ્યાપક ભગવાન સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી, જેમ કે સસલના શિંગું નથી; અને જેના માટે આ જગત માત્ર પાણી પર ઊભેલા તરંગો જેવું પરિણામ છે.
જ્વલતસ્ સર્વતો ઽજસ્રં ચિત્તસ્થાલીષુ તિષ્ઠતઃ । યસ્ય ચિન્માત્રદીપસ્ય ભાસા ભાતિ જગત્ત્રયમ્
જેનાં મનની પાત્રમાં ચેતનાનો દીવો સતત પ્રગટે છે, અને જેના પ્રકાશથી જ ત્રણેય લોક પ્રકાશિત થાય છે.
યં વિનાર્કાદયો ઽપ્ય્ એતે પ્રકાશાસ્ તિમિરોપમાઃ । સતિ યસ્મિન્ પ્રવર્તન્તે ત્રિજગન્મૃગતૃષ્ણિકાઃ
જેમના વિના, સૂર્યાદિ પ્રકાશમાન હોવા છતાં, બધું અંધકાર સમાન છે; અને જેમની હાજરીમાં જ ત્રણેય લોક મૃગમરીચિકા જેવી દેખાય છે.
સસ્પન્દે સમુદેતીવ નિસ્સ્પન્દે ઽન્તર્ગતેવ ચ । ઇયં યસ્મિઞ્ જગલ્લક્ષ્મીર્ અલાત ઇવ ચક્રતા
જેમાં જગતની શોભા હલનચલન હોય ત્યારે પ્રગટ થાય છે અને શાંતિ હોય ત્યારે અંદર છુપાયેલી લાગે છે, એ જાણે ઘુમાવેલી અગ્નિની વલય જેવી છે.
જગન્નિર્માણવિલયવિલાસો વ્યાપકો મહાન્ । સ્પન્દાસ્પન્દાત્મકો યસ્ય સ્વભાવો નિર્મલો ઽક્ષયઃ
જેનું સ્વરૂપ શુદ્ધ, અવિનાશી અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, જેની લીલા જગતની રચના અને લય છે, અને જેના માટે હલનચલન અને શાંતિ બંને સ્વભાવરૂપ છે.
સ્પન્દાસ્પન્દમયી યસ્ય પવનસ્યેવ સર્વગા । સત્તા નામ્નૈવ ભિન્નેવ વ્યવહારાન્ ન વસ્તુતઃ
જેની હાજરી પવન જેવી સર્વત્ર વ્યાપી છે, હલનચલન અને શાંતિથી ભરપૂર છે, અને જેને નામથી અલગ-અલગ કહેવાય છે પણ વાસ્તવમાં એ એક જ છે.
સર્વદૈવ પ્રબુદ્ધો યસ્ સુપ્તો યસ્ સર્વદૈવ ચ । ન સુપ્તો ન પ્રબુદ્ધશ્ ચ યસ્ સર્વત્રૈવ સર્વદા
જે હંમેશા જાગૃત છે, હંમેશા સુતેલ છે અને ક્યારેય સુતેલ કે જાગૃત નથી, એ સર્વત્ર અને સર્વકાલે એવો જ છે.
યદસ્પન્દશ્ શિવં શાન્તં યત્સ્પન્દસ્ ત્રિજગત્સ્થિતિઃ । સ્પન્દાસ્પન્દવિલાસાત્મા ય એકો ભરિતાકૃતિઃ
જે સ્થિર છે તે શુભ અને શાંત છે; જે હલનચલન ધરાવે છે તે ત્રણે લોકની સ્થિતિ છે. જેનું સ્વરૂપ હલનચલન અને સ્થિરતાના રમણથી ભરેલું છે, એ એકજ સર્વ રૂપોમાં વ્યાપક છે.
આમોદ ઇવ પુષ્પેષુ ન નશ્યતિ વિનાશિષુ । પ્રત્યક્ષસ્થો ઽપ્ય્ અથાગ્રાહ્યશ્ શૌક્લ્યં શુક્લપટેષ્વ્ ઇવ
જેમ ફૂલોમાં સુગંધ ફૂલ નાશ પામે છતાં પણ નાશ પામતી નથી, અને જેમ સફેદ કપડામાં સફેદી સ્પષ્ટ દેખાય છે પણ પકડાઈ શકતી નથી, તેમ આ પણ છે.
મૂકોપમો ઽપિ યો વક્તા મન્તા યો ઽપ્ય્ ઉપલોપમઃ । યો ભોક્તા નિત્યતૃપ્તો ઽપિ કર્તા યશ્ ચાપ્ય્ અકિઞ્ચન
જે બોલી શકતો નથી એવો લાગે છે પણ બોલે છે, વિચાર કરે છે પણ પથ્થર જેવો નિઃક્રિય છે, ભોગવે છે પણ સદા તૃપ્ત છે, કરે છે પણ કશું ધરાવતો નથી.
યો ઽનઙ્ગો ઽપિ સમસ્તાઙ્ગસ્ સહસ્રકરલોચનઃ । નકિઞ્ચિત્ સંસ્થિતેનાપિ યેન વ્યાપ્તમ્ ઇદં જગત્
જે અંગવિહિન છે છતાં સર્વ અંગો ધરાવે છે, હજારો હાથ અને આંખો ધરાવે છે; કશુંમાં સ્થિર નથી છતાં એથી આખું જગત વ્યાપેલું છે.