પૂર્ણાત્ પૂર્ણં પ્રસરતિ પૂર્ણે પૂર્ણં વિરાજતે । પૂર્ણમ્ એવોદિતં પૂર્ણાત્ પૂર્ણે પૂર્ણં વ્યવસ્થિતમ્
પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ ફેલાય છે; પૂર્ણમાં પૂર્ણ પ્રકાશે છે. પૂર્ણમાંથી માત્ર પૂર્ણ જ બહાર આવે છે; પૂર્ણમાં પૂર્ણ જ સ્થિર છે.
શાન્તં સમં સમુદયાસ્તમયૈર્ વિહીનમ્ આકારમુક્તમ્ અજમ્ અમ્બરમ્ અચ્છમ્ એવ । સર્વં સદા સદસદ્ એવ તથોદિતાત્મ નિર્વાણમ્ આદ્યમ્ ઇદમ્ ઉત્તમબોધરૂપમ્
શાંત, સમાન, ઉદય અને લયથી રહિત, સ્વરૂપરહિત, જન્મરહિત, આકાશ જેવું નિર્મળ—આ બધું, સદા, સત્તા અને અસત્તા બંને રૂપે, આત્મા તરીકે જણાવાયું છે: મુક્તિ, પ્રાચીન અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનરૂપ.
જગન્નામ નભસ્ સ્વચ્છં સદ્ બ્રહ્મ નભસિ સ્થિતમ્ । નભો નભસિ ભાતીદં જગચ્છબ્દાર્થ ઇત્ય્ અજમ્
જગતનું નામ આકાશ છે, જે સ્વચ્છ અને સત્ય બ્રહ્મ છે, આકાશમાં સ્થિત છે; આકાશ આકાશમાં જ પ્રકાશે છે—જગત શબ્દનો અર્થ એ જ, જન્મરહિત.
ત્વમ્ અહં જગદ્ ઇત્યાદિશબ્દાર્થૈર્ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ । શાન્તં સમસમાભાસં સ્થિતમ્ અસ્થિતમ્ એવ સત્
‘તું’, ‘હું’, ‘જગત’ વગેરે શબ્દોના અર્થ પણ બ્રહ્મમાં બ્રહ્મ જ છે; શાંત, સમાનરૂપે દેખાતા, સ્થિર પણ અસ્થિર, એ જ સત્તા છે.
સમુદ્રગિરિમેઘોર્વીવિસ્ફોટમયમ્ અપ્ય્ અજમ્ । કાષ્ઠમૌનવદ્ એવેદં જગદ્ બ્રહ્માવતિષ્ઠતે
સમુદ્ર, પર્વત, વાદળ કે ધરતી જેવું દેખાય છે, પણ બધું અજન્મ છે; જેમ લાકડું મૌન રહે છે, તેમ આ જગત પણ બ્રહ્મમાં સ્થિર છે.
દ્રષ્ટાદ્રષ્ટૈવ દૃશ્યસ્યાભાવાત્ સ્વાત્મનિ સંસ્થિતઃ । કર્તાકર્તૈવ કર્તવ્યાભાવતẖ કરણાદ્ ઋતે
જ્યાં જોવાનું નથી, ત્યાં દ્રષ્ટા માત્ર દ્રષ્ટા જ રહે છે, પોતાનામાં સ્થિર; અને જ્યાં કરવાનું નથી, ત્યાં કરનાર માત્ર કરનાર જ રહે છે, કર્મ સિવાય.
ન જ્ઞત્વં ન ચ કર્તૃત્વં ન જડત્વં ન ભોક્તૃતા । ન શૂન્યતા ન ચાર્થત્વમ્ ઇહ નાપિ નઞર્થતા
અહીં જ્ઞાનપણું નથી, કરનારપણું નથી, જડપણું નથી, ભોગવનારપણું નથી; શૂન્યપણું નથી, અર્થપણું નથી, અને અર્થના ઇનકાર પણ નથી.
શિલાજઠરવત્ સત્યં ઘનમ્ એકમ્ અજં તતમ્ । સર્વં શાન્તમ્ અનાદ્યન્તમ્ એકં વિધિનિષેધયોઃ
પથ્થરના અંદર જેવું, એ સત્ય, ઘન, એક, અજન્મ અને સર્વત્ર વ્યાપક છે; બધું શાંત છે, આરંભ કે અંત નથી, એક જ છે, અને નિયમ કે મનાઈથી પર છે.
મરણં જીવિતં સત્યમ્ અસત્યમ્ અશુભં શુભમ્ । સર્વમ્ એકમ્ અજં વ્યોમ વીચિજાલં જલં યથા
મૃત્યુ અને જીવન, સાચું કે ખોટું, શુભ કે અશુભ—આ બધું એક જ છે, જેમ પાણીમાં તરંગોનો જાળ હોય, એ બધું જન્મરહિત આકાશ જેવું છે.
વિદ્ભાગ એવ દૃશ્યત્વં દ્રષ્ટૃત્વં ચૈવ ગચ્છતિ । એતચ્ ચ કલ્પનં સ્વપ્નપુરાદિષ્વ્ અનુભૂયતે
માત્ર વહેચાણથી જ જોનાર અને જોવાતું એવું ભાન થાય છે; આ કલ્પના છે, જેવું સપનામાં અને એ જેવી સ્થિતિઓમાં અનુભવાય છે.
એવમ્ અચ્છં પરાકાશે સ્વપ્નપત્તનવજ્ જગત્ । ભાતિ પ્રથમમ્ એવેદં બ્રહ્મૈવેત્થમ્ અતસ્ સ્થિતમ્
આ રીતે, શુદ્ધ આકાશમાં, જગત પહેલાં સપનાના શહેર જેવું દેખાય છે; એ બધું બ્રહ્મ જ છે અને એ જ રીતે સ્થિર છે.
તદ્ ઇદં તાદૃશં વિદ્ધિ સર્વં સર્વાત્મકં ચ યત્ । દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદો મધ્યમ્ અનઙ્કિતમ્
આ બધું સર્વવ્યાપક છે એવું જાણ; એક સ્થાનથી બીજે જતા, જાણનાર વચ્ચે ક્યાંય પણ નિશાની વગર રહે છે.
ચિદ્વ્યોમ્નશ્ શાન્તશાન્તસ્ય મધ્યમ્ એવૈવમ્ આસ્થિતમ્ । જગત્તયેવ સલિલમ્ એવોર્મ્યાદિતયા યથા
શુદ્ધ ચૈતન્યના આકાશમાં, જે હંમેશા શાંત છે, એનું મધ્ય સ્થાન પકડે છે; જેમ પાણીમાં તરંગો દેખાય છે, એમ જ જગત દેખાય છે.
યદ્ ઉદેત્ય્ ઉદિતં યચ્ ચ યચ્ ચ નોદેતિ નોદિતમ્ । દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદો મધ્યાન્ ન ભેદિ તત્
જે ઉગે છે કે ઉગ્યું છે, અને જે ઉગતું નથી કે ઉગ્યું નથી, એક સ્થાનેથી બીજાં સ્થાને જતા જ્ઞાનીને મધ્યમાં કયાંયે ફાટ પડતી નથી.
અતẖ કિલાસ્ય સર્ગસ્ય કારણં શશશૃઙ્ગવત્ । પ્રયત્નેનાપિ ચાન્વિષ્ટં ન કિઞ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે
આ સર્જનનું કારણ તો શશશૃંગ જેવી કલ્પના છે; એ શોધવા માટે કેટલીય મહેનત કરો, તો પણ કશું જ હાથમાં આવતું નથી.
યદ્ અકારણકં ભાતિ તદ્ અભાતં ભ્રમાત્મકમ્ । ભ્રમસ્યાસત્યરૂપસ્ય સત્યતા કથમ્ ઉચ્યતે
જેનું કોઈ કારણ નથી અને જે દેખાય છે, એ ખોટું છે, ભ્રમરૂપ છે; ભ્રમ તો અસત્ય સ્વરૂપ છે, તો એમાં સત્યતાનો પ્રશ્ન જ ક્યાં આવે?
કારણેન વિના કાર્યં કિલ કિં નામ વિદ્યતે । યદ્ અપુત્રસ્ય સત્પુત્રદર્શનં સ ભ્રમો ન સત્
કારણ વિના કોઈ પરિણામ ક્યારેય થાય જ નહીં. જેમ કે જેને પુત્ર નથી, એને સારા પુત્રનું દર્શન થાય એ માત્ર ભ્રમ છે, હકીકત નથી.
યસ્ ત્વ્ અકારણકો ભાતિ સ સ્વભાવો વિજૃમ્ભતે । સર્વરૂપેણ સઙ્કલ્પગન્ધર્વનગરાદિવત્
જેવું કંઈ કારણ વિના દેખાય છે, એ તો પોતાની સ્વભાવથી જ ફેલાય છે; એ બધાં રૂપે પ્રગટે છે, કલ્પનાના શહેર જેવું.
દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ ક્ષણાન્ મધ્યં વિદો વપુઃ । સ્વરૂપમ્ અજહત્ ત્વ્ એવ રાજતે ઽર્થવિવર્તવત્
શરીર એક સ્થળેથી બીજાં સ્થળે જાય ત્યારે, સાચું જાણનારા લોકો સમજે છે કે એ પોતાનું સ્વરૂપ ક્યારેય છોડતું નથી; એ તો વસ્તુ બદલાય તેમ જ્યોત્સ્ના આપે છે.
બોધ એવ કચત્ય્ અર્થરૂપેણ સ ચ ખાદ્ અણુઃ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્રાનુભૂતો ઽન્તસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપર્વતઃ
જ્ઞાન જ વસ્તુના રૂપે પ્રકાશે છે, અને એ આકાશ કે અણુ જેટલું સૂક્ષ્મ છે; એનું ઉદાહરણ એ છે કે, સ્વપ્નમાં કલ્પના કરેલો પર્વત અંદર દેખાય છે.
વિદ્યતે વટબીજે ઽન્તર્ યથા ભાવી મહાદ્રુમઃ । પરમાણૌ તથા સર્ગો બ્રહ્મન્ કસ્માન્ ન વિદ્યતે
જેમ વટના બીજમાં ભવિષ્યનો મોટો વૃક્ષ છુપાયેલો રહે છે, તેવી જ રીતે, હે બ્રહ્મન, પરમાણુમાં પણ આખું સર્જન કેમ ન હોઈ શકે?
યત્રાસ્તિ બીજં તત્ર સ્યાચ્ છાખા વિતતરૂપિણી । જન્યતે કારણૈસ્ સા ચ વિતતા સહકારિભિઃ
જે ત્યાં બીજ હોય છે, ત્યાંથી શાખા ફેલાય છે; એ શાખા કારણોથી અને સહયોગી ઘટકોની મદદથી ઊભી થાય છે.
સમસ્તભૂતપ્રલયે બીજમ્ આકારિ કિં ભવેત્ । સહકાર્ય્ અથ કિં તસ્ય જાયતે યદ્વશાજ્ જગત્
જ્યારે બધા તત્વો લય પામે છે, ત્યારે એ બીજનું શું થાય છે? અને એ બીજને મદદ કરનારા ઘટકોનું શું થાય છે, જેમના કારણે જગત સર્જાય છે?
યત્ તુ બ્રહ્મ પરં શાન્તં કા તત્રાકારકલ્પના । પરમાણુત્વયોગો ઽપિ નાત્ર કેવાત્ર બીજતા
પણ જે બ્રહ્મ છે, જે સર્વે પરમ અને શાંત છે, તેમાં કોઈ આકારની કલ્પના કેવી રીતે થઈ શકે? ત્યાં તો પરમાણુપણાની સંકલ્પના પણ લાગુ પડતી નથી અને બીજપણું પણ નથી.
કારણસ્યેતિ બીજસ્ય સત્યાસત્યૈકકારિણઃ । અસમ્ભવાજ્ જગત્સત્તા કથં કેન કુતẖ ક્વ વા
કારણ એટલે બીજ, જે સત્ય અને અસત્ય બંને છે, તો દુનિયાનું અસ્તિત્વ કેવી રીતે, કોણે, ક્યાંથી અને કઈ રીતે થઈ શકે? આવું થવું તો શક્ય જ નથી.
જગદ્ આસ્તે પરસ્યાણોર્ અન્તર્ ઇત્ય્ અપિ નોચિતમ્ । સાર્ષપે કણકે મેરુર્ આસ્ત ઇત્ય્ અજ્ઞકલ્પના
દુનિયા પરમાણુમાં વસે છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી; એ તો જાણે રાઈના દાણા કે તલમાં મેરુ પર્વત છે એમ અજ્ઞાનીઓ કલ્પે છે.
સતિ બીજે પ્રવર્તન્તે કાર્યકારણદૃષ્ટયઃ । નિરાકારસ્ય કિં બીજં ક્વ જન્યજનકક્રમઃ
બીજ હોય ત્યારે કારણ અને પરિણામની કલ્પનાઓ થાય છે; પણ જેનું સ્વરૂપ જ નથી, એમાં બીજ ક્યાંથી આવે અને પિતૃ-પુત્રનો ક્રમ ક્યાંથી થાય?
અતો યત્ પરમં તત્ત્વં તદ્ એવેદં જગત્ સ્થિતમ્ । નેહ પ્રજાયતે કિઞ્ચિન્ ન ચ કિઞ્ચન નશ્યતિ
આથી, જે પરમ તત્વ છે, એ જ આ જગત સ્વરૂપે સ્થિત છે; અહીં કંઈ જન્મતું નથી અને કંઈ નાશ પામતું પણ નથી.
ચિદાકાશશ્ ચિદાકાશે હૃદિ ચિત્ત્વાજ્ જગદ્ભ્રમમ્ । અશુદ્ધવદ્ ઇવાશુદ્ધે શુદ્ધશ્ શુદ્ધે પ્રપશ્યતિ
ચેતનાનો આકાશ, ચેતનાના આકાશમાં, મનના કારણે જગતનું ભ્રમ સર્જે છે; જેમ અશુદ્ધ વ્યક્તિને અશુદ્ધતા જ દેખાય છે, તેમ શુદ્ધને શુદ્ધતા જ દેખાય છે.
સ્વમ્ એવ ભાસતે તસ્ય રૂપં સ્પન્દ ઇવાનિલે । સર્ગશબ્દાર્થકલના નેહ કાશ્ચન સન્તિ નઃ
તેનું પોતાનું સ્વરૂપ જ પ્રકાશે છે, જેમ પવનમાં લહેર ચલતી હોય તેમ; અમારે માટે અહીં 'સૃષ્ટિ' જેવા શબ્દો અને અર્થની કલ્પનાઓ નથી.