સર્ગસ્ય કારણં તત્ર ન કિઞ્ચિદ્ ઉપપદ્યતે । મલમ્ આકારબીજાદિ માયામોહભ્રમાદિકમ્
તેમાં સર્જનનું કોઈ કારણ માનવામાં આવતું નથી—ન તો કોઈ અશુદ્ધિ, ન તો આકારનું બીજ, ન તો માયા, મોહ કે ભ્રમ વગેરે.
કેવલં શાન્તમ્ અત્યચ્છમ્ આદ્યન્તપરિવર્જિતમ્ । તદ્ વિદ્યતે યત્ર કિલ ખમ્ અપિ સ્થૂલમ્ અશ્મવત્
માત્ર સંપૂર્ણ શાંતિથી ભરેલું, પારદર્શક અને આરંભ-અંતથી રહિત તે જ ત્યાં છે, જ્યાં ખાલી જગ્યા પણ, પથ્થર જેવી સ્થૂળ ગણાય છે.
ન ચ નાસ્તીતિ તદ્ વક્તું શક્યતે વિદ્વપુર્ યતઃ । ન ચૈવાસ્તીતિ તદ્ વક્તું યુક્તં શાન્તમ્ અલં યતઃ
એવું કહેવું યોગ્ય નથી કે એ અસ્તિત્વમાં નથી, કારણ કે જ્ઞાની લોકો એને જાણે છે; અને એવું પણ યોગ્ય નથી કે એ અસ્તિત્વમાં છે, કારણ કે એ સંપૂર્ણ શાંત અને સર્વ પ્રકારના નિવેદનથી પર છે.
નિમેષયોજનશતં પ્રાપ્તાયામ્ આત્મસંવિદિ । મધ્યે તસ્યાં તુ યદ્ રૂપં રૂપં તસ્ય પદસ્ય તત્
જ્યારે આત્માની જાગૃતિમાં પળના સૈકડો યોજન પાર થઈ જાય છે, ત્યારે એ વચ્ચે જે કંઈ સ્વરૂપ દેખાય છે, એ જ એ સ્થિતિનું સ્વરૂપ છે.
તસ્મિન્ પદે જગદ્રૂપં યદ્ ઇદં દૃશ્યતે સ્ફુરત્ । સકારણમ્ ઇવાકારકરાલમ્ ઇવ ભેદવત્
એ સ્થિતિમાં, જગતનું જે સ્વરૂપ તેજસ્વી રીતે દેખાય છે—કારણ સાથે, જાણે સ્વરૂપ ધરાવતું હોય, જાણે ભયંકર વિવિધતાવાળું હોય—
તત્ સર્વં કારણાભાવાન્ ન જાતં ન ચ વિદ્યતે । નાકારયુક્તં ન જગન્ ન ચ દ્વૈતૈક્યસંયુતમ્
એ બધું, કારણના અભાવે, ન તો જન્મે છે અને ન તો સાચું અસ્તિત્વ ધરાવે છે; જગતને સ્વરૂપ નથી, અને એ દ્વૈત કે એકતાથી જોડાયેલું નથી.
યદ્ અકારણકં તસ્ય સત્તા નેહોપપદ્યતે । સ્વયં નિત્યાનુભૂતે ઽર્થે કો ઽત્રાપહ્નવશક્તિમાન્
જેનું કોઈ કારણ નથી, એનું અસ્તિત્વ અહીં શક્ય જ નથી. જે વસ્તુને માણસ પોતે હંમેશા અનુભવે છે, તેને કોણ નકારી શકે?
ન ચ શાન્તમ્ અનાદ્યન્તં જગતẖ કારણં ભવેત્ । બ્રહ્મામૂર્તં સુમૂર્તસ્ય દૃશ્યસ્યાબ્રહ્મરૂપિણઃ
શાંત, અનાદિ અને અનંત એ જગતનું કારણ બની શકે નહીં. બ્રહ્મનું સ્વરૂપ, દેખાતું અને અવ્યક્ત જેવું છે, એ બ્રહ્મથી જુદું છે.
તસ્માત્ તત્ર જગદ્રૂપં યદ્ આભાનં તદ્ એવ તત્ । સ્વયમ્ એવ તદ્ આભાતિ ચિદાકાશં ચિતિ સ્થિતમ્
એથી, જગત જેવું દેખાય છે, એ જ સાચું છે; એ પોતે જ પ્રકાશે છે, ચેતનાનો આકાશ જ્ઞાનમાં સ્થિર છે.
જગચ્ ચિદ્ બ્રહ્મ ભાવાશ્ ચ તથાભાવો ભ્રમાદિ ચ । સર્વમ્ એકમ્ અજં શાન્તમ્ અદ્વૈતૈક્યમ્ અનામયમ્
જગત, ચેતના, બ્રહ્મ, સર્વ અવસ્થાઓ, દેખાવ, ભ્રમ અને બીજું બધું—આ બધું એક જ છે, જન્મરહિત, શાંત, અદ્વિતીય અને દુઃખથી રહિત.
પૂર્ણાત્ પૂર્ણં પ્રસરતિ પૂર્ણે પૂર્ણં વિરાજતે । પૂર્ણમ્ એવોદિતં પૂર્ણાત્ પૂર્ણે પૂર્ણં વ્યવસ્થિતમ્
પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ ફેલાય છે; પૂર્ણમાં પૂર્ણ પ્રકાશે છે. પૂર્ણમાંથી માત્ર પૂર્ણ જ બહાર આવે છે; પૂર્ણમાં પૂર્ણ જ સ્થિર છે.
શાન્તં સમં સમુદયાસ્તમયૈર્ વિહીનમ્ આકારમુક્તમ્ અજમ્ અમ્બરમ્ અચ્છમ્ એવ । સર્વં સદા સદસદ્ એવ તથોદિતાત્મ નિર્વાણમ્ આદ્યમ્ ઇદમ્ ઉત્તમબોધરૂપમ્
શાંત, સમાન, ઉદય અને લયથી રહિત, સ્વરૂપરહિત, જન્મરહિત, આકાશ જેવું નિર્મળ—આ બધું, સદા, સત્તા અને અસત્તા બંને રૂપે, આત્મા તરીકે જણાવાયું છે: મુક્તિ, પ્રાચીન અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનરૂપ.
જગન્નામ નભસ્ સ્વચ્છં સદ્ બ્રહ્મ નભસિ સ્થિતમ્ । નભો નભસિ ભાતીદં જગચ્છબ્દાર્થ ઇત્ય્ અજમ્
જગતનું નામ આકાશ છે, જે સ્વચ્છ અને સત્ય બ્રહ્મ છે, આકાશમાં સ્થિત છે; આકાશ આકાશમાં જ પ્રકાશે છે—જગત શબ્દનો અર્થ એ જ, જન્મરહિત.
ત્વમ્ અહં જગદ્ ઇત્યાદિશબ્દાર્થૈર્ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ । શાન્તં સમસમાભાસં સ્થિતમ્ અસ્થિતમ્ એવ સત્
‘તું’, ‘હું’, ‘જગત’ વગેરે શબ્દોના અર્થ પણ બ્રહ્મમાં બ્રહ્મ જ છે; શાંત, સમાનરૂપે દેખાતા, સ્થિર પણ અસ્થિર, એ જ સત્તા છે.
સમુદ્રગિરિમેઘોર્વીવિસ્ફોટમયમ્ અપ્ય્ અજમ્ । કાષ્ઠમૌનવદ્ એવેદં જગદ્ બ્રહ્માવતિષ્ઠતે
સમુદ્ર, પર્વત, વાદળ કે ધરતી જેવું દેખાય છે, પણ બધું અજન્મ છે; જેમ લાકડું મૌન રહે છે, તેમ આ જગત પણ બ્રહ્મમાં સ્થિર છે.
દ્રષ્ટાદ્રષ્ટૈવ દૃશ્યસ્યાભાવાત્ સ્વાત્મનિ સંસ્થિતઃ । કર્તાકર્તૈવ કર્તવ્યાભાવતẖ કરણાદ્ ઋતે
જ્યાં જોવાનું નથી, ત્યાં દ્રષ્ટા માત્ર દ્રષ્ટા જ રહે છે, પોતાનામાં સ્થિર; અને જ્યાં કરવાનું નથી, ત્યાં કરનાર માત્ર કરનાર જ રહે છે, કર્મ સિવાય.
ન જ્ઞત્વં ન ચ કર્તૃત્વં ન જડત્વં ન ભોક્તૃતા । ન શૂન્યતા ન ચાર્થત્વમ્ ઇહ નાપિ નઞર્થતા
અહીં જ્ઞાનપણું નથી, કરનારપણું નથી, જડપણું નથી, ભોગવનારપણું નથી; શૂન્યપણું નથી, અર્થપણું નથી, અને અર્થના ઇનકાર પણ નથી.
શિલાજઠરવત્ સત્યં ઘનમ્ એકમ્ અજં તતમ્ । સર્વં શાન્તમ્ અનાદ્યન્તમ્ એકં વિધિનિષેધયોઃ
પથ્થરના અંદર જેવું, એ સત્ય, ઘન, એક, અજન્મ અને સર્વત્ર વ્યાપક છે; બધું શાંત છે, આરંભ કે અંત નથી, એક જ છે, અને નિયમ કે મનાઈથી પર છે.
મરણં જીવિતં સત્યમ્ અસત્યમ્ અશુભં શુભમ્ । સર્વમ્ એકમ્ અજં વ્યોમ વીચિજાલં જલં યથા
મૃત્યુ અને જીવન, સાચું કે ખોટું, શુભ કે અશુભ—આ બધું એક જ છે, જેમ પાણીમાં તરંગોનો જાળ હોય, એ બધું જન્મરહિત આકાશ જેવું છે.
વિદ્ભાગ એવ દૃશ્યત્વં દ્રષ્ટૃત્વં ચૈવ ગચ્છતિ । એતચ્ ચ કલ્પનં સ્વપ્નપુરાદિષ્વ્ અનુભૂયતે
માત્ર વહેચાણથી જ જોનાર અને જોવાતું એવું ભાન થાય છે; આ કલ્પના છે, જેવું સપનામાં અને એ જેવી સ્થિતિઓમાં અનુભવાય છે.
એવમ્ અચ્છં પરાકાશે સ્વપ્નપત્તનવજ્ જગત્ । ભાતિ પ્રથમમ્ એવેદં બ્રહ્મૈવેત્થમ્ અતસ્ સ્થિતમ્
આ રીતે, શુદ્ધ આકાશમાં, જગત પહેલાં સપનાના શહેર જેવું દેખાય છે; એ બધું બ્રહ્મ જ છે અને એ જ રીતે સ્થિર છે.
તદ્ ઇદં તાદૃશં વિદ્ધિ સર્વં સર્વાત્મકં ચ યત્ । દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદો મધ્યમ્ અનઙ્કિતમ્
આ બધું સર્વવ્યાપક છે એવું જાણ; એક સ્થાનથી બીજે જતા, જાણનાર વચ્ચે ક્યાંય પણ નિશાની વગર રહે છે.
ચિદ્વ્યોમ્નશ્ શાન્તશાન્તસ્ય મધ્યમ્ એવૈવમ્ આસ્થિતમ્ । જગત્તયેવ સલિલમ્ એવોર્મ્યાદિતયા યથા
શુદ્ધ ચૈતન્યના આકાશમાં, જે હંમેશા શાંત છે, એનું મધ્ય સ્થાન પકડે છે; જેમ પાણીમાં તરંગો દેખાય છે, એમ જ જગત દેખાય છે.
યદ્ ઉદેત્ય્ ઉદિતં યચ્ ચ યચ્ ચ નોદેતિ નોદિતમ્ । દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદો મધ્યાન્ ન ભેદિ તત્
જે ઉગે છે કે ઉગ્યું છે, અને જે ઉગતું નથી કે ઉગ્યું નથી, એક સ્થાનેથી બીજાં સ્થાને જતા જ્ઞાનીને મધ્યમાં કયાંયે ફાટ પડતી નથી.
અતẖ કિલાસ્ય સર્ગસ્ય કારણં શશશૃઙ્ગવત્ । પ્રયત્નેનાપિ ચાન્વિષ્ટં ન કિઞ્ચિદ્ ઉપલભ્યતે
આ સર્જનનું કારણ તો શશશૃંગ જેવી કલ્પના છે; એ શોધવા માટે કેટલીય મહેનત કરો, તો પણ કશું જ હાથમાં આવતું નથી.
યદ્ અકારણકં ભાતિ તદ્ અભાતં ભ્રમાત્મકમ્ । ભ્રમસ્યાસત્યરૂપસ્ય સત્યતા કથમ્ ઉચ્યતે
જેનું કોઈ કારણ નથી અને જે દેખાય છે, એ ખોટું છે, ભ્રમરૂપ છે; ભ્રમ તો અસત્ય સ્વરૂપ છે, તો એમાં સત્યતાનો પ્રશ્ન જ ક્યાં આવે?
કારણેન વિના કાર્યં કિલ કિં નામ વિદ્યતે । યદ્ અપુત્રસ્ય સત્પુત્રદર્શનં સ ભ્રમો ન સત્
કારણ વિના કોઈ પરિણામ ક્યારેય થાય જ નહીં. જેમ કે જેને પુત્ર નથી, એને સારા પુત્રનું દર્શન થાય એ માત્ર ભ્રમ છે, હકીકત નથી.
યસ્ ત્વ્ અકારણકો ભાતિ સ સ્વભાવો વિજૃમ્ભતે । સર્વરૂપેણ સઙ્કલ્પગન્ધર્વનગરાદિવત્
જેવું કંઈ કારણ વિના દેખાય છે, એ તો પોતાની સ્વભાવથી જ ફેલાય છે; એ બધાં રૂપે પ્રગટે છે, કલ્પનાના શહેર જેવું.
દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ ક્ષણાન્ મધ્યં વિદો વપુઃ । સ્વરૂપમ્ અજહત્ ત્વ્ એવ રાજતે ઽર્થવિવર્તવત્
શરીર એક સ્થળેથી બીજાં સ્થળે જાય ત્યારે, સાચું જાણનારા લોકો સમજે છે કે એ પોતાનું સ્વરૂપ ક્યારેય છોડતું નથી; એ તો વસ્તુ બદલાય તેમ જ્યોત્સ્ના આપે છે.
બોધ એવ કચત્ય્ અર્થરૂપેણ સ ચ ખાદ્ અણુઃ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્રાનુભૂતો ઽન્તસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપર્વતઃ
જ્ઞાન જ વસ્તુના રૂપે પ્રકાશે છે, અને એ આકાશ કે અણુ જેટલું સૂક્ષ્મ છે; એનું ઉદાહરણ એ છે કે, સ્વપ્નમાં કલ્પના કરેલો પર્વત અંદર દેખાય છે.