કદાચિન્ નિર્વૃતિં યાતẖ ક્ષણં શમતરૌ ક્વચિત્ । મનોહરિણકો રાજન્ રાજીવમ્ ઇવ ભાસ્વતિ
રાજા, ક્યારેક મનરૂપ હરણ થોડા સમય માટે શાંત થાય છે, જેમ કે કમળ સૂર્યપ્રકાશમાં ઝગમગે છે.
તાલીતમાલબકુલાદિકવૃક્ષગુલ્મવિશ્રાન્તિષુ પ્રચુરપુષ્પવિલાસહાસૈઃ । નામાપિ યસ્ય ન વિદન્તિ સુખસ્ય મૂઢાḫ પ્રાપ્નોતિ તચ્ છમતરોસ્ સ્વમનોમૃગો વઃ
તાળ, તમાલ, બકુલ અને બીજા વૃક્ષોની છાયામાં, ફૂલોની ખુશ્બૂ અને સુંદરતા છવાયેલી હોય ત્યારે, મૂર્ખો તો સુખનું નામ પણ જાણતા નથી; પણ તમારું મનરૂપ હરણ એ શાંતિના વૃક્ષને પામે છે.
ઇતિ વિશ્રાન્તિમાન્ એષ મનોહરિણકો ઽરિહન્ । તત્રૈવ રતિમ્ આયાતિ ન યાતિ વિટપાન્તરમ્
આ રીતે મનનું હરણ આરામ પામે છે, એ જ જગ્યાએ આનંદ માણે છે અને બીજે ક્યાંય જતું નથી.
એતાવતાથ કાલેન સ વિવેકદ્રુમḫ ફલમ્ । અન્તસ્સ્થં પરમાર્થાત્મ શનૈḫ પ્રકટયત્ય્ અલમ્
થોડા સમય પછી, વિવેકનું વૃક્ષ અંદર રહેલા પરમાર્થરૂપ ફળને ધીમે ધીમે સ્પષ્ટ રીતે દેખાડે છે.
ધ્યાનદ્રુમફલં પુણ્યં તદ્ અસૌ સ્વમનોમૃગઃ । અધસ્સ્થિતḫ પ્રાન્તગતં તસ્ય પશ્યતિ સત્તરોઃ
ધ્યાનરૂપ વૃક્ષનું પવિત્ર ફળ, તેનું પોતાનું મનરૂપી હરણ નીચે ઊભું રહીને, ડાળ પર લાગેલું તે ફળ જોઈ રહ્યું છે.
આરોહતિ તતો વૃક્ષં તદ્ આસ્વાદયિતું ફલમ્ । અન્યગર્ધપરિત્યાગે વિતતાધ્યવસાયવાન્
પછી, બધી બીજી ઇચ્છાઓ છોડી દેીને, દૃઢ નિશ્ચય સાથે, તે ફળનો સ્વાદ લેવા માટે એ વૃક્ષ પર ચઢે છે.
વિવેકરસમ્ આક્રામન્ વૃત્તીસ્ ત્યજતિ ભૂગતાઃ । ઉત્તમં પદમ્ આસાદ્ય ભૂયો નાધસ્ સમીહતે
જ્યારે તે વિવેકનું સાર પામે છે, ત્યારે નીચે રહેલી વૃત્તિઓને ત્યજી દે છે; શ્રેષ્ઠ અવસ્થામાં પહોંચી, પછી તે કદી નીચેની વસ્તુઓ માટે ઇચ્છા રાખતો નથી.
તેનોત્તમફલાર્થેન સંસ્કારાન્ પ્રાક્તનાન્ અસૌ । વિવેકપદમ્ આરૂઢસ્ ત્યજત્ય્ અહિર્ ઇવ ત્વચમ્
એ શ્રેષ્ઠ ફળ માટે, વિવેકની અવસ્થાએ પહોંચીને, તે પોતાના જૂના સંસ્કારોને એ રીતે ત્યજી દે છે જેમ સાપ પોતાની ચામડી ઉતારે છે.
હસત્ય્ ઉચ્ચૈḫ પદારૂઢમ્ આત્માનમ્ અવલોકયન્ । એતાવન્તમ્ અહં કાલં કૃપણẖ કો ઽભવં ત્વ્ ઇતિ
પોતાને સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં સ્થિર જોઈને, તે ઉંચે અવાજે હસી ઉઠે છે અને કહે છે: 'અરે, કેટલાં વર્ષો સુધી હું કેટલો દયનીય હતો!'
કરુણાદિષુ તેષ્વ્ અસ્તભ્રમશ્ શાખાન્તરેષુ સઃ । લોભવ્યાલમ્ અધẖ કુર્વન્ સમ્રાડ્ ઇવ વિરાજતે
કરુણા અને અન્ય સદગુણોમાં અડગ રહી, તે શાખાઓ વચ્ચે અચળ રહે છે અને નીચે લોભના સાપને વશ કરી, રાજાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
હૃદયેન્દોર્ ઘનશ્રેણીર્ મુખાબ્જતિમિરાવલીઃ । કૃષ્ણાયશ્શૃઙ્ખલાસ્ તૃષ્ણા દિનાનુદિનમ્ ઉજ્ઝતિ
હૃદયના ચાંદની ઘનઘોર વાદળો, મુખકમળની આસપાસના અંધકારના પડછાયાં અને તૃષ્ણાની કાળી સાંકળો, તે રોજે રોજ છોડી દે છે.
ઉપેક્ષતે ન સમ્પ્રાપ્તં નાપ્રાપ્તમ્ અભિવાઞ્છતિ । સોમસોમ્યો ભવત્ય્ અન્તશ્શીતલસ્ સર્વવૃત્તિષુ
જે આવે છે તેની પર ધ્યાન આપતો નથી અને જે મળ્યું નથી તેની ઈચ્છા પણ કરતો નથી; તે અંદરથી ચાંદની જેમ શીતળ અને સર્વ પ્રવૃત્તિઓમાં શાંત રહે છે.
શાસ્ત્રાર્થપલ્લવેષ્વ્ એવ નિષણ્ણાત્માવતિષ્ઠતે । ઉન્નતાવનતાપાતા અધḫ પશ્યઞ્ જગદ્ગતીઃ
જેનું મન શાસ્ત્રોના સારમાં જ સ્થિર થયું છે, તે માણસ દુનિયાની ઊંચી-નીચી ચાલોને નીચે બેઠો જોઈને અડગ રહે છે.
ભીમદ્રુમલતોત્કીર્ણપુષ્પપ્રકરદન્તુરાઃ । પ્રાક્તનીસ્ સ્વાસ્ સ્થલીḫ પશ્યન્ હસત્ય્ અન્તર્ વરાકતામ્
પહેલાંના નિવાસસ્થાનો, જ્યાં ભયાનક વૃક્ષો અને વણસેલા વેલા વચ્ચે ફૂલોના ગુચ્છો ખીલ્યા છે, તે જોઈને એ માણસ મનમાં જ તેમની દયનીય હાલત પર હંસે છે.
તેષુ તત્સ્કન્ધદેશેષુ તયોડ્ડીનવિડીનયા । હારિણ્યા વિહરન્ ગત્યા રાજેવ પરિરાજતે
એ સ્થળોના ડાળીઓ અને વિસ્તારોમાં, હરણની જેમ મોહક ચાલે ફરતો એ માણસ રાજાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
પુત્રદારકલત્રાણિ મિત્રાણિ ચ ધનાનિ ચ । જન્માન્તરકૃતાનીવ સ્વપ્નજાનીવ પશ્યતિ
પુત્ર, પત્ની, મિત્રો અને ધન—આ બધું એ માણસને જાણે પછલા જન્મની વાત હોય, અથવા સ્વપ્નમાં જોયેલી વસ્તુઓ જેવી લાગે છે.
રાગદ્વેષભયોન્માદમાનમોહમહાર્તયઃ । નટસ્યેવાસ્ય દૃશ્યન્તે શીતલામલચેતસઃ
જેનું મન શાંત અને નિર્મળ હોય છે, એ માટે રાગ, દ્વેષ, ભય, ઉન્માદ, અહંકાર અને મોટો મોહ—all આ બધું મંચ પર અભિનય કરતા કલાકારો જેવું જ દેખાય છે.
ઉન્મત્તચેષ્ટિતાકારા હસત્ય્ અપિ પુરો ઽસતીઃ । તરઙ્ગભઙ્ગુરાધારાસ્ સંસારસરિતો ગતીઃ
એ જગતની ખોટી લિલાઓ પર પણ હસે છે, કારણ કે એ બધું જીવનની નદીમાં તરંગોની જેમ અસ્થિર અને ક્ષણભંગુર છે.
ન સ ચેતયતે કાશ્ચિલ્ લોકદારધનૈષણાઃ । અપૂર્વપદવિશ્રાન્તો જીવન્ન્ એવ યથા શવઃ
એ હવે કોઈપણ લોક, પત્ની કે ધનની શોધમાં નથી રહેતો; એ અનોખી શાંતિમાં સ્થિર થઈ ગયો છે અને જીવતો હોવા છતાં પણ શવ જેવો નિઃસંગ રહે છે.
કેવલં કેવલે શુદ્ધે બોધાત્મનિ મહોન્નતૌ । દત્તદૃષ્ટિḫ ફલે તસ્મિન્ દૂરં સમધિરોહતિ
શુદ્ધ અને ઊંચા જ્ઞાનસ્વરૂપમાં જ એની દૃષ્ટિ સ્થિર રહી છે; એ જ્ઞાનના ફળમાં લીન થઈ દૂર ઊંચે ચડી જાય છે.
સ્મૃત્વા સ્મૃત્વાપદḫ પૂર્વાસ્ સન્તોષામૃતપોષિતઃ । અર્થાનામ્ અપ્ય્ અનર્થાનાં નાશે ન પરિતપ્યતે
પાછળના દુઃખદ પ્રસંગો વારંવાર યાદ આવે છે, છતાં સંતોષના અમૃતથી પોષાયેલી વ્યક્તિને, ઇચ્છિત કે અનિચ્છિત વસ્તુઓ ગુમાય ત્યારે પણ કોઈ દુઃખ થતું નથી.
વ્યવહારેષુ કાર્યેષુ ભોગસમ્પાદકેષ્વ્ અપિ । પરમ્ ઉદ્વેગમ્ આયાતિ સનિદ્ર ઇવ બોધિતઃ
કોઈપણ કામકાજમાં કે ભોગ-વિલાસ મેળવવામાં પણ, તેને ખૂબ ઉદ્વેગ થાય છે, જાણે ઊંઘમાં ઊંડે સૂતો હોય અને અચાનક જાગી જાય તેમ.
દીર્ઘાધ્વગ ઇવોદારામ્ અનારતમ્ અબાધિતામ્ । ચિરં મૌર્ખ્યશ્રમાક્રાન્તો વિશ્રાન્તિમ્ અભિવાઞ્છતિ
દૂર સુધી ચાલેલા મુસાફર જેવો, લાંબા સમય સુધી મૂર્ખતાના થાકથી પીડાય છે અને સતત ઉન્નત, નિરંતર આરામની ઈચ્છા રાખે છે.
નિશ્શ્વાસબોધિતો ઽપ્ય્ અગ્નિર્ અનિન્ધન ઇવાત્મનિ । શ્વાસમાત્રભ્રમે ઽપ્ય્ અન્તર્ અતિષ્ઠન્ન્ એવ શામ્યતિ
શ્વાસથી જાગૃત થયેલો આંતરિક અગ્નિ પણ, લાકડાવિહોણા અગ્નિ જેવો, માત્ર શ્વાસની ભ્રાંતિમાં પણ અંદર જ શાંત થઈ જાય છે.
આપતન્તીં બલાદ્ એવ પદાર્થેષ્વ્ અરતિં શનૈઃ । ન શક્નોતિ નિરાકર્તું વૃષ્ટિમ્ અભ્રચ્યુતામ્ ઇવ
જે રીતે વાદળમાંથી વરસતી વરસાદને કોઈ રોકી શકતું નથી, એ જ રીતે વસ્તુઓ પ્રત્યે જોરથી ઊભી થતી ઉદાસીનતાને પણ કોઈ દૂર કરી શકતું નથી.
તાં મહાપદવીં ગચ્છન્ પરમાર્થફલપ્રદામ્ । ભૂમિં કામ્ અપ્ય્ ઉપાયાતિ વચસામ્ અપ્ય્ અગોચરામ્
જે મહાન માર્ગ પર ચાલે છે, જે પરમ સત્યનું ફળ આપે છે, તે શબ્દોથી પર છે એવી અનોખી અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
કુતો ઽપ્ય્ અચેષ્ટિતેષ્વ્ એવ સમ્પ્રાપ્તેષુ વિધેર્ વશાત્ । ભોગેષ્વ્ અરતિમ્ આયાતિ પાન્થો મરુમહીષ્વ્ ઇવ
જ્યારે ભોગો કોઈ પ્રયત્ન વિના, માત્ર ભાગ્યના જોરે મળી આવે છે, ત્યારે તે traveler રણમાં ચાલે છે તેમ, તેમાં રસ રાખતો નથી.
ઘૂર્ણન્ ક્ષીવ ઇવાનન્દી સુપ્તસ્ સંસારવૃત્તિષુ । અન્તḫપૂર્ણમના મૌની કામ્ અપિ સ્થિતિમ્ ઋચ્છતિ
મદિરાથી લથડતો માણસ જેમ ડોલે છે, તેમ દુનિયાની પ્રવૃત્તિઓમાં ઊંઘેલો હોય છતાં અંદરથી પૂર્ણ અને શાંત રહી, એ કોઈ અનોખી સ્થિતિ મેળવે છે.
સ તાદૃગ્રૂપતામ્ એત્ય પરમાર્થફલસ્ય તત્ । ક્રમાન્ નિકટમ્ આપ્નોતિ ખગો ઽર્કપદવીમ્ ઇવ
જે વ્યક્તિ એવા અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે, તે ધીરેધીરે પરમ સત્યના ફળની નજીક પહોંચે છે, જેમ પંખી ધીમે ધીમે સૂર્યના માર્ગે આગળ વધે છે.
તતસ્ તદ્ અખિલા બુદ્ધીર્ વિહાય વિયતા સમઃ । ગૃહ્ણાત્ય્ અથાસ્વાદયતિ ભુઙ્ક્તે ઽથ પરિતૃપ્યતિ
પછી, જ્યારે બધા વિચારો છોડી દે છે અને આકાશ જેવી શાંતિ પામે છે, ત્યારે એ સર્વેને અનુભવે છે, માણે છે, ભોગવે છે અને સંપૂર્ણ સંતોષ પામે છે.