સૂર્યો ભૂત્વા પ્રતપતિ વિષ્ણુઃ પાતિ જગત્ત્રયમ્ । રુદ્રસ્ સર્વાન્ સંહરતિ સર્વાન્ સૃજતિ પદ્મભૂઃ
સૂર્ય બનીને તેજ આપે છે; વિષ્ણુ બનીને ત્રણેય લોકનું રક્ષણ કરે છે; રુદ્ર બનીને બધાનું સંહાર કરે છે; અને પદ્મભૂ (બ્રહ્મા) બનીને બધાનું સર્જન કરે છે.
ખં ભૂત્વા પવનસ્કન્ધાન્ ધત્તે સર્ક્ષસુરાસુરાન્ । કુલાચલગણો ભૂત્વા લોકપાલપુરાસ્પદમ્
આકાશ બનીને પવનના પ્રવાહો સાથે તારાઓ, દેવો અને અસુરોને ધારે છે; અને પર્વતોનો સમૂહ બનીને લોકપાલોના નિવાસસ્થાન રૂપે રહે છે.
ભૂમિર્ ભૂત્વા બિભર્તીમાં લોકસ્થિતિમ્ અખણ્ડિતામ્ । તૃણગુલ્મલતા ભૂત્વા દદાતિ ફલસન્તતિમ્
પૃથ્વી બનીને એ આખા જગતને અખંડ રીતે ધારણ કરે છે; ઘાસ, ઝાડપર્ણ અને વેલ બનીને એ સતત ફળોની પેદાશ આપે છે.
બિભ્રજ્ જલાનલાકારઞ્ જ્વલતિ દ્રવતિ દ્રુતઃ । ચન્દ્રો ઽમૃતં પ્રસવતિ મૃતિં હાલાહલં વિષમ્
પાણી અને અગ્નિ રૂપે એ તેજથી ઝળહળે છે, ક્યારેક બળી ઉઠે છે, ક્યારેક ઓગળી જાય છે, ક્યારેક વહે છે; ચંદ્ર બનીને અમૃત ઉત્પન્ન કરે છે, મૃત્યુ રૂપે ઝેર અને દુઃખ આપે છે.
તેજઃ પ્રકટયત્ય્ આશાસ્ તનોત્ય્ આન્ધ્યં તમો ભવન્ । શૂન્યં સન્ વ્યોમતામ્ એતિ ગિરિસ્ સન્ રોધયત્ય્ અલમ્
પ્રકાશ આશા પ્રગટાવે છે, અંધકાર અંધતા ફેલાવે છે; શૂન્ય બનીને એ આકાશરૂપ ધારણ કરે છે, પર્વત બનીને એ બધું રોકી દે છે.
કરોતિ જઙ્ગમં ચિત્ત્વે સ્થાવરં સ્થાવરાક્ર્ટિઃ । ભૂત્વાર્ણવો વલયતિ ભૂસ્ત્રિયં વલયો યથા
ચેતનામાં એ ચલ વસ્તુઓ બનાવે છે, અચલમાં એ અચલ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; સાગર બનીને એ પૃથ્વીને એ રીતે ઘેરી લે છે જેમ સ્ત્રીના હાથમાં કંગન હોય.
પરમાર્કવપુર્ ભૂત્વા પ્રકાશે ઽન્તર્ વિસારયન્ । ત્રિજગત્ત્રસરેણ્વોઘં શાન્તમ્ એવાવતિષ્ઠતિ
જ્યારે કોઈ પરમસૂર્યરૂપ બનીને અંદર પ્રકાશ ફેલાવે છે, ત્યારે ત્રણેય લોકના ભયનો પ્રવાહ ઊભો થાય છે, છતાં એ શાંત રહે છે.
યત્ કિઞ્ચિદ્ ઇદમ્ આભાતિ ભાતં વા ભામ્ ઉપૈષ્યતિ । કાલત્રયગતં દૃશ્યં તદ્ અસૌ સર્વમ્ એવ વા
આ જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે, દેખાયું છે કે દેખાશે, ત્રણેય કાળમાં જે કંઈ નજરે પડે છે, એ બધું સાચે તો એ જ છે.
કથમ્ એવં વદ બ્રહ્મન્ ભૂયતે વિષમા હિ મે । દૃષ્ટિર્ એષા તુ દુષ્પ્રાપા દુરાક્રમ્યેતિ નિશ્ચયઃ
હે બ્રાહ્મણ, આ કેવી રીતે બને છે એ કહો, કારણ કે મારી સમજણ ગૂંચવાઈ ગઈ છે; આ દ્રષ્ટિ મેળવવી અઘરી છે અને સમજવી પણ બહુ મુશ્કેલ છે—આ તો નિશ્ચિત છે.
મુક્તિર્ એષોચ્યતે રામ બ્રહ્મૈતત્ સમુદાહૃતમ્ । નિર્વાણમ્ એતત્ કથિતં શૃણુ સમ્પ્રાપ્યતે કથમ્
હે રામ, આ જ મુક્તિ કહેવાય છે, આ જ બ્રહ્મ કહેવાયું છે, આ જ નિર્વાણ કહેવાયું છે; હવે સાંભળ, એ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે દૃશ્યમ્ અહન્ત્વત્તાદિસંયુતમ્ । સતો ઽપ્ય્ અસ્યાપ્ય્ અનુત્પત્ત્યા બુદ્ધયૈતદ્ અવાપ્યતે
જે કંઈ પણ દેખાય છે, જેમાં 'હું' અને 'મારું'નો ભાવ જોડાયેલો છે, તે વસ્તુ બુદ્ધિ દ્વારા, ભલે દેખાય છે કે છે, પણ હકીકતમાં ક્યારેય ઉત્પન્ન થતી નથી એવું સમજાય છે.
વિદેહમુક્તાસ્ ત્રૈલોક્યં સમ્પદ્યન્તે યદા તદા । મન્યે તે સર્ગતામ્ એવ ગતા વેદ્યવિદાં વર
જ્યારે શરીર છોડીને મુક્ત થયેલા મહાત્માઓ ત્રણેય લોકને પ્રાપ્ત થાય છે, હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યારે હું માનું છું કે તેઓ સર્જનાવસ્થામાં જ પહોંચી ગયા છે.
વિદ્યતે ચેત્ ત્રિભુવનં તત્ તત્તાં સમ્પ્રયાન્તુ તે । યત્ર ત્રૈલોક્યશબ્દાર્થો ન સમ્ભવતિ કશ્ચન
જો ત્રણેય લોક છે, તો તેઓ પોતાની સત્યતામાં જ જાય; પણ જ્યાં 'ત્રણ લોક' શબ્દનો અર્થ જ ઉદ્ભવે નહીં—
તત્ર ત્રિલોકતાં યાતં બ્રહ્મેત્ય્ ઉક્ત્યર્થધીઃ કુતઃ । તસ્માન્ નો સમ્ભવત્ય્ અન્યા જગચ્છબ્દાર્થકલ્પના
જ્યાં 'ત્રણ લોક'ની સ્થિતિ પહોંચી જાય છે, ત્યાં 'બ્રહ્મ' કહેવાય તે વિચાર પણ કેવી રીતે ઉદ્ભવે? એટલે ત્યાં જગત વિશે બીજું કોઈ કલ્પન પણ શક્ય નથી.
અનન્યચ્ છાન્તમ્ આભાસમાત્રમ્ આકાશનિર્મલમ્ । બ્રહ્મૈવ જગદ્ ઇત્ય્ એવ સત્યં સત્યાવબોધિનઃ
જેને સાચી સમજ છે, તેના માટે આખું જગત એકમાત્ર બ્રહ્મ જ છે—અખંડ, શાંત, ફક્ત દેખાવ, અને આકાશ જેટલું શુદ્ધ.
યથા હિ હેમકટકે વિચાર્યાપિ ન દૃશ્યતે । કટકત્વં ક્વચિન્ નામ ઋતે નિર્મલહાટકમ્
જેમ સોનાની કડીને ધ્યાનથી જોવામાં કદીયે કડીત્વ નામની કોઈ વસ્તુ દેખાતી નથી, શુદ્ધ સોનાં સિવાય બીજું કશુંય નથી.
જલાદ્ ઋતે પયોવીચૌ નાહં પશ્યામિ કિઞ્ચન । વીચિત્વં ત્વાદૃશૈર્ દૃષ્ટં યત્ તુ નાસ્ત્ય્ એવ તત્ર હિ
એ જ રીતે, પાણી સિવાય હું તરંગમાં બીજું કશુંય નથી જોતો; 'તરંગપણું' જેવું તમે કહો છો, એ તો તમારી નજરે છે, હકીકતમાં એ ત્યાં નથી.
સ્પન્દત્વં પવનાદ્ અન્યન્ ન કદાચન કુત્રચિત્ । સ્પન્દ એવ સદા વાયુર્ જગત્ તસ્માન્ ન વિદ્યતે
પવન સિવાય ક્યારેય ક્યાંય પણ 'હલનચલન' નામની કોઈ વસ્તુ નથી; પવન હંમેશા ફક્ત હલનચલન જ છે, એટલે જગતનું પણ સત્યત્વ નથી.
યથા શૂન્યત્વમ્ આકાશસ્ તાપ એવ મરૌ જલમ્ । તેજ એવ યથાલોકો બ્રહ્મૈવ ત્રિજગત્ તથા
જેમ આકાશનું સ્વરૂપ ખાલીપો છે, રણમાં ગરમી સ્વાભાવિક છે, અને અગ્નિમાં પ્રકાશ હોવો સહજ છે, એ જ રીતે ત્રણેય લોકનું મૂળ બ્રહ્મ છે.
અત્યન્તાભાવસમ્પત્ત્યા જગદ્દૃશ્યસ્ય મુક્તતા । યયોદેતિ મુને યુક્ત્યા તાં મમોપદિશોત્તમામ્
હે મુનિ, જો દેખાતા જગતનું સંપૂર્ણ અસ્તિત્વ જ ન રહે, તો મુક્તિ કેવી રીતે મળે છે? કૃપા કરીને એ શ્રેષ્ઠ રીત મને સમજાવો.
મિથસ્ સમ્પન્નયોર્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોર્ એકસઙ્ક્ષયે । દ્વયાભાવે સ્થિતિં યાતે નિર્વાણમ્ અવશિષ્યતે
જ્યારે જોનાર અને જોવાતું બંને એકસાથે લય પામે છે અને દ્વૈતભાવ પૂરો થાય છે, ત્યારે માત્ર મોક્ષ જ બાકી રહે છે.
દૃશ્યસ્ય જગતસ્ તસ્માદ્ અત્યન્તાનુદ્ભવો યથા । બ્રહ્મ ચેત્થં સ્વભાવસ્થં બુધ્યતે વદ મે તથા
તેથી મને કહો કે જગત રૂપે જે દેખાય છે તેનું મૂળ કદી સર્જાતું જ નથી, અને બ્રહ્મ કેવી રીતે પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
કયૈતજ્ જ્ઞાયતે યુક્ત્યા કથમ્ એતત્ પ્રસિધ્યતિ । એતસ્મિંસ્ તુ મુને સિદ્ધે ન સાધ્યમ્ અવશિષ્યતે
આ બધું કેવી રીતે સમજાય છે અને કઈ રીતે સાચું સાબિત થાય છે? હે મુનિ, જ્યારે આ સમજાઈ જાય છે ત્યારે પછી કંઈ પણ બાકી રહેતું નથી.
બહુકાલમ્ ઇયં રૂઢા મિથ્યાજ્ઞાનવિષૂચિકા । નૂનં વિચારમન્ત્રેણ નિર્મૂલમ્ ઉપશામ્યતિ
ખોટા જ્ઞાનની આ બીમારી ઘણા સમયથી મનમાં ઘૂસી ગઈ છે; પણ નિશ્ચિતપણે, વિચારના ઉપાયથી એ મૂળથી દૂર થઈ જાય છે અને શાંત પડે છે.
ન શક્યતે ઝગિત્ય્ એવ સમુચ્છેદયિતું ક્ષણાત્ । સમપ્રયતને હ્ય્ અદ્રૌ સમારોહાવરોહણે
આને એક ક્ષણમાં જડપથી પૂરેપૂરું દૂર કરી શકાય તેમ નથી; જેમ પર્વત પર ચડવું અને ઊતરવું બન્નેમાં સમાન મહેનત પડે છે તેમ.
તસ્માદ્ અભ્યાસયોગેન યુક્ત્યા ન્યાયોપપત્તિભિઃ । જગદ્ભ્રાન્તિર્ યથા શામ્યેત્ તથેદં કથ્યતે શૃણુ
માટે અભ્યાસ, યોગ્ય વિચાર અને યોગ્ય તાર્કિક સમજથી જગતની ભ્રાંતિ શાંત થાય છે; એ કેવી રીતે થાય છે એ હું સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
વદામ્ય્ આખ્યાયિકાં રામ યામ્ ઇમાં બોધસિદ્ધયે । તાં ચેચ્ છૃણોષિ તત્ સાધો મુક્ત એવાસિ બુદ્ધિમાન્
હું તને એક વાર્તા કહું છું, હે રામ, જે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે છે. જો તું આ વાર્તા ધ્યાનથી સાંભળે, હે સાધુ, તો તું ખરેખર મુક્ત અને સમજદાર બની જશ.
અથોત્પત્તિપ્રકરણં મયેદં તવ કથ્યતે । યઃ કિલોત્પદ્યતે રામ તેન મુક્તેન ભૂયતે
હવે હું તને ઉત્પત્તિ વિષયક વાત સમજાવું છું. હે રામ, જે કંઈ જન્મે છે, તેને જે મુક્ત છે તે પાર કરી જાય છે.
ઇયમ્ ઇત્થં જગદ્ભ્રાન્તિર્ ભાત્ય્ અજાતૈવ ખાત્મિકા । ઇત્ય્ ઉત્પત્તિપ્રકરણે કથ્યતે ઽસ્મિન્ મયાધુના
આ જગતની ભ્રાંતિ એવી લાગે છે કે જાણે એ જન્મી હોય, પણ એનું સ્વરૂપ તો કદી જન્મ્યું જ નથી. આ ઉત્પત્તિ વિષયક ભાગમાં હવે હું એ સમજાવીશ.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં સસુરાસુરકિન્નરમ્
આ જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે, સ્થાવર કે જંગમ, બધા પ્રકારની વસ્તુઓ, દેવ, અસુર અને કિન્નર સહિત, બધું—