સુહૃત્કેલિવિલાસેષુ સભોદ્યાનાશનાદિષુ । શાસ્ત્રતર્કવિવાદેષુ ન તથાસ્થીયતે સ્થિરમ્
મિત્રોની સાથે રમતમાં, બગીચામાં, ભોજનમાં કે સભામાં, અથવા શાસ્ત્રના ચર્ચા-વિવાદમાં—ક્યાંય મનમાં એવી મજબૂત લગાવ રહેતો નથી.
ઉપશાન્તેન દાન્તેન સ્વાત્મારામેણ મૌનિના । જ્ઞતૈવાન્વિષ્યતે જ્ઞેન વિજ્ઞાનૈકાન્તવાદિના
જે વ્યક્તિ શાંત, સંયમી, પોતાના આત્મામાં આનંદ પામનાર, મૌન અને જ્ઞાની છે—અને જે સત્ય જ્ઞાનની શોધમાં રહે છે—એજ આને સાચે સમજવા સમર્થ થાય છે.
એવમ્ અભ્યાસવશતḫ પરે વિશ્રમ્યતે પદે । નિમ્ને ઽમ્ભસેવ શાન્તેન સ્વયમ્ એવ વિવેકિના
આ રીતે સતત અભ્યાસના બળથી મનુષ્ય સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં આરામ પામે છે; જેમ પાણી નીચા સ્થળે પોતે જ શાંત થઈ જાય છે, તેમ વિવેકી મનુષ્ય પણ સ્વાભાવિક રીતે શાંત થઈ જાય છે.
સબાહ્યાભ્યન્તરં શાન્તા જ્ઞતૈવાર્થતયોદિતા । ન સમ્ભવતિ ભિન્નો ઽર્થ ઇત્ય્ એવ પરમં પદમ્
જેને અંદર અને બહાર બંને શાંતિ હોય છે અને જ્યાં બીજું કંઈ અલગ નથી, એ જ સાચું જાણેલું છે અને એ જ સર્વોચ્ચ અવસ્થા કહેવાય છે.
નાર્થોપલબ્ધિર્ નો શૂન્યમ્ અસ્તિ બોધાત્મતાં વિના । ઇત્ય્ અન્તરનુભૂતિસ્થમ્ આહુસ્ તત્ પરમં પદમ્
જ્યાં સુધી જ્ઞાનનું સ્વરૂપ નથી, ત્યાં સુધી કોઈ વસ્તુની પ્રાપ્તિ કે ખાલીપો નથી; એટલે જે અંદરની અનુભૂતિમાં સ્થિર છે, એ જ સર્વોચ્ચ અવસ્થા કહેવાય છે.
અબોધબોધબોધેન દ્વૈતૈક્યોપશમે સતિ । નિર્વાણમ્ આસિતં શાન્તમ્ આહુસ્ સ્વં પરમં પદમ્
જ્યારે અજ્ઞાન અને જ્ઞાન બંનેના જ્ઞાનથી દ્વૈત અને એકતાનું શમન થાય છે, ત્યારે શાંત નિર્વાણ પ્રાપ્ત થાય છે અને એ જ પોતાની સર્વોચ્ચ અવસ્થા કહેવાય છે.
સ્વસંવિન્માત્રવિશ્રામવતામ્ અમનસાં સતામ્ । ન સ્વદન્તે હિ વિષયાḫ પયાંસિ દૃષદામ્ ઇવ
જેઓના મન માત્ર પોતાની જ જાગૃતિમાં આરામ પામે છે, એવા મહાન લોકો માટે વિષયોની મજા નથી, જેમ પથ્થર માટે દૂધમાં કોઈ સ્વાદ નથી.
નિરોધપદમ્ આપન્નો નિર્મના મૌનમન્થરઃ । સ્વભાવે સ્થિત એવાસ્તે ચિત્રે કૃત ઇવાત્મવાન્
જે મનથી મુક્ત અને શાંત રહે છે, અને નિયંત્રણની અવસ્થામાં પહોંચી ગયો છે, એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે, જાણે કોઈ અદભૂત આકારમાં ઊભેલો હોય.
સર્વાર્થમ્ અર્થરહિતં મહદ્ એવ પરાણુવત્ । અશૂન્યમ્ એવ શૂન્યાત્મ હૃદયં વેદ્યવેદિનઃ
જેનું હૃદય ખાલી હોય છતાં ખરેખર ખાલી નથી, એ વિશાળ છે, સર્વોચ્ચ જેવું, બધાં અર્થોથી રહિત છતાં બધું સમાવે છે, જાણનાર અને જાણી શકાય તેવું હૃદય છે.
અહન્ત્વંજગદીહાદિ દિક્કાલકલનાદિ ચ । જ્ઞસ્ય જ્ઞાનાદિ શૂન્યાદિ સ્થિતમ્ એવ ન વિદ્યતે
જ્ઞાનવાન માટે 'હું'પણ, જગતની ઇચ્છા, દિશાઓ, સમય, જ્ઞાન કે ખાલીપો — આ બધું દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એ કંઈ જ નથી.
જ્ઞેનામલપદસ્થેન દીપેનેવ ન ચેત્યતે । તમો હાર્દં યથા બાહ્યં રાગદ્વેષભયાદિવત્
પવિત્ર જ્ઞાનમાં સ્થિર થયેલા જ્ઞાતા હૃદયની અંદરની અંધકારને જોઈ શકતો નથી, જેમ બહારનો દીવો ઘરનાં અંદરના અંધકારને દૂર કરી શકતો નથી, અને રાગ, દ્વેષ કે ભય પણ તેને સ્પર્શી શકતા નથી.
રજોરહિતસર્વાશં સત્ત્વાત્ પરમ્ ઉપાગતમ્ । અસમ્ભવત્તમોરૂપં પ્રણમેત્ તજ્જ્ઞભાસ્કરમ્
જે સર્વ ઇચ્છાઓ અને મલમયતા છોડીને, સત્વથી પણ પર થઈ ગયો છે અને જેના હૃદયમાં અંધકારનો ઉદય જ શક્ય નથી, એવા જ્ઞાનરૂપ સૂર્યને માન આપવો જોઈએ.
ભેદપ્રવિલયે જાતે ચિત્તે ચાદૃશ્યતાં ગતે । યા સ્થિતિḫ પ્રાપ્તબોધસ્ય ન વાગ્ગોચરમ્ એતિ સા
જ્યારે બધાં ભેદ ભળી જાય છે અને મન પણ દેખાતું નથી, ત્યારે જાગૃત થયેલા મનુષ્યની જે સ્થિતિ થાય છે, તે શબ્દોમાં કહી શકાય તેવી નથી.
દદાત્ય્ એતન્મયબુદ્ધેર્ નિર્વાણં પરમેશ્વરઃ । અહર્નિશં પરમયા ચિરં ભક્ત્યા પ્રસાદિતઃ
પરમેશ્વર, જે મન આ જ્ઞાનમાં લીન થઈ જાય છે, તેને દિવસ-રાત લાંબા સમય સુધી શ્રદ્ધાપૂર્વક ભજવાથી, મોક્ષ આપે છે.
ઈશ્વરẖ કો મુનિશ્રેષ્ઠ કથં ભક્ત્યા પ્રસાદ્યતે । એતન્ મે તત્ત્વતો બ્રૂહિ સર્વતત્ત્વવિદાં વર
મુનિશ્રેષ્ઠ, ભગવાન કોણ છે અને ભક્તિથી તેઓ કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે? હે સર્વ તત્વોને જાણનારા, કૃપા કરીને મને સાચું કહો.
ઈશ્વરો ન મહાબુદ્ધે દૂરે ન ચ સુદુર્લભઃ । મહાબોધમયૈકાત્મા સ્વાત્મૈવ પરમેશ્વરઃ
હે મહાન બુદ્ધિવાળા, ભગવાન દૂર નથી અને તેમને મેળવવું અઘરું પણ નથી. પરમેશ્વર એટલે મહાન જ્ઞાનથી ભરેલો પોતાનો જ આત્મા છે.
તસ્મિન્ સર્વં તતસ્ સર્વં સ સર્વં સર્વતશ્ ચ સઃ । સો ઽન્તસ્ સર્વમયો નિત્યં તસ્મૈ સર્વાત્મને નમઃ
બધું જ તેમાં છે, બધું જ તેમાંથી આવે છે, બધું જ એ છે અને બધે છે. એ હંમેશા અંદર સર્વત્ર વ્યાપેલો છે. એ સર્વના આત્માને હું વંદન કરું છું.
તસ્માદ્ ઇમાḫ પ્રતીયન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ । અકારણં કારણતો ગતયḫ પવનાદ્ ઇવ
માટે સર્જન, લય અને પરિવર્તન જેવી ઘટનાઓ સમજાય છે; જેમ પવનથી હલચલ થાય છે તેમ, કારણ વગરના કારણથી આ બધાની ગતિ થાય છે.
અનિશં પૂજયન્ત્ય્ એનં સર્વાસ્ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ । યથાભિમતદાનેન સર્વતો ભૂતજાતયઃ
સ્થાવર અને જંગમ બધા જીવો સતત એમની પૂજા કરે છે, દરેક પોતપોતાની રીતે મનગમતું આપીને, દરેક પ્રકારના પ્રાણી એમને સર્વત્ર પૂજે છે.
સુબહૂન્ય્ એષ જન્માનિ યથાભિમતયેચ્છયા । યદા સમ્પૂજિતસ્ તેન પ્રસાદમ્ અધિગચ્છતિ
એ અનેક જન્મો પોતાની ઈચ્છા અને મનગમતી રીતે મેળવે છે; જ્યારે કોઈ એનું પૂજન કરે છે, ત્યારે એ તેની પર કૃપા વરસાવે છે.
પ્રસન્નસ્ સન્ મહાદેવસ્ સ્વયમ્ આત્મા મહેશ્વરઃ । બોધાય પ્રેરયત્ય્ આશુ દૂતં પૂતં શુભેહિતૈઃ
જ્યારે મહાદેવ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે મહેશ્વર પોતે જ શુભ ઈચ્છાથી, જલદી શુદ્ધ દૂતને જ્ઞાન માટે મોકલે છે.
આત્મના પરમેશેન કો દૂતḫ પ્રેર્યતે મુને । સ દૂતો બોધનં ચાપિ કરોતિ વદ મે કથમ્
હે મુનિ, પરમાત્મા દ્વારા કયો દૂત મોકલવામાં આવે છે? એ દૂત કેવી રીતે જ્ઞાન આપે છે, મને કહો.
આત્મસમ્પ્રેરિતો દૂતો વિવેકો નામ નામતઃ । હૃદ્ગુહાયાં સ વરદસ્ તિષ્ઠતીન્દુર્ ઇવામ્બરે
આત્માની પ્રેરણાથી ઉદ્ભવેલો, 'વિવેક' નામનો દૂત, હૃદયની ગુફામાં ચાંદની જેમ આકાશમાં વસે છે અને સૌને કલ્યાણ આપે છે.
સ એષ વાસનાત્માનં જન્તું બોધયતિ ક્રમાત્ । સંસારસાગરાત્ તસ્માત્ તારયત્ય્ અવિવેકિનમ્
આ વિવેક ધીરે ધીરે વાસનાથી ઘેરાયેલા જીવને જાગૃત કરે છે અને જેને વિવેક નથી, તેને સંસારના મહાસાગરમાંથી પાર ઉતારે છે.
બોધાત્મૈષો ઽન્તરાત્મૈવ પરમḫ પરમેશ્વરઃ । અસ્યૈવ વાચકો રામ પ્રણવો વેદસમ્મતઃ
જ્ઞાનસ્વરૂપ એવો આ અંતરાત્મા જ સર્વોચ્ચ ભગવાન છે; હે રામ, તેનો શબ્દરૂપ પ્રણવ એટલે કે 'ઑમ' છે, જેને વેદોમાં પણ માન્યતા છે.
જપહોમતપોદાનપાઠયજ્ઞક્રિયાક્રમૈઃ । એષ પ્રસાદ્યતે નિત્યં નરનાગસુરાસુરૈઃ
જપ, હોભ, તપ, દાન, પાઠ અને યજ્ઞ જેવી ક્રિયાઓ દ્વારા મનુષ્ય, નાગ, દેવ અને અસુરો સતત આ આત્માને પ્રસન્ન કરે છે.
દ્યૌર્ મૂર્ધા પૃથિવી પાદૌ તારકા રોમરાજયઃ । ભૂતાન્ય્ અસ્થીનિ હૃદયં વ્યોમાસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ
આકાશ એનું માથું છે, ધરતી એનાં પગ છે, તારાઓ એનાં વાળ છે; પાંચ તત્વો એનાં હાડકાં છે, હૃદય એનું આકાશ છે અને મોઢું પરમેશ્વરનું છે.
સર્વત્રૈષ ચિદાત્મત્વાદ્ વાતિ જિઘ્રતિ પશ્યતિ । તેનૈષ સર્વતોલક્ષ્યકરકર્ણાક્ષિપાદભૃત્
કારણ કે એ સર્વત્ર ચેતનાનું સ્વરૂપ છે, એ શ્વાસ લે છે, સુઘે છે અને જુએ છે; તેથી એ સર્વે હાથ, પગ, આંખ, કાન અને રૂપ ધરાવે છે.
વિવેકદૂતમ્ ઉદ્બોધ્ય હત્વા ચિત્તપિશાચકમ્ । આત્મના પદવીં સ્ફારાં જીવẖ કામ્ અપિ નીયતે
વિવેકના દૂતને જાગૃત કરીને અને મનના ભૂતને નાશી, આત્મા જીવને પોતાની ઇચ્છા મુજબ વિશાળ માર્ગે લઈ જાય છે.
ત્યક્ત્વા સર્વવિકલ્પૌઘાન્ વિધૂયાનર્થસઙ્કટમ્ । પૌરુષેણાત્મનૈવાત્મા સ્વયમ્ એવ પ્રસાદ્યતામ્
બધી શંકાઓને છોડી અને દુઃખને દૂર કરીને, આત્માએ પોતાના પુરુષાર્થથી પોતાને જ પ્રસન્ન કરવો જોઈએ.